Kadirli Bozkuyu Köyü (Yukarı-Aşağı)

Kadirli Bozkuyu Köyü (Yukarı-Aşağı)

Kadirli’nin stratejik yerleşimlerinden biri olan Bozkuyu, fiziki olarak Aşağı ve Yukarı Bozkuyu olmak üzere iki idari birime ayrılmıştır. Bu iki yerleşimi birbirinden ayıran akarsu hattı, bölgenin tarihsel derinliğini yansıtan bir sınır teşkil eder. Bozkuyu’nun tepe bölgesinde yer alan yerleşkeler, arkeolojik buluntular ışığında Hitit dönemine kadar uzanan bir geçmişe sahiptir. Bu durum, bölgenin binlerce yıldır stratejik bir gözetleme ve yerleşim noktası olarak kullanıldığını belgelemektedir.

Hitit İmparatorluğu döneminde Kizzuwatna ülkesinin sınırları içerisinde yer alan Savrun Çayı havzası ve Yukarı Bozkuyu’nun yaslandığı dağ etekleri, Hitit başkenti Hattuşa’yı Akdeniz’e (Adana ovasına) bağlayan en kritik dağ geçitlerinin (gözetleme kilitlerinin) başında geliyordu. Bölgedeki kaya sığınakları ve tahkimat kalıntıları, Hititlerin dağ kavimlerine karşı kurduğu erken dönem askeri sınır karakolu sisteminin izlerini taşır. Yukarı Bozkuyu'nun sırtları, Hitit kraliyet yazıtlarında anılan kutsal dağ geçiş yollarının lojistik ve stratejik gözetleme noktasıdır.

Türk devlet ve boy geleneğinde Hunlardan bu yana süregelen "ikili teşkilat" yapısı (kuzey-güney, doğu-batı, aşağı-yukarı), Bozkuyu yerleşiminde de kendisini göstermektedir.

Bozkuyu Köyü, Çukurova’nın en köklü aşiretlerinden biri olan Bozdoğan Türkmen oymağına mensuptur. Bozdoğanların kökeni üzerine yapılan tartışmalarda Iğdır boyu yada  Avşar boyuna mensup olduğu yönündedir. Bozkuyu sakinlerinin antropolojik özellikleri, Türkmenistan Türkmenleri ile tam bir paralellik göstermektedir.

Yusuf Halaçoğlu’nun Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1591) adlı temel eserinde, Bozkuyu’nun çekirdeğini oluşturan toplulukların izi şu şekilde sürülmektedir: Halaçoğlu, Kadirli havalisindeki yerleşimlerin temelini oluşturan Bozdoğan cemaatini doğrudan "Türkmen Taifesi" kategorisinde ve Avşar boyuna bağlı olarak kaydeder.

16. yüzyıl tahrir defterlerinde (Örneğin Maraş ve Çukurova tahrirleri), Bozkuyu mevkisi ve çevresindeki oymakların "Yörükan" defterine tabi olduğu, vergi yükümlülüklerinin ise doğrudan hayvancılık (Adet-i Ağnam) üzerinden belirlendiği bilgisi yer alır. Bu, topluluğun o dönemdeki saf konar-göçer kimliğini belgeler.

1691 Rakka iskân politikası sırasında çöllere sürülmek istenen Bozdoğan oymakları, bu sarp vadi yapılarını ve Bozkuyu’nun dağlık sırtlarını kullanarak devlete direnmiş, mühimme defterlerinde "firari eşkıya" olarak kaydedilmişlerdir.

Oğuzlar üzerine en büyük otorite kabul edilen Faruk Sümer’in Oğuzlar (Türkmenler) adlı eserinde Bozkuyu’nun kimliğine dair şu çıkarımlar mevcuttur: Faruk Sümer, Elbistan ve Kadirli hattını Dulkadirli Türkmenlerinin "ana yurdu" olarak tanımlar. Bozkuyu sakinlerinin, bu konfederasyonun en savaşçı kolu olan Avşarların bir parçası olduğunu belirtir.

İkili Yerleşim Geleneği: Sümer’in eserinde bahsettiği "Aşağı-Yukarı" yerleşim biçimi, Türkmenlerdeki hiyerarşik ve askeri yerleşim düzeninin bir yansımasıdır. Bozkuyu'nun bu şekilde bölünmüş olması, topluluğun kadim boy disiplinini yerleşik hayata taşıdığının bir kanıtıdır.Cevdet Türkay’ın Osmanlı İmparatorluğu'nda Aşiret, Eşiret ve Cemaatler adlı dev eserinde (s. 234-250) Bozkuyu kimliğine dair şu teknik veriler yer alır: Osmanlı döneminde Kadirli'nin adı olan Kars-ı Zülkadriye sancağına bağlı cemaatler listelenirken; Bozkuyu mevkisinin, Bozdoğan aşiretinin "kışlak" merkezi olduğu resmiyet kazanmıştır.

19. yüzyılın ortalarında (Fırka-i Islahiye dönemi), Bozkuyu’nun müstakil bir köy tüzel kişiliği kazanması için çıkarılan yerleşim emirleri, topluluğun "dağınık aşiret" statüsünden "yerleşik nizamlı köy" statüsüne geçişini belgeler.

Fırka-i İslahiye (1865-1866) ile Ahmed Cevdet Paşa ve Derviş Paşa'nın ordusu bölgeye geldiğinde, Yukarı Bozkuyu'nun sarp coğrafyası nedeniyle aşiretler silahlı direnç göstermiş (yerel bellekte Kovgun dönemi), bu askeri harekât neticesinde dağınık çadır düzeninden sabit köy yerleşimine geçilmiştir. Ahmed Cevdet Paşa ve Fırka-i Islahiye Raporlarına göre (Tezakir): Bozkuyu, bölgedeki konar-göçerlerin denetim altına alınması için "kilit nokta" olarak görülmüştür.

Raporlarda, bölge halkının yerleşik hayata karşı gösterdiği direnç (Kovgun' dönemi), devlet kayıtlarına "asayişin tesisi için gereken zorunlu iskan" olarak yansımıştır.

Topluluğun tarihsel göç rotası; Özbekistan’ın doğusu ve Kazakistan’ın batısında yer alan Savran (Sanak) şehri üzerinden Azerbaycan, Iğdır, Kars ve Kayseri (Uzunyayla) hattını izlemiştir.

1860’lı yıllarda yürütülen Fırka-i Islahiye harekatı, Bozkuyu ve çevresindeki Dokuz Bozdoğan köylerinin yerleşik hayata geçişinde dönüm noktası olmuştur. Daha önce Ceyhan Nehri kıyısını kışlak, Göksun yolunu yaylak olarak kullanan aşiret, bu harekat neticesinde mevcut yerleşim alanlarında sabitlenmiştir. Osmanlı idaresi ile aşiret beyleri arasında yaşanan çatışmalar, yerel bellekte "Kovgun" (kovalanma/dövüş) dönemi olarak adlandırılan sosyo-politik bir gerilime neden olmuştur.

Bozkuyu Köyü, bölgedeki Kerimli (merkez), Hemite, Bahçe, Kırmacılı, Kesikkeli ve Vayvaylı gibi Dokuz Bozdoğan köyleriyle organik bir akrabalık bağına sahiptir. Bu nedenle köyün ilk kütük bölgesi Bozdoğan Kerim Beyin meskun olduğu Kerimli Köyüdür.

Askeri Tarih Arşivi belgelerinde (ATASE 110-9-1-10), Savrun Çayı’nın batı yakasındaki sarp sırtların ve ormanlık alanların milislerin erzak saklama, Fransız zırhlı kollarına karşı pusu kurma ve Andırın cephesine gizli cephane sevkiyatı yapma üssü olduğu belgelenmiştir. Yukarı Bozkuyu, Milli Mücadele'nin dağlardaki görünmez lojistik kalbidir.

Köydeki temel aile yapıları; Demirkıran, Bozkuyu, Düzgünce, Örtlek, Deveci, Sarı, Körlü, Arıcı, Erkayran, Gürsoy, Akdoğan, Özdoğan, Aksak, Sarıosmanoğlu, Yaprak, Kurt, Çatal, Sarımehmetoğlu,Öksüz,Şanlı,Küçüktamer,Gültepe,Başdere,Eroğlu,Maraş,Kısacıkoğlu,Benlice gibi soy isimleri ile temsil edilmekte olup, bu ailelerin büyük çoğunluğu köken olarak birbirine bağlıdır.

Bozkuyu Köyünün Akrabaları

Adana / Kozan ve Merkez İlçeler

Adana (Kozan, Ceyhan, Sarıçam ve Merkez) Bozdoğan Türkmen Oymağı'nın kolları ve oymak mensupları. Yukarıbozkuyu Köyü'nün kurucu unsuru olan Bozdoğan Türkmenlerinin ana göç ve kışlak hattı üzerinde yer alması; 16. ve 17. yüzyıllarda Çukurova tahrirlerinde kaydedilen ortak oymak yapısının Kozan (Sis) ve Ceyhan nehir havzasına yayılması.

Kahramanmaraş / Merkez ve Andırın: Kahramanmaraş (Merkez ve Andırın) Bozdoğan Cemaati ve Dulkadiroğlu Türkmenleri konfederasyonuna bağlı kollar. Dulkadiroğlu Beyliği'nin ana yurdu olan Elbistan-Maraş-Kadirli hattı bağlamında, Bozdoğan oymağının ilk yerleşim ve yaylak/kışlak ekseni. Maraş mufassal tahrir defterlerinde Bozdoğan cemaatinin kaydı.

Kayseri / Pınarbaşı (Uzunyayla) ve Sarız: Kayseri (Pınarbaşı ve Sarız) Bozdoğan ve Avşar boyuna mensup oymaklar.Çukurova'da kışlayan konar-göçer Bozdoğan ve Avşar oymaklarının yaz aylarında kullandığı geleneksel Uzunyayla göç rotası ve Fırka-i İslahiye (1865-1866) sonrasında 19. yüzyıl iskân hareketleriyle oluşan demografik bölünmeler ve akrabalık hatları.

Hatay / Amik Ovası ve Kırıkhan: Hatay (Amik Ovası ve Kırıkhan / Haruniye hattı) Bozdoğan ve Tecirli Türkmen oymakları. 17. ve 18. yüzyıllarda Dulkadiroğlu ulusuna bağlı oymakların Amik Ovası ile Çukurova arasında kurduğu kışlak-yaylak döngüsü ve ortak oymak aidiyeti.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi Uzmanı /Etnolog

Kaynakça

Goetze, Albrecht (2006). Kizzuwatna and the Problem of Hittite Geography, New Haven: Yale University Press. (Hitit coğrafyasında Çukurova ve Toros geçitlerinin stratejik konumu üzerine temel eser).

Bryce, Trevor (2005). The Kingdom of the Hittites, Oxford University Press. (Kizzuwatna sınırları ve dağ kavimleriyle ilişkiler).

Kafesoğlu, İbrahim (1988). Türk Millî Kültürü, İstanbul: Boğaziçi Yayınları. (Türk devlet geleneklerinde ikili teşkilat ve idari yapı).

Sümer, Faruk (1999). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı. (Oğuz boylarının teşkilatlanması ve yerleşim düzenleri).

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Tapu Tahrir Defterleri (Maraş ve Çukurova tahrirleri).

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Divan-ı Hümayun Mühimme Defterleri 

Türkay, Cevdet (2001). Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu'nda Aşiret, Eşiret ve Cemaatler, İstanbul: İşaret Yayınları 

Öztürk, Necdet (2004). Osmanlı Hakimiyetinde Rakka ve Aşiret İskanları, İstanbul Kutup Yıldızı Yayınları.

Ahmed Cevdet Paşa. Tezakir (1-12), (Yay. Haz. Cavid Baysun), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Fırka-i İslahiye raporları ve iskân stratejileri).

Çetin, Âlim (2000). XVIII. ve XIX. Yüzyılda Çukurova’da İskan Siyaseti ve Sosyal Yapı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Millî Savunma Bakanlığı Askeri Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Başkanlığı Arşivi, Belge Kataloğu

Uyarı: Bu sayfada yer alan tüm metinlerin, içeriklerin ve çalışmaların her türlü hakkı saklıdır. İçeriklerin tamamı veya bir kısmı, yasal sahibi Aytaç Bozkuyu'dan önceden  izin alınmadan kesinlikle kopyalanamaz, çoğaltılamaz, başka bir mecrada yayımlanamaz ve kullanılamaz. İzinsiz kullanım, iktibas ve çoğaltma halleri yasaktır.