Kadirli Aydınlar(Şıhmehmetli) Köyü

Kadirli Aydınlar(Şıhmehmetli) Köyü

Cumhuriyet öncesi ve Osmanlı arşiv kayıtlarında Şıhmehmetli adıyla maruf olan Aydınlar Köyü, Çukurova’nın kuzeyinde, Kadirli ovası ile dağlık geçit hattının kesişim noktasında yer alan kadim bir yerleşim yeridir. Köyün adı, bölgede manevi bir merkeziyet oluşturan veya ilk kurucu çekirdeği teşkil eden "Şeyh Mehmet" adlı bir Türkmen derviş-alp figürüne dayanmaktadır. 16. yüzyıldan itibaren bir cazibe merkezi olan bu coğrafya, başlangıçta farklı Türkmen obalarının kışlak alanı iken, zamanla kalıcı bir yerleşime dönüşmüştür. Bu çalışmada, köyün demografik yapısı, sülalelerin göç yolları ve boy aidiyetleri Osmanlı tahrir defterleri, aşiretler tarihi literatürü ve yerel hafıza verileri çerçevesinde incelenmiştir.

Çukurova’nın kuzeyinde, Amanoslar ve Toroslar geçit hattının buluştuğu noktada konumlanan Aydınlar (Şıhmehmetli) Köyü; sıradan bir kırsal yerleşim yeri olmayıp, Hitit İmparatorluğu'nun "Kizzuwatna" sınırlarından Osmanlı'nın "Serhat" ve "Gavurdağı" kontrol hatlarına kadar uzanan, binlerce yıllık askeri ve sosyolojik bir kavşak noktasıdır.

 Kadirli ve çevresi, Hititlerin erken döneminde bağımsız bir tampon bölge olan Kizzuwatna (Ateş Ülkesi) coğrafyasının merkezindedir. Hitit Kralı I. Suppiluliuma ve II. Muvatalli döneminde kuzeyden gelen Kaşka akınlarına karşı Çukurova’ya inen askeri sevk hatlarının tam üzerindedir.

Bizans İmparatorluğu döneminde Cilicia Campestris (Ovalık Kilikya) ile Cilicia Trachea (Dağlık Kilikya) sınırında kalan bu hat, İkinci Arap akınları ve İslam-Bizans savaşları sırasında stratejik birer "bünk" (gözetleme kulesi ve askeri menzil) olarak kullanılmıştır.

Köy çevresindeki tarımsal arazilerin altında ve kayalık yamaçlarında yer alan, Bizans dönemine ait kesme taş örülü gizli sarnıçlar ve su yolları, bölgenin o devirde askeri bir garnizon veya konar-göçer Bizans sınır milislerinin kışlak alanı olduğunu kanıtlamaktadır.

11. yüzyılın sonlarından itibaren Türkmen boylarının Çukurova’ya akınları sırasında, bölge Selçuklu uç beylerinin en güvenli yaylak-kışlak hattı olmuştur. Selçuklu askeri teşkilatında "Uç Beyliği" statüsünde tutulan bu coğrafya, Ermenilere ve Bizans kalıntılarına karşı bir tampon bölge görevi görmüştür.

 14. ve 15. yüzyıllarda Maraş merkezli Dulkadiroğulları Beyliği ile Adana-Kadirli merkezli Ramazanoğulları Beyliği arasında bu hat, otlaklar ve vergi toplama sahaları yüzünden sürekli çatışma alanı olmuştur.

Avşar, Salur ve Farsak Türkmen obalarının bu dönemde bölgeye yerleşerek Dulkadiroğlu askeri gücünün insan kaynağını oluşturduğu, tahrir defterlerindeki vergi mükellefiyeti kayıtlarından anlaşılmaktadır.

Osmanlı Arşivi Tapu Tahrir Defterleri (16. yy): 402 ve 454 numaralı defterlerde geçen "Karye-i Şeyh Mehmed" kaydı, buranın erken dönemden itibaren vergi yükümlülüğü olan ve yerleşik düzene geçmeye başlamış bir iskân mahalini doğruladığı arşiv belgelerinde yer almaktadır.

• Yusuf Halaçoğlu - "Anadolu’da Aşiretler": Halaçoğlu'nun tescillerinde, Çıldır ve Çöplü cemaatlerinin yaylak-kışlak ve iskân sahaları arasında Şıhmehmetli hattı doğrudan zikredilmektedir.

• Faruk Sümer - "Oğuzlar": Sümer’in Salur ve Avşar boylarının Çukurova ve çevresindeki yerleşim tasnifleri, köyün günümüzdeki mahalle yapısının etnik ve boyutsal katmanlarıyla birebir örtüşmektedir.

17. yüzyıldaki Celali hareketleri sırasında (Kalenderioğlu ve Canbolatoğlu isyanları) Çukurova ovasının güvensizleşmesi üzerine, köstebek yuvası gibi dağ eteklerindeki bu sarp hattın aşiretler tarafından geçici birer "savunma ve gizlenme üssü" olarak kullanıldığı arşiv raporlarında yer almaktadır.

Osmanlı’nın 19. yüzyıldaki aşiretleri iskân politikası sırasında, Farsak ve Avşar kollarının zapturapt altına alınması için Kadirli kazasına gönderilen müfettiş raporlarında Şıhmehmetli hattı, "itaat altına alınması gereken stratejik konar-göçer yatağı" olarak rapor edilmiştir.

Ahmet Fakılı (Güherler Sülalesi): Farsak Türkmenleri / Güherler sülalesi. Horasan’dan başlayan göç kolu, 18. yüzyılda Tufanbeyli ve Feke hattından Kadirli Mezi (Yeşilyayla) yöresine, oradan da Alibeyli üzerinden Şıhmehmetli’ye intikal etmiştir. Mahalle, sülale büyüğü Ahmet Fakı’nın adını taşımakta olup, bölgedeki Farsak kültürel dokusunu temsil eder.

Çıldır Mahallesi ve Salur Boyu (Onat ve Çıldıroğlu Aileleri): Kuştemur Obası üzerinden doğrudan Salur boyu; Kuzey Kafkasya Karapapak (Terekeme) veya Oğuz/Türkmen kolları. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasındaki baskılarla Anadolu’ya ("Serhat Şehri" Kars / Çıldır bölgesi) sığınma, ardından 93 Harbi sonrasındaki büyük nüfus hareketleriyle Adana Valiliği emrine (Muhacirun Müdüriyeti kayıtları) ve nihayetinde Kadirli'ye intikal etmişlerdir. Sülalenin Çıldır’da Salur boyu ile kurduğu sosyal entegrasyon iskân yerlerini belirlemiştir. Onat soyadı Cumhuriyet döneminde alınmış bir nişanedir. Tipik Serhat Türkmen/Kafkasya fizyonomisi, terekeme ağzı kırıntıları ve yöresel mutfak kültürü köyde yaşatılmaktadır.

Çöplü ve Söbeçimen Avşarları (Akgül Sülalesi): Oğuz-Avşar boyu (Çöplü / Söbeçimen kolları). Kayseri (Sarız / Pınarbaşı) - Sivas hattı üzerinden Kadirli düzlüğüne iniş ("Aydınlı" Yörük grubu ana rotası). Yusuf Halaçoğlu ve Cevdet Türkay’ın tasniflerinde "Akgül" veya "Akgüllü" cemaatleri; Maraş Tahrirleri'nde hayvancılıkla uğraşan, vergisini "Adet-i Ağnam" olarak veren güçlü Türkmen grupları arasında zikredilmektedir. Tüccar ve Bahçeciler hattındaki mülkiyet etkinliği, tapulu mülkiyet disiplini, çapraz evlilikler, İç Anadolu-Türkmen fenotipi ve kadim Avşar mutfak kültürü (bulgur, tarhana, çökelek) bu kolun izleridir.

Bayındır Boyu (Acarlu Bazeki Cemaati): Bayındır boyuna tabi aileler. Adıyaman ve Urfa taraflarından gelen bu grup, köyün Doğu Anadolu Türkmenleri için de bir sığınma alanı olduğunu göstermektedir.

Ziyan Ailesi: Kadim Oğuz boyları (Avşar veya Bayındır kolları).Yüz yılı aşan yerleşik hafızada köyün tarımsal dönüşümünde ve sosyal asabiyetin korunmasında "akrabalık kalesi" rolü üstlenen köklü bir yapıdır.

Koçoğulları: Aydınlar Köyü merkezinde Türkmen aristokrasisinin ve toprak mülkiyetinin temsilcisidir. "Koç" lakabı (alp, yiğit, koçak) idari ve sosyal hakimiyeti simgeler. Salur, Avşar ve Farsak kollarının arasındaki dengenin kurulmasında birleştirici bir unsurdur.

Sonuç itibariyle Çukurova’nın jeopolitik ve iktisadi cazibe merkezlerinden biri olan Aydınlar (Şıhmehmetli) Köyü, 16. yüzyıl Tapu Tahrir Defterlerinden günümüze kadar kesintisiz bir Türkmen iskân sahası olma özelliğini korumuştur. Köyün demografik omurgası; Farsak (Güherler), Salur (Onat/Çıldıroğlu), Avşar (Çöplü/Söbeçimen - Akgül) ve Bayındır boylarına mensup cemaatlerin yüzyıllar süren göç dalgaları neticesinde şekillenmiştir.

Osmanlı arşiv belgeleri (TD 402, TD 454 ve Muhacirun kayıtları) ile aşiretler tarihi literatürü (Halaçoğlu, Sümer, Türkay) ışığında incelenen bu yapı; konar-göçer aşiretlerin kışlak alanlarından kadim birer tarımsal ve yerleşik köye dönüşümünün klasik bir modelini sunmaktadır. Koçoğulları ve Ziyan gibi kurucu sülalelerin tesis ettiği sosyal asabiyet ve akrabalık ağları, köyü Kadirli ovasının en dinamik kültürel sentez noktalarından biri haline getirmiştir.

Bölgedeki sülalelerin (Koçoğulları, Ziyan Ailesi ve Akgüller) Fransız birliklerinin dağ hattından ovasıya inmesini engellemek için kurdukları yerel istihbarat ağı ve çete teşkilatlanmaları, Milli Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasında kritik bir milis gücü oluşturmuştur.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilim Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Osmanlı Arşivi Tapu Tahrir Defterleri: 16. yüzyıl klasik dönem mufassal kayıtları, Karye-i Şeyh Mehmed (Şıhmehmetli) vergi mükellefiyeti, hane sayıları ve toprak tasarruf biçimleri (T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi ve Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadîme Arşivi).

Osmanlı Arşivi Muhacirun Müdüriyeti Kayıtları: Kars ve Erzurum vilayetlerinden Adana Valiliği emrine sevk edilen "Çıldırlı" ibareli muhacir gruplarının, Onat ve Çıldıroğlu ailelerinin sevk ve iskân evrakı.

Yusuf Halaçoğlu, Anadolu’da Aşiretler (16.-19. Yüzyıllar): Çıldır ve Çöplü cemaatlerinin tescilleri, yaylak-kışlak ve Şıhmehmetli yayılım sahası incelemeleri (Türk Tarih Kurumu Yayınları).

Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler) - Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları: Salur ve Avşar boylarının Çukurova ve çevresindeki yerleşim tasnifleri, etnik ve boyutsal katmanlar.

Cevdet Türkay, Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu'nda Aşiretler, Oymaklar ve Cemaatler: Akgül / Akgüllü cemaatleri ve Maraş Tahrirleri'ndeki Adet-i Ağnam mükellefi Türkmen grupları verileri.

Osmanlı Arşivi Zülkadriye Eyaleti ve Celali İsyanları / Müfettiş Raporları: Kadirli kazasına gönderilen sevk ve iskan denetim evrakı, Canbolatoğlu ve Kalenderioğlu isyanları dönemindeki dağ geçitleri ve sarp hatların savunma üssü olarak kullanımına dair arşiv raporları. 

Kadirli Kadılığı Şer'iyye Sicilleri ve Yerel Tapu Tahrir Kayıtları: Koçoğulları, Ziyan Ailesi ve Ahmet Fakılı (Güherler Sülalesi) mülkiyet, toprak mülkiyeti disiplini ve yerel sosyal asabiyet verileri.