Kadirli Tahta Köyü

Kadirli Tahta Köyü

M.Ö. 2. bin yılda Hitit İmparatorluğu'nun güneydeki en stratejik vassal krallığı olan Kizzuwatna döneminde, Çukurova ovasından İç Anadolu Hattuşa hattı geçiş sağlayan ana kervan rotalarından biri Kadirli’nin kuzeyindeki Savrun ve Tahta Çayı vadisidir. Karatepe-Aslantaş Geç Hitit Kalesi ile doğrudan bağlantılı olan bu sarp yükseltiler, Hititlerin ovadaki sıcak iklimden kaçarak orman kaynaklarını (sedir ve çam kerestesi) hammadde olarak kullandıkları korunaklı alanlardır. Hitit metinlerinde ve arkeolojik tahlillerde geçen dağlık geçit stratejisinde, Tahta Köyü’nün bulunduğu sarp vadi, ovadaki tarımsal merkezleri kuzeydeki maden ve ahşap kaynaklarına bağlayan tabii bir "dağ bariyeri" ve askeri gözlem kuşağı işlevi görmüştür.

Bizans ve Doğu Roma döneminde Kilikya bölgesi, Sasani ve sonrasında Doğu Akdeniz’e yönelen Arap/İslam akınlarına karşı Avasım/Suğur (sınır garnizonları) sistemiyle tahkim edilmiştir. Yoğunoluk ile Tahta Köyü arasındaki sarp sırta kurulan Aşılı Kalesi, Klasik Bizans ordusunun vadi güvenliğini sağlayan ve ovaya sızan birlikleri gözetleyen tipik bir Phourion (küçük askeri gözetleme kalesi) tipolojisidir.

Saha verilerinde ve yerel hafızada "Kaçat" (sığınak) olarak bilinen olgunun arkeolojik karşılığı; Bizans döneminde ova halkının ordu akınları esnasında sığındığı, Tahta Köyü’nün bulunduğu sarp ve ormanlık alanların sivil halk için tabii bir gizlenme mikro-kozmosu oluşturmasıdır. Kalelerin etrafındaki sivil yerleşimler (İmirhan, İnciğ etekleri) garnizonun gıda ve odun ihtiyacını sağlayan sivil destek üsleridir.

Kadirli Tahta Köyü, Konar-göçer Eymür Türkmenlerinin orman ekosistemi ve kale savunma mimarisiyle entegre olarak kurduğu kadim bir dağ yerleşimidir. Arşiv belgeleri, köyün iddiaların aksine 1071 öncesi değil, 14-16. yüzyıllar arasında Dulkadir-Osmanlı entegrasyonuyla biçimlendiğini; kereste üretimi ve hayvancılığa dayalı özerk mikrokozmos yapısını günümüze kadar korudığını göstermektedir.

11. ve 12. yüzyıllarda Orta Asya’dan gelen Oğuz kitlelerinin Toroslar ve Kadirli çevresine yerleşmesiyle Roma kenti Flaviopolis (Kadirli), bölgeye giren Karsak/Karamanlı unsurları sebebiyle "Kars-ı Maraş" veya "Karsak-İli" adını almıştır.

1360-1377 yıllarında Memlük Sultanı Baybars’ın Kilikya Ermeni Krallığı’na karşı başlattığı seferlerde, Memlük orduları ve onlara bağlı Dulkadirli Türkmenleri, Moğol ve Ermeni birliklerinin dağlık alanlara kaçmasını önlemek için Ceyhan Nehri’ni geçip Savrun ve Tahta Çayı vadilerini tutmuşlardır. Tahta Köyü’nün sarp yapısı, Memlük-Dulkadir ittifakının kuzey dağ kontrolünü sağladığı stratejik bir tampon sahadır.

Kadirli ilçesinin kuzey yükseltilerinde, Savrun ve Keşiş Suyu havzasında konumlanan Tahta Köyü, dağlık ve sarp bir arazi üzerine kurulmuştur. Köy arazisinin %83’ünün orman alanlarından oluşması, tarihsel süreçte yerleşim formunu dağınık mahalleler (İmirhan, İnciğ, Taraklık, Pürçek) biçiminde şekillendirmiştir. Köye ismini veren Tahta Çayı, sadece hidrografik bir unsur değil, aynı zamanda Orta Çağ ve Osmanlı döneminde bölgede yürütülen ahşap, kereste ve bıçkı ocakları iktisadi faaliyetinin bir simgesidir.

Oğuzların Üçok koluna mensup Eymür boyu, Dulkadir Beyliği ve Osmanlı hakimiyeti döneminde Kars-ı Maraş (Kadirli) bölgesinin dağlık kesimlerinde stratejik bir iskân sahası oluşturmuştur. 1532 tarihli Maraş Tahrir Defteri’nde Tahta Köyü’nün nüvesini oluşturan cemaatler "Anamuslu Taifesi" adı altında tescil edilmiştir. Taraklı ve İnciğ mahalleleri bu taifenin konar-göçer kolları tarafından tesis edilmiştir. 1563 tarihli Dulkadir Eyaleti Mufassal Defteri’nde ise İmirhan (Emirhanlu) mahallesi doğrudan Dulkadirli Eymür teşkilatı içerisinde gösterilmiştir. 1570 tarihli Yörük Defterleri’nde Pürçek Mahallesi "Köre Maraş Yörük Cemaati" kayıtlarında yer almaktadır.

İmirhan (Emirhanlu) Mahallesi: 1532 (TD 402) ve 1563 (TD 498) tahrirlerinde Eymür boyunun idari/mülki liderliğini yapan kethüda/bey soyunun adıyla ("Emirhan-lu / İmirhan-lı") tescil edilen ana yerleşim omurgasıdır. Aşılı Kalesi'nin eteklerine en yakın lojistik hat üzerinde yer alıp, Eymür boyunun idari temsilcilerinin yerleştiği merkez obadır.

Pürçek Mahallesi: 1570 Yörük Defteri'nde "Köre Maraş Yörük Cemaati" bünyesinde kayıtlıdır. "Pürçek" (bitki püskülü, ağaç filizi veya saç zülfü) toponimi doğrudan orman-vejetasyon yapısıyla ilgilidir. Keşiş Suyu ve Tahta Deresi yatağında yer alması sebebiyle sulu tarım ve hızar/bıçkı ocaklarının en yoğun kurulduğu Eymür mahallesidir.

Taraklık (Taraklı / Taraklılu) Mahallesi: 1532 tarihli TD 402 defterinde Anamuslu taifesinin mesleki/ziraat uzmanlaşması gösteren bir koludur ("Taraklılu Cemaati"). Orman dokusundan elde edilen ahşap ürünlerin (özellikle dokumacılıkta kullanılan ahşap taraklar, bıçkı mamulleri ve ev eşyaları) imalatını yapan Eymür ustalarının yerleşim alanıdır.

İnciğ (İnciğlü) Mahallesi: TD 402 tahririnde Anamuslu Eymürlerinin en sarp yükseltide yer alan oba tescilidir. Aşılı Kalesi sırtlarına yaslanan topoğrafyası sebebiyle dış tehditlere karşı korunaklı ve Eymürlerin hayvancılık/kışlak-yaylak geçişlerinde güvenlik üssü olarak kullandığı dağlık mahalledir.

1691 yılında Osmanlı tarafından Suriye/Rakka bölgesine sürgün edilen ancak oradan kaçarak Kars-ı Maraş (Kadirli) dağlarına sığınan aşiretler, bölgede uzun süre idari otorite boşluğu yaratmıştır. Tahta Köyü’nün dağlık ve engebeli coğrafyası, devlet otoritesinden uzak durmak isteyen Türkmen obaları için tabii bir kale vazifesi görmüştür.

1865 yılındaki Fırka-i Islahiye harekatı sonrasında göçebe unsurların toprağa bağlanmasıyla Tahta Köyü’nde yerleşik tapulama sürecine geçilmiştir. 1872 tarihli Kars-ı Zülkadriye Tapu Defteri verilerine göre, köy nüfusunun başat gücünü oluşturan Kösece sülalesi ile birlikte Korkmaz, Çatal, Şahin, Demirci, Karacanoğlu, Yılmaz, Öztürk ve Coşkun aileleri arazi tescillerini tamamlamıştır. Özellikle Kösece ailesi, köyün mülkiyet ve idari temsilinde belirleyici rol oynamıştır.

1919-1920 Fransız ve Ermeni milis işgali sırasında Kadirli şehir merkezinden kaçan aileler, Tahta Köyü ve çevresindeki sarp ormanlık alanlara sığınmıştır. Kadirli’nin kuzey cephesini tutan Kuvayı Milliye Savrun Bölüğü, lojistik desteğini ve asker ihtiyacını Tahta ve komşu Eymür/Demircili köylerinden sağlamıştır.

Fransız Kilikya İşgal Kuvvetleri Komutanı Albay Bremond’un raporlarında ve ATASE askerî ceridelerinde tescillendiği üzere; Kadirli Müftüsü Tayyıbzade Osman Nuri Efendi ve Karamüftülerden Hazım Efendi önderliğindeki mülki ve ilmiye kadroları, İstanbul Şeyhülislamlığının teslimiyetçi fetvalarını yırtarak direniş fetvası yayımlamış; Tahta Köyü’nden süzülen Eymür yiğitleri Savrun hattında Fransız kuvvetlerinin kuzeye geçişini tamamen kesmiştir.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) - İstanbul:

BOA, TD 402: Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri, Miladi 1532 / Hicri 938. (Tahta Köyü nüvesini oluşturan Anamuslu Taifesi, Eymür Boyu, İmirhan/Emirhanlu, Taraklık/Taraklılu ve İnciğ/İnciğlü obalarının vergilendirme, hane, bennak ve mücerret kayıtları).

BOA, TD 498: Dulkadir Eyaleti Mufassal Tahrir Defteri, Miladi 1563 / Hicri 971. (İmirhan/Emirhanlu cemaatinin Dulkadirli Eymür Teşkilatı bünyesindeki idari tescili).

BOA, Yörük Defterleri (YRD.d): Köre Maraş Yörük Cemaatleri Tahriri, Miladi 1570 / Hicri 978. (Pürçek Mahallesi'nin Eymür Boyu idari alt birimindeki mevcudiyeti ve vejetasyon toponimisi kayıtları).

BOA, ML.VRD.TMT.d. No: 1045: Maliye Nezareti Temettüat Defterleri, Miladi 1844-1845 / Hicri 1260-1261. (Kars-ı Maraş ve Savrun Havzası Türkmen Sülalelerinin İskân ve Arazi Tescil Tahrirleri).

BOA, C.DH (Cevdet Dahiliye): Kars-ı Zülkadriye ve Aşılı Kalesi Derbent, Asayiş ve Geçit Muhafaza Tescil Dosyaları, M. 1700–1850.

BOA, DH.MKT (Dahiliye Mektubi Kalemi): 1691 Rakka İskân Firarileri ve Kars-ı Zülkadriye Dağ Kolu Aşiret Hareketleri Tutanakları.

Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM) Kuyûd-ı Kadîme Arşivi - Ankara:

TKGM, TKG.KK.TTd. No: 1244, 1253, 1269: Şam, Maraş ve Kars-ı Maraş Sancakları Ruznamçe ve Arazi Kayıt Defterleri, M. 1768–1828.

Kadirli Tapu Dairesi Arşivi: Kars-ı Zülkadriye (Kadirli) Halep Tapu ve Mülkiyet Defteri (4 Cilt), Rumi 1288 / Miladi 1872. (Fırka-i Islahiye sonrası Tahta Köyü Kösece, Korkmaz, Çatal, Şahin, Demirci, Karacanoğlu, Yılmaz, Öztürk ve Coşkun Sülalelerinin Arazi Tescil Kayıtları).

Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Daire Başkanlığı Arşivi - Ankara:

ATASE, İSH (İstiklal Harbi Kataloğu): Kuvayı Milliye Güney Cephesi, Savrun Bölüğü Cerideleri ve Mülki Müftülük Fetva Tescil Kayıtları (1919-1921), Kutu No: 142-185.

Altınöz, İsmail. (1995). Dulkadır Beylerbeyiliğinin Teşekkülü ve Gelişmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Bremond, Edouard. (1977). Mon Journal de Campagne en Cilicie (1919-1920), Paris: Imprimerie Nationale. (Fransız Kilikya İşgal Kuvvetleri Komutanı Albay Bremond'un Resmî Anıları ve Kadirli/Savrun Direniş Raporları).

Cevdet Paşa. (1991). Tezâkir (1-40), (Yayınlayan: Cavid Baysun), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. (1865 Fırka-i Islahiye Harekatı, Kozan Dağı ve Kars-ı Zülkadriye İskân Tutanakları).

Çelik, Rıfat İlhan. (2020). "Oğuznamelerde Oğuz Teşkilatlanması ile İlgili Bilgiler", Ahi Evran Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi, Kırşehir.

Gökhan, İlyas & Bal, E. Kasım. (2013). Osmanlı Dönemi Maraş’ın İdari Tarihinde Dulkadirli ve Bayezidli İdareciler (1700–1850), Kahramanmaraş: Ukde Yayınları.

Gould, Andrew G. (1976). "Pashas and Brigands: Ottoman Administration in Cilicia, 1865-1907", International Journal of Middle East Studies (IJMES), Vol. 7, No. 4, pp. 501-516.

Kanat, Cüneyt. (1997). "Memlûkler'in Baybars Zamanındaki (1360-1377) Suriye-Çukurova Siyaseti ve Bu Siyasetin Çukurova'nın Türkleşmesindeki Rolü", Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt: 12, Sayı: 1, İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları, ss. 423-438.

Karlangıç, Osman. (2022). "Kuruluşundan Lağvedilişine Kadar Cebel-i Bereket Sancağının İdari Yapısı [1879-1933]", Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (OSMED), Sayı: 15, ss. 79-98.

Kâşgarlı Mahmud. (1940). Dîvânu Lugâti't-Türk Tercümesi, (Çeviren: Besim Atalay), Cilt: I, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (Eymür Boyu Tanımlamaları).

Polat, İbrahim & Toroğlu, Emin. (2026). "XVI. Yüzyılda Yukarı Çukurova’da (Osmaniye) Kırsal Yerleşme: İdari Bölünmenin Mekânsal Farklılaşmadaki Rolü", International Academic Social Resources Journal, Vol: 11, Issue: 3, pp. 340-359.

Sevindi, Cemal & Demir, Şule. (2018). "Kadirli (Osmaniye) İlçesi’nin Kültürel Turizm Potansiyeli", Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Dergisi, Erzurum.

Sümer, Faruk. (1980). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları, 3. Baskı, İstanbul: Ana Yayınları.

Sümer, Faruk. (1963). "Çukurova Tarihine Dâir Araştırmalar (Fetihten XVI. Yüzyılın İkinci Yarısına Kadar)", Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 1, Ankara, ss. 1-108.

Üçeçam Karagel, Döndü & Hayli, Selçuk. (2008). "Kadirli’nin Etki Sahası ve Merkezi Yer Olarak Önemi", Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Elazığ.

Yavuz, Nuri. (2012). "Fırka-i Islahiye Ordusunun Özellikleri ve Faaliyetleri", Akademik Bakış Dergisi, Cilt: 5, Sayı: 10, Gazi Üniversitesi, ss. 113-128.