Kadirli Kesikkeli Köyü

Kadirli Kesikkeli Köyü

Kesikkeli ismi, bölgenin fiziksel coğrafyasıyla doğrudan ilintilidir. Tarihî "Kesik Suyu" (doğal kanal veya yatak değişimi) üzerindeki yerleşim ("Keli": Yukarı, üst taraf) anlamını taşır. Bu isim, yerleşimin suyla olan bin yıllık mücadelesinin ve uyumunun bir kanıtıdır. 1530 tarihli Osmanlı Tahrir Defteri’nde (Kaza-i Kınık el marufun bi-Kara Telhamdun / Kınık Kazası) bölgedeki yerleşim yerleri listelenirken köyün tarihi tescil adı "Kesük" (Kesikkeli) olarak geçmektedir. Kesikkeli’nin bulunduğu saha, Çukurova’nın en kadim Türkmen yerleşimlerinden biridir.

Kervan ve Askeri Geçit Hattı: Kesikkeli ve Savrun/Ceyhan havzası, MÖ 2. binyıldan itibaren Hattuşa’yı Akdeniz’e bağlayan askeri kervan yolunun güney çıkış kapısıdır. MÖ 7. yüzyıla tarihlenen Karatepe Luvi/Hitit çift dilli kitabelerinde adı geçen ve "Akyol" olarak bilinen hat; Karatepe, Kadirli, Andırın ve Göksun üzerinden İç Anadolu’ya bağlanır. Antik dönemde Çukurova’dan geçen bu ana koridor "Mayramşir" (Meryem’in Şehri) olarak anılmıştır.

Antik Roma ve Bizans çağında kent Flaviopolis adını taşımaktaydı. 1150-1250 yılları arasında Kayseri ve Konya civarından bölgeye akın eden Karamanlı boylarının hâkimiyetiyle kent, Türkmenler tarafından "Kars" (Kars-ı Maraş / Kars-ı Zülkadriye) olarak isimlendirilmiştir. Bizans döneminde Suriye ve Mezopotamya sınırından gelen akınları merkeze bildirmek için bölgedeki kaleler istihbarat ağı olarak kullanılmıştır. Gece ateş, gündüz ayna ve duman vasıtasıyla güneydeki askeri hareketlilik saniyeler içinde Toros geçitlerine aktarılmıştır.

Bölgeye adını veren "Kars" kelimesi, MÖ 111 yıllarında Orta İrtiş boylarında yaşayan Oğuz-Kıpçak topluluğu "Karsak"lardan gelir. Kaşgarlı Mahmud’un Divânu Lugâti't-Türk adlı eserinde "kars" (deve/koyun yününden elbise, kır tilkisi) kelimesiyle açıklanan bu isim, Karsak Türklerinin bölgeyi "Ongun" edinip yurt tutmasıyla Karsak-İli olarak yerleşmiştir.1375 yılında Mısır Memlük ordusu Çukurova’ya girdiğinde, Son Kilikya Ermeni Kralı VI. Leon ovadan dağlık geçitlere kaçmış ancak yakalanmıştır. Bu tarihten sonra Dulkadiroğulları Beyliği bölgeye tam hâkim olmuş; Avşar, Bayat, Cerid ve Kınık unsurlarını geçit muhafızlığı ve ziraat için yerleştirmiştir.

Adana Sancağı mufassal tahrir kayıtlarında bölge, Selçuklu’nun kurucu boyu olan Kınık Türkmenlerinin kaza merkezidir. Kesikkeli, Avşarlar bölgeye gelmeden önce Kınıklıların yaşadığı, Türkmen ziraat kültürünün kök saldığı bir sahadır.

Kınık Boyunun yokluğunu İran, Azerbaycan’dan Anadolu’ya giren Avşarlar aratmadı. Anadolu’nun birçok yerine göç eden Avşarlar Kayseri Uzunyayla’yı mesken tuttular. Uzun Yayladan Kadirli'ye 3 göç yolunu takip ettiler: 

1) Kadirli, Zehli yolu, Savrun Gözü, Mazgaç Beli, Çamurlu (Göksun’de), Yalak, Sarız, Pınarbaşı, Toroslar ve Uzunyayla. 

2) Kadirli, Andırın, Geben (Andırın’da), Meryemçil (Göksun’da), Yalak, Sarız, Pınarbaşı, Zamantı kıyıları ve Uzunyayla. 

3) Kadirli, Araplı (Andırın’da), Baltdağı Beli, Başkonuş dağı, Üngüt Köprüsü (K. Maraş’ta), Tekir, Saraycık (Maraş-Göksün arası), Yalak, Sarız, Pınarbaşı, Toroslar, Zamantı kıyıları ve Uzunyayla.

Osmanlı’nın merkezi otoritesinin zayıflamasıyla Kınık şehir hayatı yerini Maraş hattından inen Bozdoğan (Üçok/Iğdır boyu) ve İfraz-ı Zülkadriye (Ulaşlı, Tecirli, Cerit) aşiretlerine bırakmıştır. 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyıl başında Uzunyayla üzerinden üç ana göç yolunu (Mazgaç Beli, Meryemçil ve Başkonuş hattı) takip eden Kocanallı Avşarları, Nadir Şah’ın bakiyesi olarak Kesikkeli’ye yerleşmiş ve bugünkü demografik omurgayı oluşturmuştur.

Bozdoğan/Iğdır Tipi, geniş alınlı, brakisefal kafa yapısına sahip tipik Türkmen tipolojisidir. Erzurum-İspir hattından gelen İspirler (Türk Tatarı) grubu ise "Türk Tatarı" olarak tanımlanan, Kıpçak-Oğuz karışımı fizyolojik özellikler taşır. Bu grup, bölgeye serhat disiplinini ve dirençli genetik yapıyı taşımıştır. Kesikkeli Köyü, Kınık ve Avşar katmanlarının üzerine eklemlenen muhaceret gruplarıyla tam bir "mikro-türk dünyası" modelidir. Bu mozaiğin en dikkat çekici taşlarından biri olan İspirler, Erzurum’un serhat ikliminden Ceyhan’ın sıcak düzlüğüne uzanan göç hikâyeleriyle, köyün sosyal ve ekonomik dönüşümünde kilit rol oynamışlardır. Köyün "Aşağı Mahalle" kısmında yaşayan Kırım Tatarları ise çekik göz yapısı ve açık ten rengiyle Kıpçak sahasının fiziksel izlerini korur.

Köydeki sülale yapısı, bir "Türkmen Konfederasyonu" gibidir. Her soyadı, farklı bir tarihsel serüveni temsil eder. 

İspirler, Erzurum’dan gelen "devletçi ve ziraatçı" damardır. "Türk Tatarı" olarak nitelendirilmesi, İspir ve çevresindeki kadim Kıpçak-Oğuz bakiyesi nüfusla ilgilidir. Bu kimlik, ailenin hem geleneksel Oğuz-Türkmen disiplinine sahip olduğunu hem de Kuzey Türklerinin (Kıpçak/Tatar) dirençli ve çalışkan karakterini bünyesinde barındırdığını gösterir. Erzurum’un İspir havzasından (Doğu Karadeniz/Doğu Anadolu sınırından) Çukurova’ya göç eden bu aile, arşiv tahrirlerinde ve nüfus defterlerinde "Türk Tatarı" (Kıpçak-Oğuz bakiyesi) olarak kaydedilmiştir. 1872 tarihli Halep Defteri Karsızülkadriyye Kazası kayıtlarında Fakı Mahallesi nüfusunda "Sarımustafaoğlu Mehmet (İspir)", "Memilioğlu Mustafa (İspir)" ve "Hüseyin ka oğlu Hüseyin (İspirler)" olarak tescillidirler. Köyün iskânında ve tarımsal mülkiyet tarihinde kök role sahiptirler.

Demirkıranlar ve Bıyıklıoğlu, Bozdoğan/Demirciuşağı teşkilatıyla bağlantılı, zanaat ve askeri lojistik kökenli ailelerdir. Osmanlı idari ve tımar yoklama belgelerinde Üçok / Bozdoğan konfederasyonuna bağlı "Demirciuşağı" teşkilatı ile irtibatlıdırlar. Köyün yerleşik nizamındaki zanaat, demircilik ve lojistik/askeri kütük bakiyesidirler. 1526 ve 1807 Tımar Yoklama Defterleri'nde Kars-ı Maraş bölgesindeki "Demircili Taifesi" ile tarihsel soy bağları tescillidir.

Cinkara: köyün Avşar asabiyetini ve savaşçı karakterini temsil eden sülalelerdir. Cinkaralar Maraş Andırın üzerinden Kesikkeliye gelmişlerdir. Dertlilerle akrabalık bağları vardır. Maraş, Andırın ve Göksun hattı üzerinden Çukurova'ya inen Avşar Türkmenlerinin Kocanallı / Avşar boyu koluna mensupturlar. Dertli sülalesi ile tarihsel akrabalık ve kan bağları bulunmaktadır. Maraş dağlık alanından Kesikkeli'ye yerleşen savaşçı ve konar-göçer Avşar asabiyetinin temsilcileridir.

Avşar: Uzunyayla üzerinden Kadirli’ye inen üç göç yolundan (Mazgaç Beli, Meryemçil ve Başkonuş hattı) 18. ve 19. yüzyıllarda Kesikkeli sahasına gelen "Kocanallı Avşarları" oymağı kütüğüne tescillidirler.

Dertli-uşağı:Maraş-Andırın yürüyüş hattıyla ovaya inen Avşar oymaklarına bağlıdırlar. Cinkara sülalesi ile hısımlık bağları bulunmakta olup, 19. yüzyıl Fırka-i İslahiye iskânı sonrasında Kesikkeli köyünde toprağa bağlanan köklü yerleşik ailelerdendir.

Ekin, Soysal, Çoşar, Avşar, Kaynak, Çağlaroğlu, Dertli, Başpınar, Cinkara, Anbarcı, Uğureli, Kop, Kara, Öncel, Ambarcı, Aksak, Babur, Kop ve Öncel ise bölgedeki yerleşik hayatın ve mülkiyet sahipliğinin köklü temsilcileridir.1530 tarihli Osmanlı Tahrir Defteri'nde Kaza-i Kınık el marufun bi-Kara Telhamdun (Kınık Kazası) sınırları içerisindeki "Kesük" (Kesikkeli) karyesinde meskûn olan ve 1865 Fırka-i İslahiye sonrasında toprağa bağlanan Kınık, Bozdoğan (Iğdır/Üçok) ve İfraz-ı Zülkadriye (Ulaşlı, Tecirli, Cerit) Türkmen cemaatlerinin bakiyeleridir. 1908 tarihli Osmanlı Devlet Arşivi vesikasında (MV. 119/29) Rumeli muhacirlerine karşı tapulu arazilerini savunan "Kesikkeli Köyü Ahalisi ve Mülk Sahipleri" tescil kütüğünün doğrudan torunlarıdır.

Kesikkeli’nin iskân tarihi, Osmanlı’nın son dönemindeki büyük mülkiyet çatışmalarıyla şekillenmiştir. Osmanlı Devlet Arşivi Belgesi'nde (Hicri 16 Rebiülahir 1326 / Miladi 1908, MV. 119 / 29) yer alan "Adana'nın Kars (Kadirli) kazasına iskan edildikleri halde, Kesikkeli Köyü ahalisinin tapulu arazisine tecavüz eden Rumeli muhacirleri hakkında tahkikat icrası" kaydı, Kesikkeli köylülerinin 20. yüzyılın başında tapulu mülkiyet sahibi olduğunu ve bölgeye iskân edilen Balkan/Rumeli göçmenleriyle yaşanan arazi sınır anlaşmazlığının Meclis-i Vükela (Bakanlar Kurulu) düzeyinde soruşturulduğunu kanıtlamaktadır.

Ceyhan Irmağı’nın "Ada" mevkisindeki eski köyü yutması, Kesikkeli için bir dönüm noktasıdır. 1970-1975 yılları arasındaki modern iskân sürecinde devlet eliyle yapılan afet konutları, geleneksel Huğ ve kerpiç mimarisinden planlı yerleşime geçişi sağlamıştır. Köyün dili, Kaşgarlı Mahmud'un dizinindeki kelimelerle, Kadirli ağzındaki arkaikleşmiş Türkmen ifadelerinin sentezidir. 1975 sonrası planlı yerleşim, köydeki sosyal mesafeyi azaltmış; Avşar, İspir ve Tatar aileleri arasında kurulan "çapraz evlilikler" Kesikkeli’yi bütünleşmiş bir Türkmen birimi haline getirmiştir.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilim Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV.), Dosya No: 119, Gömlek No: 29, Tarih: H-16-04-1326 (M. 1908). (Adana'nın Kars/Kadirli kazasına bağlı Kesikkeli Köyü ahalisinin tapulu arazisine Rumeli muhacirlerinin vaki tecavüzü ve bölgede yürütülen tahkikata dair Meclis-i Vükelâ kararı).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Tapu Tahrir Defterleri Fonu (TT.d.), Defter No: 454 & Defter No: 998 (Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyâr-i Bekr ve ‘Arab ve Zü'l-Kâdiriyye Defteri), M. 1526 & M. 1530. (Kaza-i Kınık el-ma'rûf bi-Kara Telhamdun sınırları dâhilinde yer alan Kesük / Kesikkeli karyesi ve Kınık Türkmen cemaatleri tahrir kayıtları).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Bakanlar Kurulu Kararları ve Afet Fonu, Fon Kodu: 30-18-1-2, Yer Kodu: 205.30.1 (28.04.1967) & Yer Kodu: 332.36.16 (23.05.1975). (Adana ili Kadirli ilçesi Kesikkeli köyünde Ceyhan Irmağı/su baskını nedeniyle zarar gören afetzede ailelerin imarı, konut inşası ve borçlandırma indirimi kararları).

BOA. NFS.d. (Nüfus Defterleri Fonu), Defter No: 03718 & 03719; BOA. DH.MKT., Dosya No: 2225, Gömlek No: 6. (Maraş Sancağı; Andırın, Kürtül, Kars/Kadirli, Yenicekale ve Kuşçu Ceridi Nahiyeleri Erkek Nüfus, Cemaat ve Temettüat İcmal Defterleri).

Bozkuyu, Aytaç. Kadirli Tarihi KINIK ŞEHRİ ve Köyleri. (1530 Tahririndeki Kınık Sancağı, Kara Telhamdun/Toprakkale kazası idari yapısı, Kesük/Kesikkeli köy tescili, çeltik arkları ve Yörük/Türkmen cemaatleri dökümü).

Uğureli, Ayşe (2020). "Yukarı Çukurova Folklorunda Tirşik", Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi (TEKE), Sayı: 9/1, s. 180-204. (19 Mart 2017 tarihinde doğrudan Kadirli / Kesikkeli köyünden yapılan etnobotanik ve halk hekimliği saha derlemesi verileri).

Diyalektolog – Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi (2017). Kesikkeli Köyünden Derleme Sözlüğü ve Ağız Araştırması, Kış 2017, Sayı: 16, ISSN: 2146-4219. (Kesikkeli köyü diyalektolojisi, Kaşgarlı Mahmud/Divânu Lugâti't-Türk dizinindeki arkaik Türkmen kelime hazinesi ve ağız özellikleri).

Üçeçam, Döndü & Hayli, Selçuk. Kadirli’nin Etki Sahası ve Merkezi Yer Olarak Önemi. Coğrafya ve İskân Araştırması Bildirisi, Fırat Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü. (Kadirli ovasının fiziki coğrafyası, Savrun Çayı ve Ceyhan Irmağı hidrografyası, alüvyal toprak yapısı, tarihi geçitler ve yerleşim adlarının coğrafi kökenleri).