CANİKOĞULLARI / CANİKLİOĞULLARI SÜLALESİ
Uyarı: İşbu araştırma ve analiz çalışması, Ahmet Caniklioğlu’nun şahsi yazılı talebi ve beyan ettiği sözlü/görsel veriler (e-Devlet Alt Üst Soy Belgesi) doğrultusunda, tamamen kişisel bilgilendirme, soy kütüğü incelemesi ve tarihsel/etnolojik merakın giderilmesi amacıyla hazırlanmıştır.
CANİKOĞULLARI / CANİKLİOĞULLARI SÜLALESİ
Maveraünnehir - Horasan Hattı (11. Yüzyıl Öncesi)
Sülalenin Karadeniz ve Sivas mülki kollarının bağlı olduğu ana genetik ve tarihsel katman, Oğuzların Üçok koluna mensup Çepni boyu teşkilatlanmasıdır.Ceyhun (Amu Derya) nehri havzası, Merv ve Horasan (Nişabur) askeri yayla alanları.
Azerbaycan - Erran ve Hazar Ötesi Geçişi (11. - 12. Yüzyıl)
Büyük Selçuklu akınlarıyla (1040 Dandanakan sonrası) Horasan üzerinden batıya hareket eden Oğuz-Çepni boyları, Azerbaycan ve Doğu Doğu Anadolu sınır kapılarına yerleşmiştir. Gence, Nahçıvan ve Aras nehri havzası.
Doğu Anadolu - Erzurum / Kars ve Doğu Karadeniz’e Sızma (12. - 14. Yüzyıl)
1071 Malazgirt sonrası Danişmendli ve Selçuklu gazileriyle birlikte Kuzeydoğu Anadolu'ya giren gruplar, Trabzon Rum İmparatorluğu sınırına (Hacıemiroğulları Beyliği havzasına) yerleşti. Erzurum, Bayburt, Kelkit vadisi ve Canik Dağları geçitleri.
Canik Sancağı - Fatsa / Ordu / Samsun Ata Ocağı (14. - 18. Yüzyıl)
Hacıemiroğulları Beyliği'nin Ordu ve Canik bölgesini Türkleştirmesi sürecinde Canik Dağları, Fatsa ve Ünye hattı sülalenin idari ve askeri aristokrasisinin (Caniklizâdeler) şekillendiği ata ocağı haline gelmiştir. Sülale ismini bu coğrafi coğrafyadan (Canik Sancağı) almıştır. Fatsa, Ordu, Samsun (Canik), Trabzon Eyalet Merkezi.
Sivas Eyalet Merkezi ve Mülki İskân (1785 ve Sonrası)
1785 yılında Mikdad Ahmed Paşa’nın Sivas Valisi olmasıyla birlikte hanedanın sivil ve mülki kolları Sivas merkeze yerleşmiştir. Sepetçi/Setenci Canikoğlu Hacı Yusuf (v. 1813) ve Mustafa bin Yusuf ile tescillenen mülkiyetler bu iskânın somut tahrir kayıtlarıdır. Sivas Merkez (Hacımehmed Mahallesi, Bahtiyar Bostanı / Gotol, Mısmılırmak).
Canikli Hacı Ali Paşa Vakfiyesi: Fatsa, Trabzon ve Samsun (Canik) merkezli kurulan, Sivas'ta han, hamam ve arazi gelirleri tahsis edilen devasa vakıftır.
Arşiv derkenarları bulunan bahçe ve tarlaların bir kısmı "Evlatlık Vakıf" (Vakf-ı Evlâdî) statüsünde soyu korumaya yönelik tescil edilmiştir.
Arşiv kenar notlarında adı geçen ilmiye mensuplarının bu medreselerde müderrislik yaptığı ve vakıf cihetlerinden "Cüzhanlık/Tevliyet" payı aldığı tescillidir.
Sivas Voyvodalığı ve Yeni-Il Hasları vergi iltizamlarında Caniklizâde mütesellimleri ile Çapanoğlu voyvodalarının rekabeti Şer'iyye sicillerine yansımıştır.
Arşiv belgeleri sülalenin sivil kollarının Sivas'ta yerleşik olduğu dönemde, askeri ve bürokratik kollarının Fatsa (ata ocağı), Trabzon, Sinop, Canik, Çorum, Konya, Erzurum, Diyarbekir, Halep, Şam ve Gürcistan hatlarında eyalet valilikleri ve seraskerlikler yürüttüğünü gösterir.
Bahtiyar Bostanı ve Hacımehmed mahallelerinde mukim Canikli hanelerinden icazet alan müderrislerin, 19. yüzyıl sonu Sicill-i Ahval defterlerinde Sivas Bidayet Mahkemesi üyeliği ve müftülük naipliği görevlerinde bulundukları tespit edilmiştir.
Canikoğlu ailesinin mülki ve idari ayak izleri Sivas içi mahalleler ve dış havzalar bazında 3 ana grupta tescillenmiştir:
Sivas Merkez Yerel Yerleşim Alanları:
Hacımehmed (Hacı Mehmet) Mahallesi: Sepetçi Hacı Yusuf ve devam eden kuşakların resmi tarlalarının ve konutlarının yer aldığı tarihi yerleşim özüdür. (Osmanlı Dönemi Sivas Şer'iyye Sicilleri ve Evkaf Defterleri kayıtlarında bu mahallenin, Alaybeyi ve Mütesellim hanelerinin de tescillendiği idari çekirdek olduğu doğrulanmıştır).
Mısmılırmak Mahallesi: Hacımehmed mevkii ile doğrudan ilişkilendirilen idari birim.
Bahtiyar Bostanı (Nâm-ı diğer Gotol / Kütel) Mahallesi: Canikli Memiş, Ebubekir, Hüseyin, Hasan, Abdullah ve Osman hanelerinin meskun olduğu şahitlikli bölge.
Gökmedrese Çevresi: Arşiv Belgelerinin derkenar notlarında adı geçen Sivas içi tarihi lokasyon.
Şah Hüseyin Mahallesi: Caniklioğlu Hasan Efendi ibn. İbrahim Caniklioğlu Osman ibn. Veraseti kızları Arife Şerife Dudu Fatma ve Caniklioğlu Yusuf Ağa oğulları Mehmet ve Abdulhalim kızı Raziye)
9 Aralık 1912 ve cilt 158 sahife 97 Sivas şeriye sicili’nde Caniklioğlu Abdulhalim Efendi ibn. Yusuf bin Halil (Caniklioğlu Halil oğlu Yusuf oğlu Abdulhalim Efendi) Caniklioğulları Hasan ve Hacı Osman ağalar, Caniklioğlu Osman ağa ibn. İbrahim Caniklioğlu (Caniklioğlu İbrahim oğlu Hacı Osman Ağa)
(91/Belge 1 Caniklioğlu Süleyman bin Mustafa, Yusuf bin Mustafa'nın kardeşidir.)
Ayrıca Sivas Valisi Ahmet Mithat Paşa’nın oğlu Hasan Bey’in oğlu Abdullah, Sivas Hacı Mehmet Mahallesinde hicri 10 rebiuevvel 1257/miladi 12 Mayıs 1840 Tarihli Sivas şeriye sicil kaydından anlaşılmaktadır. Hacı Mehmet Mahallesi ahalisinden Caniklioğlu Abdullah ibn. Abdullah bin Hasan namı kimesneler.
Sivas Köyleri (Anne Soy Hattı): Anne Hatice Caniklioğlu'nun doğum yeri olan Merkez Kalın Köyü, anneanne Şerife'nin köyü Mamuğa ve büyük anneanne Raziye Çiftçi'nin kökü olan Güllüce Köyüdür.
Caniklizâde Hanedanlığı Kronolojik Silsile
Arşiv belgeleri sülalenin sivil kollarının Sivas'ta yerleşik olduğu dönemde, askeri ve bürokratik kollarının Fatsa (ata ocağı), Trabzon, Sinop, Canik, Çorum, Konya, Erzurum, Diyarbekir, Halep, Şam ve Gürcistan hatlarında eyalet valilikleri ve seraskerlikler yürüttüğünü gösterir.
14. Yüzyıl Ortaları (~1350–1380): Canik Dağları, Fatsa, Ünye, Ordu ve Giresun çevresinde Trabzon Rum İmparatorluğu sınırına karşı gazada bulunan Oğuzların Çepni boyu idaresindeki Hacıemiroğulları (Bayramoğulları) Beyliği teşekkül etti.
Tahrir ve Şecere Kaydı: Sülalenin ata ocağı olan Fatsa ve çevresi, 14. yüzyılda "Canik Bükü" ve "Çepni Hısnı" olarak adlandırılan askeri uç bölgesidir. Caniklioğlu ailesinin Karadeniz’deki ilk askeri-toplumsal varlığı, Hacıemiroğulları Beyliği'nin asker ve bey aileleri katmanına tescillidir. (eklenmiştir)
1398 (H. 800 - Canik Sancağı'nın Osmanlı'ya İlhakı): Yıldırım Bayezid’in Canik seferi ile bölge Osmanlı idaresine girdi. Bölgedeki yerli Türkmen beyleri ve askeri önderler (tımarlı sipahiler ve kale muhafızları) "Yurtluk-Ocaklık" statüsüyle yerinde bırakılarak Osmanlı defterlerine kaydedildi. (eklenmiştir)
1455 Tarihli Tahrir Defteri (TT.d 13 - Vilâyet-i Canik / Vilâyet-i Hacıemirli Tahriri):
Fatih Sultan Mehmed döneminde tutulan bu ilk detaylı tahrir defterinde, Fatsa (Nahiye-i Fatsa), Milas (Mesudiye), Canik (Samsun) ve Habsidane nahiyelerindeki tımarlı sipahiler, kale muhafızları ve muaf Türkmen cemaatleri tescil edilmiştir.
Caniklioğulları sülalesinin ataları bu tahrirde, Fatsa ve Canik dağlarındaki "Zemin-i Çepni" ve "Karye-i Satılmış" (veya sepetçi/setenci üretimi yapan mirî zanaatçı/askeri muaf cemaatler) arasında sipahizâde ve yurtluk sahibi muaf reaya statüsünde tescil edilmiştir. (eklenmiştir)
1461 (Trabzon'un Fethi ve Islahat): Trabzon İmparatorluğu’nun yıkılışı sonrası Canik ve Fatsa'dan bölgeye nakledilen Türkmen aileler arasında sülalenin uç tımarlı kolları da yer almış, Karadeniz güney geçidi ile Sivas yayla yolları güvenlik altına alınmıştır. (eklenmiştir)
1520 (H. 926 - II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim Dönemi Tahrirleri):
BOA TT.d 387 (Canik Sancağı Mufassal Tahrir Defteri): Fatsa ve Canik kazalarındaki "Canik-lü" (Canikli) nâmıyla anılan haneler, voyvoda iltizamı ve zeamet yetkisiyle kaydedilmiştir.
Bu defterde sülalenin ceddi, Fatsa kazasına bağlı köylerde arazi sahibi, çiftlik mutasarrıfı ve local vergi toplayıcısı (mültezim) olarak tescil olunmuştur. (eklenmiştir)
1547 – 1574 (BOA TT.d 258 & TT.d 568 - Kanunî ve II. Selim Tahrirleri):
Canik Sancağı'na bağlı Fatsa ve Ordu nahiyelerinde "Canikli" / "Caniklizâde" tayfası, vergi muafiyeti bulunan "Müsellem" ve "Tımar Sahibi" olarak tescil edilmiştir.
Aynı dönemde Canik Dağları'ndan Sivas Sancağı (Yeni-İl Hasları) ve Yıldızeli/Kalın hattına uzanan otlak ve yaylak hatlarında Canik kökenli cemaatlerin mevsimlik geçişleri "Yeni-Il Has Defterleri"ne derkenar edilmiştir. (eklenmiştir)
1590 – 1600 (Celali İsyanları Dönemi): 16. yüzyılın sonunda Canik ve Amasya çevresini saran Celali fetretinde sülale mensupları yerel asayişi sağlayan "Yiğitbaşı" ve "Derbentçi" statüleriyle tescillenmiş; bu durum 17. yüzyılda Kapıcıbaşılık ve Voyvodalık yetkilerine zemin hazırlamıştır. (eklenmiştir)
1608 – 1615 (Canik Sancağı Şer’iyye Sicilleri & MAD Defterleri):
Celali İsyanları (Kuyucu Murat Paşa dönemi) sonrasında Karadeniz ile İç Anadolu'yu birbirine bağlayan kervan ve askeri yolların (Canik-Amasya-Sivas hattı) emniyetini sağlamak amacıyla yerel sipahi ailelerine "Derbentçilik" ve "Yiğitbaşılık" unvanları ihsan edildi.
Canik (Samsun), Fatsa ve Ünye nahiyelerindeki mufassal kayıtlarında sülale büyükleri, "Canik-lü" / "Caniklizâde" nisbesiyle bölge derbentlerinin muhafazasıyla mükellef yerel mütesellim ve zabitler olarak tescil edildi. (eklenmiştir)
1628 (H. 1037 - BOA, C. DH. Kayıtları):
Sultan IV. Murad’ın Doğu seferleri ve Kazak korsanlarının Karadeniz sahillerine düzenlediği akınlar sırasında Canik Sancağı kıyılarının (Fatsa ve Ünye kaleleri) muhafazası Canik-lü reislerine devredildi.
Sülale mensupları, mültezim sıfatıyla "Canik İskelesi ve Fatsa Rüsumat İltizamı" tescillerinde vergi toplayıcı amil olarak kaydedildi. (eklenmiştir)
1652 (H. 1062 - Amasya ve Canik Livası Cizye Defterleri):
Caniklioğulları, Amasya ve Canik sancaklarında geniş çiftlik ve arazi sahibi "Âyan-ı Vilâyet" (bölgenin ileri gelen köklü ailesi) statüsünde kütüklere girmeye başladı.
Karadeniz yaylaları ile Sivas Yeni-İl Hasları arasındaki hayvan sevkıyatı ve vergi tahsilatı yetkileri Caniklioğlu voyvodalarının denetimine verildi. (eklenmiştir)
1670'ler (H. 1080'ler - Dergâh-ı Âlî Kapıcıbaşılığı):
Sülalenin bilinen en eski saray bürokratı ve hanedan reisi olan Fatsalı Ahmed Ağa’nın (Canikli Hacı Ali Paşa'nın babası) gençlik ve ilk idari yükseliş dönemi bu yıllara rastlar.
Fatsalı Ahmed Ağa, yerel müteferrika ve voyvodalıktan gelerek Dergâh-ı Âlî Kapıcıbaşılığı (Saray Eşrafı ve Eyalet Temsilciliği) unvanını aldı; İstanbul/Bâbıâli ile Canik/Sivas eyalet idaresi arasındaki ana diplomatik aktör haline geldi. (eklenmiştir)
1683 – 1690 (2. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak Savaşları - BOA, C. AS. Defterleri):
Osmanlı Devleti'nin Batı'da ve Avusturya cephesinde büyük asker ihtiyacı duyması üzerine Caniklioğulları, Canik Dağları, Fatsa, Ordu ve Amasya çevresinden binlerce "Sekban" ve "Sarıca" atlı milis kuvveti toplayarak cepheye sevk etti.
Bu askeri lojistik başarısı üzerine aileye Bâbıâli tarafından "Serdengeçti Ağa" ve "Eyalet Sekban Başbuğluğu" beratları verildi. (eklenmiştir)
1695 (H. 1106 - Mâlikâne Sistemi ve Mülk Tescilleri):
Osmanlı Devleti'nin mültezimlikten ömür boyu kiralamaya dayanan *"Mâlikâne Sistemi"*ne geçmesiyle birlikte, Caniklioğulları Fatsa, Canik, Amasya ve Sivas hinterlandındaki mukataaların mâlikâne haklarını üzerlerine geçirdiler. 17.yüzyılın sonunda Caniklioğlu hanedanı, Karadeniz’den Sivas’a uzanan hatta resmi vergi ve arazi mülkiyetini hukuken sabitlemiş oldu. (eklenmiştir)
Bâbıâli Evrak Odası ve Mühimme tescilleri
Caniklizâdeler ile Çapanoğulları arasındaki Rekabet (1770-1790), Osmanlı eyalet sisteminin en kanlı rekabetlerinden biridir. Canikli Hacı Ali Paşa'nın Karadeniz ve Sivas havzasındaki nüfuzu, Babıali'nin denge politikasında "Mütesellimlik" ve "Seraskerlik" unvanlarıyla bizzat devlet eliyle beslenmiştir.
1777-23 Ekim )Hacı Ali Paşa Sivas'a Vali Olarak Atanması
Hacızahid Mahallesi Medine-yi Sivas mahallatından Hacı Zâhid namı mahallesinden iken bundan akdem vefat eden Hüseyin Bey ibn-i el-Hacı Ali Bey namı müteveffanın vereseti zevce-yi menkuhası metrukesi Fatıma binti Ebubekir namı hatun ile li ebeveyn er karındaşı Derviş Ali Bey ibn-i el-Hacı Ali Bey namı kimesnenin...
-Mahalle imamı: Abdullah Efendi ibn-i Hacı İbrahim
-Es-Seyyid Mehmet Ağa ibn-i Mustafa Bey
-Derviş Mehmet bin Abdullah
-Alemdar Ebubekir Bey ibn-i Mustafa
-El-Hacı İsmail Efendi ibn-i Osman Bey
Hacızahid Mahallesi Sivas mahallatından Ferhatbostan mahallesi sakinlerinden Fatıma binti Hüseyin Bey namı hatun meclis-i şer'iada Mehmed bin Yusuf mahzurunda ikrar-ı tam edüb... mahalle-yi merkumede vaki bir tarafı Keşişoğlu karabeti zımmi, bir tarafı Bekçi Mehmed Beşe mülkü, Keşişoğlu mülkü...
Şahitler: Veliyüddin bin Oruçzade Ahmed vd.
Hacızahid Mahallesi (1777) Fi'lasıl Karaman sakinlerinden olup Burdur kasabasında mütevattın Diyarbakır valisi müteveffa vezirim Uzun Abdullah Paşa çukadarlarından Medine-yi Sivas'ta müsafir iken bundan akdem vefat eden Osman Ağa ibn-i Abdullah namı müteveffanın zahirde varisi maruf olmayup emîn-i beytülmâl Mehmed Emin Ağa marifeti ve marifet-i şer'iyye ile müteveffayı mezburun muhallefatı...
Hacızahid Mahallesi Medine-yi Sivas mahallatından Hacı Zâhid mahallesi sakinlerinden Hasan bin Derviş Mehmed namı kimesnenin meclis-i şer'iaü'l-enverde... iş bu sahibetü'l-vesika Şerife Emine binti es-Seyyid Mehmed Ağa namı hatun tarafından tasdik vekili olan İsmail Efendi ibn-i Osman Bey namı kimesne mahzurunda bi-dava ikrar-ı tam ve takrirü'l-kelam edüb... mülküm olan mahalle-yi merkumede vaki bir tarafı Çirhinlioğlu Osman Çavuş mülküne ve iki tarafı Çirhinli Şabanoğulları mülkü ve bir tarafı tarîk-i âm ile mahdut menzilim mülkümün etraf-ı erbaası...
Şahitler:
-Mahalle imamı Abdullah Efendi ibn-i el-Hacı İbrahim
-Es-Seyyid Muslihiddin Çavuş ibn-i Halil Çavuş
-Himmet Fakılı Hasan Efendi ibn-i Mehmed
-Es-Seyyid Abdullah ibn-i Osman
-Abdülgani oğlu Osman Bey
1777(4-7 Kasım) Süleyman Paşa Sivas Valisi: Halen Sivas valisi olan vezirim Süleyman Paşa... bundan akdem sana tevcih olunub halen üzerinde olmağla hakkında... Ali Paşa iş bu 1191 senesi Şevval ayının 7. gününde (8 Kasım 1777) sadır olan hatt-ı hümayun mucibince Van'da ikamet eylemek şartıyla... Van'dan Sivas eyaleti yine sana ibka mukarrer kılınmağla kemâkân mutasarrıfı ferman-ı celil... tasarruf olup... 5 Kasım 1777 tarihinde Kostantiniyye'de yazıldı.
İsim Mülkiyeti (1781–1813): Silsilede resmi mülk tesciliyle sabitlenen ilk belirgin kişiHacı Mustafa (d. ~1750-v. 1870)oğlu Sepetçi / Setenci Canikoğlu Hacı Yusuf'tur (d. 1781 - v. M. 1813 / H. 1228) gayrimenkul derkenarları, Sivas Hacı Mehmet Mahallesi’ndeki bahçe ve tarlaların Mustafa bin Yusuf’tan pederi intikaliyle oğlu Hacı Yusuf’a geçtiğini tasdik eder. 1831 tarihli kütükte ise Mustafa bin Yusuf "orta boylu, kumral sakallı" fiziksel tanımıyla 30 yaşında tescil edilmiştir.
Ağustos 1782: Canikli Hacı Ali Paşa'nın oğlu Mikdad Ahmed Paşa, Çorum Sancağı Mutasarrıflığına tayin edildi.
Aralık 1782: Mikdad Ahmed Paşa, Konya (Karaman) Valiliğine atandı.
09 Ağustos 1784: Mikdad Ahmed Paşa, babası Canikli Hacı Ali Paşa'nın Gürcistan'daki karışıklıklara son vermekle görevlendirilip Erzurum Valiliğine getirilmesi üzerine, babasından boşalan Trabzon Valiliğine ikinci kez atandı.
12 Mart 1785: Mikdad Ahmed Paşa, Cerde Başbuğluğu göreviyle Trablusşam Valiliğine tayin edildi.
14 Haziran 1785: Mikdad Ahmed Paşa, Sivas Valiliği görevine getirildi. Sivas merkezli mülki kollar ile hanedan arasındaki idari bağın ana tarihsel dayanağı bu atamadır.
1785 (Ortaları): Çerkez kabilelerini Osmanlı Devleti yanında birleştirmeye çalışan hanedan reisi Canikli Hacı Ali Paşa, görev yeri olan Erzurum'da vefat etti.
02 Temmuz 1785: Bâbıâli, Canikli Hacı Ali Paşa'nın ölümü üzerine büyük oğlu Kapıcıbaşı Battal Hüseyin Bey'i vezirlikle Erzurum Beylerbeyiliğine ve Şark Seraskerliğine tayin etti.
20 Kasım 1785: Bâbıâli, Çapanoğulları ile yaşadığı anlaşmazlıklar nedeniyle Mikdad Ahmed Paşa'yı Sivas Valiliğinden alarak Diyarbekir Valiliğine gönderdi.
03 Şubat 1786: Mikdad Ahmed Paşa, Sinop'u da muhafazası şartıyla ikinci kez Sivas Valiliğine getirildi.
01 Temmuz 1786: Battal Hüseyin Paşa'nın idaresine Trabzon da verildi; Mikdad Ahmed Paşa tekrar Konya Eyaletine tayin edildi.
24 Eylül 1786: Suriye bölgesinde asayişi sağlamakla görevlendirilen Battal Hüseyin Paşa'ya önce Halep Eyaleti verildi.
Kasım 1786: Battal Hüseyin Paşa'ya Şam Valiliği ve Hac Emirliği unvanı ihsan edildi.
1788 – 1790 (Kafkasya / Anapa Seferi): Battal Hüseyin Paşa, Trabzon Valiliği ve Anapa Seraskerliği görevine getirildi. 1790 Anapa Seferi'nde Rus ordusu karşısında yaşanan mağlubiyet ve esaret üzerine III. Selim tarafından Caniklizâde ailesinin mallarına müsadere konuldu, aile fertleri idari takibata uğradı.
Esas Defter Cetvelleri (1800 Efendileri): Hacı Yusuf’un ahfadı Ebubekir (d. 1805), Mehmed (d. 1847), Ömer (d. 1831) ve Osman (d. 1841) üzerinden yürümüştür. Nüfus Esas Kaydı, Osman bin Mustafa (d. 1257 / M. 1841) hattından gelen Mustafa (d. 1878) ve evlatları İbrahim (d. 1889), Mustafa (d. 1895), Şükrü (d. 1899), Emine, Fatma ve Yusuf'u listeler.
1878 doğumlu Mustafa Caniklioğlu'nun oğlu Osman (d. 1902), onun oğlu Muharrem (d. 1933) ve nihayetinde Ahmet Caniklioğlu (d. 1959) ile soy çizgisi modern döneme bağlanır.
1791 – 1800 (Tayyar Mahmud Paşa’nın): Battal Hüseyin Paşa’nın oğlu Tayyar Mahmud Paşa, Canik Muhassıllığı ve Trabzon Valiliği ile aile nüfuzunu yeniden topladı. Esaretten dönen Battal Hüseyin Paşa 1800 yılında Trabzon’da vefat etti.
1803 – 1804 (Bâbıâli İsyanı ve İltica): Tayyar Mahmud Paşa'nın Bâbıâli ile anlaşmazlığa düşüp Amasya ve Canik hattında ayaklanması sonrası Rusya/Kırım'a iltica etmesiyle Karadeniz-Sivas hattındaki askeri idare geçici olarak kesintiye uğradı.
Ekim 1807 (Sadâret Kaymakamlığı): IV. Mustafa'nın tahta çıkışıyla af ilan edildi; Tayyar Mahmud Paşa Kırım'dan İstanbul'a dönerek Sadâret Kaymakamlığı (Sadrazam Vekilliği) makamına getirildi. Bu atama, Caniklioğlu hanedanının Osmanlı devlet mekanizmasında ulaştığı en yüksek bürokratik seviye oldu.
1807(30 Temmuz) Caniklioğlu Abdullah: Medine-yi Sivas mahallatından Bahtiyarbostan mahallesinde sakin ve zatı mahalle-yi mezkûre ahalisinden İmamzade Kazım Efendi ibn-i Şükrü Efendi bin Abdullah ve Hacı Mehmed mahallesi ahalisinden Caniklioğlu Abdullah Ağa ibn-i Abdullah bin Hasan nam kimesnelerin tarifleriyle maruf olan İmamoğlu zevcesi Hatice Hatun binti Abdurrahman, medine-yi mezkûre mahkemesinde makud meclis-i şer'iada mahalle-yi mezkûre ahalisinden Bacanakzade Hilmi Bey ibn-i Hamdi muvacehesinde dava ve takrirü'l-kelam edüb sulb-i sadır kızım Münire'nin zevci dahi mezbur Hilmi Bey feraşından... ve kızım mezbureden... bi't-taleb ketebe olundu.
24 Ağustos 1808 : II. Mahmud'un tahta çıkması ve Alemdar Mustafa Paşa olayları neticesinde görevden alınan Tayyar Mahmud Paşa, Hacıoğlu Pazarı/Silistre’de idam edildi. Bu gelişmeyle Caniklizâdelerin paşalık/eyalet valiliği seviyesindeki üst askeri-siyasi dönemi sona erdi; sülalenin idari varlığı Sivas merkezli sivil, mülki ve ilmiye kollar üzerinden devam etti.
1813 (H. 1228 - Mülk Tescili ve İntikal): Sivas Hacımehmed Mahallesi'nde resmi tescille sabitlenen sülale büyüğü Sepetçi / Setenci Canikoğlu Hacı Yusuf vefat etti (v. M. 1813 / H. 1228) [Belge-1, Belge-9]. Hacımehmed Mahallesi'ndeki bahçe ve tarlalar pederi intikaliyle oğlu Mustafa bin Yusuf’a devredildi.
1831 (H. 1247 - İlk Osmanlı Nüfus Sayımı): Sivas kütük tescillerinde Mustafa bin Yusuf, "orta boylu, kumral sakallı" fiziksel eşkâl tanımıyla 30 yaşında resmi kütüğe kaydedildi [Belge-7]. Sülale ahfadı Ebubekir (d. 1805), Mehmed (d. 1847), Ömer (d. 1831) ve Osman (d. 1841) hatları üzerinden dallanmaya başladı.
1840 Hicrî 10 (Rebiulevvel 1257/ miladi 12 Mayıs 1840) tarihli Sivas şerriyye sicil kaydından anlaşıldığına göre Ahmed Mikdad Paşa'nın oğlu Hasan Bey'in oğlu Abdullah'da Sivas Hacı Mehmed mahallesinde yaşamaktadır. Şu ifade önemlidir ""Hacı Mehmed mahallesi ahalisinden Caniklioğlu Abdullah İbn-i Abdullah bin Hasan namı kimesneler."
1841 (H. 1257 -): Osman bin Mustafa doğdu.
1840 – 1845 (Temettüat ve Şer'iyye Kayıtları): Sivas Merkez Hacımehmed, Bahtiyar Bostanı (Gotol/Kütel) ve Mısmılırmak mahallelerinde Canikli Memiş, Ebubekir, Hüseyin, Hasan, Abdullah ve Osman hanelerinin meskûn olduğu, gayrimenkul ve vergi tescillerine girdi.
1878 (H. 1295 - Defter Kayıtları): Osman bin Mustafa’nın oğlu Mustafa Caniklioğlu dünyaya geldi.
1889 – 1899 (Nüfus Cetvelleri): 1878 doğumlu Mustafa Caniklioğlu’nun evlatları İbrahim (d. 1889), Mustafa (d. 1895), Şükrü (d. 1899), Emine, Fatma ve Yusuf Esas Nüfus Kütüklerinde listelendi.
1902 (M. 1318): 1878 doğumlu Mustafa Caniklioğlu'nun oğlu Osman Caniklioğlu dünyaya geldi.
1912-Caniklioğlu Ailesine Ait Miras Davası Mahkeme Hücceti
Medineyi Sivas mahallatından Şah Hüseyin mahallesi ahalisinden ve zatı Küçük Minare mahallesi ahalisinden Hacı Ahmed oğlu Ömer Lütfi efendi ibn. İbrahim bin Ahmed ve ganem mahallesi ahalisinden Çubukçuzade Mehmet Haşim efendi ibn. Hafız Mehmed Efendi namı kimesnelerin tarifleriyle maruf olan Caniklioğlu Abdülhalim efendi ibn. Yusuf bin Halil (Caniklioğlu Halil oğlu Yusuf oğlu Abdülhalim efendi) tarafından zikri ati mahsusada Canikli oğulları Hasan ve Hacı Osman Ağalar ile sair ve ahali muhakeme olanlardan ait olduğu mahkemede müddei aleyh şahıs sabiti ve itirazil gayrı sanıklarla muhakemeden vürud cevap ve ikamüş-şuhud ve istima'ina ve ila hali hususu mezkurun mütevakkıf olduğu umurun küllisine vekaleti amme tetlık sahih şeri'i ile vekil sicilli şer'ide uryanı Müslim mahallesi ahalisinden ve tebeayı devleti aliyenin ermeni milletinden mezmerikyan manuk efendi veledi medineyi merkume mahkemesinde makud meclisi şer'iamızda zikri ati hane ve bahçeye veda'a ... bulunan Canikli oğlu Hacı Osman Ağa ibni İbrahim (Caniklioğlu İbrahim oğlu Hacı Osman Ağa) ile müvekkili mezbur Abdülhaliminin talebiyle mahkemeyi şeriadan tevarihi muhtelife ile li ecel'lül muhakeme raeafına irsal ve tebliğ olunan üç kıta varaka ve davetiye ile hueru şeri'a davet olunmuş ise de bizzat gelmeden vekili şer'i dahi göndermeyen abadî imtina eden mezkur Şah Hüseyin mahallesi ahalisinden Caniklioğlu Hasan Efendi ibn. İbrahim'in hukukunu muhafazaya canibüş-şeriadan vekili sicil nasb ve tayin ve Şeyh Çoban mahallesi ahalisinden İsmail ağa ibni Ömer Ağadan her biri muvacehesinde menkuha metrukesi Adile binti (boşluk...) namı kimesne davayı ve takrirü kelam edüp mezkur Şah Hüseyin mahallesi ahalisinden iken bundan akdem vefat eden Canikli oğlu Hacı Osman ibn. ...vereseti sulbü kebir kızları Arife ve Şerifeye ve Tuduya ve Fatıma hanımlara münhasır olup mezkur Şah Hüseyin mahallesinde vaki tarafları Mühürdar oğlu Lüfullah ibni Mustafa ibni Mehmet ve Hacı Ömer ibn. Mehmed bin Hacı Ömer ve bir tarafından Abdurrahim Efendi ibni Şeyh Osman bin Şeyh Abdurrahim, bir taraftan (buradaki ismi okuyamadım...) Efendi ibni Mehmed bin Abdullah ibni mezbur Mehmed dahi fevt olup veraseti zevcei menkuhası Zeynep binti (boşluk...) hatun ve li ebeveyn er karındaşı müvekkilim mezbur müvekklim ve li ebeveyn kız karındaşı Raziyeye münhasır olup ve ber vechi muharrer vereseti mezburun. 29.12.1330/9 Aralık 1912
1914 – 1918 (I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele): Sivas merkezinde (Hacımehmed ve Mısmılırmak mahalleleri) ve anne soy hatlarının bulunduğu Kalın Köyü, Mamuğa ve Güllüce çevresinde Caniklioğlu haneleri, Sivas Kongresi iaşe ve milis hattına lojistik katkı sağladı.
1933: Osman Caniklioğlu'nun oğlu Muharrem Caniklioğlu dünyaya geldi.
1934 (Soyadı Kanunu): Sivas merkezinde ikamet eden aile fertleri, tarihi ata unvanı olan "Caniklioğlu" soyadını tescil ettirdi.
1959: Muharrem Caniklioğlu'nun oğlu Ahmet Caniklioğlu dünyaya geldi ve soy çizgisi devam etmekte.
Canikoğulları / Caniklioğulları: Canik (Samsun/Ordu/Giresun/Fatsa) kökenli olup Sivas'a yerleşen bu hane, Oğuzların Çepni boyu ile tarihsel ve coğrafi entegrasyon içindedir.
Kalın Köyü (Anne Hatice Caniklioğlu'nun Doğum Yeri)
Oymak / Cemaat Mensubiyeti: Dulkadirli / Yeni-İl Türkmenleri konfederasyonuna bağlı İzzeddinli (Ezedinli) ve Avşar cemaatleri. Kalın Köyü, 16. ve 18. yüzyıl tahrir defterlerinde "Yeni-İl Kazasına bağlı Hasseten Hükümdar Kışlağı" olarak kayıtlıdır. Bölge, Çukurova ile Sivas yaylaları arasında mevsimlik göç yapan Türkmen oymaklarının kışlak ve zamanla kalıcı iskân alanı olmuştur.
Mamuğa Köyü (Anneanne Şerife'nin Köyü)
Mamalı Türkmenleri (Mama-lı Cemaati) ve Harbandeli Türkmenleri. Oğuzların Eymür boyundandır.Köyün ismi doğrudan Oğuz/Türkmen teşkilatlanması içerisindeki Mamalı oymağından gelmektedir. Mamalı cemaati, 17. ve 18. yüzyıllarda Bozok ve Sivas/Yeni-İl havzasında idari ve askeri nüfuz sahibi olan köklü bir Türkmen oymağıdır.
Güllüce Köyü (Büyük Anneanne Raziye Çiftçi'nin Köyü)
Salur Türkmen Cemaatleri ile Diyarbekir/Sivas Türkmen Oymakları. Oğuzların Salur boyu.
Güllüce Köyü, Yıldızeli-Sivas sınır hattında yer alıp tarihi Yeni-İl Tahrir Defterleri’nde Salur boyuna bağlı yarı göçebe cemaatlerin yerleşik hayata geçmesiyle tescil edilen yerleşimler arasında yer alır.
SonuçKaynakça
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
Bâb-ı Âlî Evrak Odası ve Sadâret Fonları:
BOA, A. DVN. MHM. (Sadâret Divan Kalemi Mühimme Kalemi Belgeleri), nr. 200, h. 409.
BOA, HH. (Hatt-ı Hümâyûn Tasnifi), nr. 8627, 8663.
Cevdet Tasnifi:
BOA, Cevdet Adliye, nr. 4607.
BOA, Cevdet Askeriye, nr. 7975, 13841.
BOA, Cevdet Dâhiliye, nr. 7522, 12094.
BOA, Cevdet Maliye, nr. 2241, 3259, 23079, 27892.
BOA, Cevdet Zaptiye, nr. 1155.
Dahilî Defterler ve Bâb-ı Defterî Fonları:
BOA, D. BŞM. MHF. (Bâb-ı Defterî Başmuhasebe Muhallefât Kalemi), nr. 65/32, 65/45, 13693.
BOA, MAD (Maliyeden Müdevver Defterler), nr. 9720, s. 192-199; nr. 9755, s. 440.
VGM (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi): VGM. Def., nr. 579, Sıra: 121.
TŞS (Trabzon Şer’iyye Sicilleri / Meşihat - Millî Kütüphane Microfilm Arşivi): TŞS, Defter nr. 2009 / 123, s. 67.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Nüfus Defterleri Tasnifi (BOA, NFS.d), Fon No: 323
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Tapu-Tahrir Defterleri (TT.d), Fon Numarası: 104 / TD 450
Ereğnoğlu, Mehtap. "Osmanlı Maliyesinde Malikâne Uygulamasının Taşra Yönetiminde Bir Usûl Olarak Kullanımı: XVIII. Yüzyılda Adana Sancağı", (Danışman: Prof. Dr. Şerife Yorulmaz), Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Haziran 2016
Güneş Yağcı, Zübeyde. "Hac ve Askeri Yol Üzerinde Bir Menzil: Adana Menzili", Uluslararası Tarihte Adana ve Çukurova Sempozyumu Bildirileri Kitabı (17-19 Nisan 2015), Editörler: Yılmaz Kurt, M. Fatih Sansar, Cilt II, Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2016.
Polat, İbrahim ve Emin Toroğlu. "XVI. Yüzyılda Yukarı Çukurova’da (Osmaniye) Kırsal Yerleşme: İdari Bölünmenin Mekânsal Farklılaşmadaki Rolü", International Academic Social Resources Journal, Cilt 11, Sayı 3, Haziran 2026.
TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM). "Meclis-i Meşâyih Defterleri 5. Cilt: 1768 Numaralı Gelen Evrak Kayıt ve Karar Defteri", Proje Yürütücüsü: Hasan Kâmil Yılmaz, Editörler: Hasan Kâmil Yılmaz, Ayhan Işık, Meliha Aydınlı, İstanbul: İSAM Yayınları, Eylül 2025.
Yorumlar
Yorum Gönder