Kadirli Koçlu (Avluk) Köyü
Kadirli’nin kuzeyinde, sarp kayalıkların ve kartal yuvalarının gölgesindeki o kadim yerleşim olan Koçlu (Avluk), Osmanlı arşivlerinde sadece bir coğrafi mekân değil, aynı zamanda devletin av kuşları ihtiyacını karşılayan stratejik bir "has" bölge olarak mühürlenmiştir.
Köyün eski adı olan "Avluk" (Avlak), 1572 yılı tescilli kayıtlarında sarayın av sahası olarak geçer. Bölgedeki Şahin Kayası ve Kartal Dağı gibi yer isimleri tesadüf değildir. Osmanlı sarayının avcılık merakı için buradan İstanbul’a eğitilmiş doğan ve şahinlerin gönderildiği, köyün bir nevi "doğanclar başı" denetiminde özel bir idari statüye sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu durum, Koçlu’nun çok eski çağlardan itibaren taşıdığı idari ve stratejik önemi kanıtlamaktadır.
Köyün yerleştiği platodan başlayan silsile (Dedenin Dağı, Damirhan, Gödenin Dağı, Heçkeren, Karadağ/Karaüce silsilesi), Çukurova’dan Maraş ve Göksun’a geçiş veren doğal göç ve askeri intikal yolları üzerindedir. Avluk ismi sadece "av yapılan yer" anlamında değil; Selçuklu ve Osmanlı askeri teşkilatlanmasında saray avcılarının (Doğancıbaşı) yırtıcı kuş tayin ettiği, sıradan halkın avlanmasının fermanlarla yasaklandığı "Yasaklı Has Av Alanı / Avlak-ı Hümayun" statüsünden türemiştir.
Yüreğir Boyunun Klasik İskân Döngüsü
Koçlu ahalisinin ana damarını oluşturan Üçoklar’ın Yüreğir boyu, bölgede Dulkadiroğlu hâkimiyetinin temel askeri gücüdür. 1563 tarihli arşiv kayıtlarına göre Aktel yaylağı ile Çukurderesi kışlağı arasındaki döngü, Yüreğir boyunun yüzyıllar boyunca sürdürdüğü klasik konargöçer rotasıdır.
Maraş ve Halep tahrirlerinde, Avluk bölgesinde vergi mükellefi olan cemaatler "Yörükân-ı Maraş" idari yapısı içerisinde bağımsız bir oymak olarak kaydedilmiştir. Bu veriler Koçlu’nun tarihsel süreçte tam anlamıyla bir "Türkmen Kavşağı" olduğunu göstermektedir.
Koçlu Köyü Sülaleleri ve Kök Bağlantıları
Köydeki mahalle ve obalar etrafında şekillenen sülale dokusu, Doğu Akdeniz ve İç Anadolu Türkmenliğinin geniş coğrafi hareketliliğini yansıtır:
Kocabuğa Ailesi: Elbistan Büyük Yapalak’tan göçen bu kol, köklü bir Dulkadirli bakiyesidir. Sarız-Kemere hattına giden Koyuncu Hocalar ile olan hısımlıkları, aşiretin Binboğa-Sarız-Kadirli üçgenindeki tarihsel nüfuzunu belgeler.Şer’iyye Sicilleri ve 1845 Temettuat (ML.VRD.TMT) özetlerinde, Elbistan Büyük Yapalak çıkışlı Kocabuğalar ile Sarız Kemer köyündeki Koyuncu Hocalar sülalesi arasında "Hisse-i Akraba" ve "Vekâleten Miras" tescilleri mevcuttur. Bu durum, 600 km'lik bir coğrafi üçgende (Elbistan-Sarız-Kadirli) ailelerin 19. yüzyıl sonuna kadar hukuki bağlarını ve arazi mülkiyet Haklarını muhafaza ettiğini gösterir.arşiv incelemelerinde Sarız ve Kadirli sınırları arasındaki Aktel Yaylağı, iki ayrı kaza sınırında kalmasına rağmen, Kocabuğa ve Koyuncu Hocalar tarafından tek bir otlak alanı gibi ortaklaşa savunulmuş ve dışarıdan gelen yabancı aşiretlere karşı mahkemelerde "Hısım-ı Karib" (Yakın Akraba Bloku) sıfatıyla savunulmuştur.
Torunlar: Pınarbaşı hattından bölgeye gelişleri, doğrudan Kayseri/Uzunyayla Avşar muhaceretinin bir parçası olduklarını gösterir.
Çobanlar: Halep Türkmenleri ana damarından gelen köklü bir konargöçer koldur.
Çebiçler: Düziçi üzerinden Yörükân-ı Cebel-i Bereket mobilitysi ile köye yerleşmişlerdir.
Karakelleler: Kuzey komşuluk hattı olan Andırın Türkmenleri grubuna mensupturlar.
Kocamanlar: Konya, Kilis ve Düziçi hattını izleyerek gelen bu kollar, Karamanoğlu/Beğdili geleneklerinin bölgedeki yerleşik temsilcileridir.
Tatar Koca Grubu:Tatar Koca'nın torunu olan Deli Ali'den (Çatal Ali) türemiş ve günümüzde farklı soyadları taşıyan akraba sülalelerin tamamını kapsamaktadır. Bu sülaleler şunlardır: Sezer’ler (Kavramalar), Gürükler, Çatal’lar, Özçatal’lar, Kırıkkale, Karaosmanuşağı, Kıvrak, Evcan, Kale, Özkale, Ermeydan, Gülden, Çolakça, Tuncel’ler. Tatar Koca-Deli Ali (Çatal Ali) silsilesine dayanan ve ata yutları Savrun kenarındaki Höçkeren Kalesi iken zorunlu iskânla Avluk köyüne gelip yerleşen Tatar Koca torunları (Deli Ali soyu) sülale birliğine aittir
Ağnaat Mevkii: Karaman sınırından gelen bu grup, Bozulus veya Dulkadirli bünyesindeki Tatar kollarının "Ağnaat" mevkiindeki özel iskânıdır.Köydeki Tatar kolunun Karaman/Ağnaat hattından gelmesi, bunların Moğol istilası sonrası Anadolu’ya yerleşen İlhanlı bakiyeleri değil; 14. yüzyılda Karamanoğulları ordusunda "uç kuvveti" olarak görev yapan ve daha sonra Dulkadirli konfederasyonuna eklemlenen "Karakoyunlu / Bozulus Tatarları" olduğunu gösterir.
Isbahalar: Bu isim, Osmanlı askeri teşkilatındaki "Sipahiler" (atlı asker sınıfı) kelimesinin halk ağzındaki dönüşümüdür. Bölgenin derbent ve geçit koruma görevi düşünüldüğünde, sülale köyün askeri aristokrasisini temsil etmektedir.
Çapar Hasanlar: "Çapar" unvanı Türkmenlerde ulak veya hızlı süvari anlamına gelir. TD 998 Karaman kayıtlarında geçen "Çapar" lakaplı kethüdalarda olduğu gibi, bu aile sülale içi idari liderliği temsil etmektedir.
Göğ Ömer Kökü: Türkmen kültüründe "Göğ" (Gök) lakabı ulu, kutsal ya da mavi gözlü anlamında kullanılır. 19. yüzyıl Şer'iyye Sicilleri ve tapulama kütüklerindeki "Gök Ömer-oğlu" silsilesi ailenin ana ata damarıdır.Kocamanlıların atası Göğ Omar’ın Konya-Kilis-Haruniye-Avluk rotası, 18. yüzyılın sonunda Rakka ve Suriye çöl iskânından kaçan veya iskân yerini terk ederek kuzeye kırılan Türkmen oymaklarının (Boynuinceli / Beğdili bakiyeleri) izlediği "tersine göç" güzergâhıdır. "Kilis" durağı, 1700'lerde Halep-Rakka iskân bölgesine sürülen obaların Çukurova'ya kaçış noktasıdır.
Koçlu’nun 4 mezradan oluşan dağınık yerleşim yapısı, tipik bir Yörük yerleşimi karakteridir. Her mahalle (Çebiçler, Çobanlar vb.), özünde bir obanın kışlak merkezidir. Antropolojik açıdan bu dağınıklık, sülalelerin kendi asabiyetlerini ve akrabalık bağlarını yüzyıllar boyunca korumasını sağlamıştır.
Elbistan, Sarız ve Kadirli Hattında Kocabuğa ve Koyuncu (Hocalar) Bağlantısı
Elbistan’ın Büyük Yapalak köyünden kopup bir kolu Kadirli Koçlu (Avluk) köyüne, diğer kolu ise Sarız-Kemere (Kemer) hattına uzanan Kocabuğa ve Koyuncu (Hocalar) silsilesi, 19. yüzyıl arşiv kayıtlarında net bir şekilde izlenebilmektedir. İki grup arasındaki bu akrabalık sadece sözlü bir gelenek değil; 1845 Temettuat Defterleri (ML.VRD.TMT) ve Şer’iyye Sicillerindeki mülkiyet intikalleriyle sabitlenmiş bir asabiyet ortaklığıdır.
Sarız Şer’iyye Sicillerinde, Elbistan kökenli sülalelerin miras taksiminde "Kars-ı Maraş" (Kadirli) tarafındaki akrabaların gıyabında veya vekâlet yoluyla pay sahibi oldukları görülmektedir. Kocabuğa ailesinin Koçlu’daki yerleşimi ile Koyuncu Hocaların Sarız’daki yerleşimi, aynı büyük atadan kalan mülklerin birer parçasıdır.
Koçlu köyü sülale verilerinde geçen Aktel yaylağı, Sarız hattındaki Koyuncu Hocalar ile ortak kullanılan tarihsel bir sahadır. Arşivdeki yaylak-kışlak ihtilafları kayıtlarında, bu iki sülalenin dışarıdan gelen müdahalelere karşı "tek bir akraba bloku" (hısım-ı karib) olarak birlikte hareket ettikleri tescillidir.
Sülalenin İki Ana Kolu
Koyuncu Hocalar (Sarız): Bu kolun taşıdığı "Hoca" unvanı, sülalenin ilmiye sınıfına mensubiyetini gösterir. Sarız hattında dini ve sosyal otoriteyi temsil etmişlerdir. 1845 Temettuat kayıtlarında, Sarız’daki Koyuncu hanesinin hem hayvancılık hem de hocalık hizmetinden elde ettiği gelirler ayrı ayrı kalemlerde tescil edilmiştir.
Kocabuğalar (Kadirli): Koçlu’ya yerleşen bu kol ise idari ve askeri nüfuzu temsil eden "Bey/Ağa" kanadıdır. İsimlerinde geçen "Buğa" ibaresi, Dulkadirli bakiyesi olan sülalenin kadim güç sembolüdür.
Osmanlı tapu kayıtlarında yer alan "Hisse-i Akraba" (Akraba Payı) ifadeleri, 19. yüzyılın sonuna kadar bu iki kolun sınır ve coğrafya farkına rağmen birbirini tek bir hanenin iki ayrı odası olarak gördüğünü açıkça kanıtlamaktadır.
Aytaç Bozkuyu
Tarih Bilimi Uzmanı/Etnolog
Kaynakça
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO), Dosya No: 3524, Evrak No: 264238.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Defterhane-i Amire Ruznamçe Defterleri (DFE.RZ.d.), Defter No: 1244: Maraş Sancağı ve Tabi Kazalar Tahrir ve Tevzi Kayıtları.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Maliye Nezareti Temettüat Defterleri (ML.VRD.TMT.d.), Defter No: 1045: 1844-1845 Tarihli Kars-ı Maraş (Kadirli) ve Tabi Karyeler Nüfus ve Temettüat Kayıtları.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Nüfus Defterleri Fonu (NFS.d.), Defter No: 03718 & 03719: Maraş Sancağı; Andırın, Kürtül, Kars (Kadirli) Karye ve Cemaat Erkek Nüfus Sayım İcmal Defterleri (H. 1247 / M. 1831 Müteakibi).
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Tapu Tahrir Defterleri (TT.d. / BA TD), Defter No: 151, 387, 402, 462, 998: Kars-ı Maraş, Kars-ı Zülkadriye ve Karaman Sancakları Mufassal ve İcmal Tahrir Kayıtları.
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadîme Arşivi. Kars-ı Maraş Tapu-Tahrir Defteri, Defter No: 290, Varak: 53-a (1563 Tarihli Mufassal Tahrir).
Aslan, Mehmet Gökhan. (2011). Kayseri İll Pınarbaşı İlçesindeki Avşar Köylerinde Türk Halk İnanışları (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Niğde.
Bayazıt, Bekir Sami. (2008). 1865-1866 Kürtdağı, Cebel-i Bereket Kozanoğulları İsyanı ve Güneydeki Aşiretlerin İskânları. Ed. Yaşar Alparslan & Serdar Yakar, UKDE Kitaplığı: 47, Maraş Tarihi Serisi: 19, 2. Baskı, Kahramanmaraş: FA Ajans.
Çeribaş, Mehmet. (2004). Kadirli ve Çevre Folklorunda Eski Türk İnançlarının İzleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya.
Karlangıç, Osman. (2015). Kuruluşundan Lağvedilişine Kadar Cebel-i Bereket Sancağının İdari Yapısı [1879-1933]. Adana.
Kırpık, Cevdet. (2016). "İskân, İsyan ve Değişim: XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Kadirli". OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), Sayı: 40, s. 407-439.
Kurt, Yılmaz. (2011). 1563 Tarihli Kars-ı Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Kurt, Yılmaz. (2012). XVI. Yüzyılda Çukurova’da Oğuz Boyları. Ankara: Akçağ Yayınları.
Kuzucular, Şahamettin. (2018). Çukurova Gâvurdağı Tarihi ve Türkmenleri. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
Üçeçam, Döndü & Hayli, Selçuk. (2002). "Kadirli’nin Etki Sahası ve Merkezi Yer Olaraq Önemi". Fırat Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Sempozyum Bildirileri, Elazığ.
Solak, İbrahim. (2004). "XVI. Yüzyılda Maraş ve Çevresinde Dulkadirli Türkmenleri". Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, Sayı: 16, Konya, s. 109-125.
Yorumlar
Yorum Gönder