Çukurova’da Bir Türkmen Sülalesi: Menziletzade/Konaklı Sülalesi

 

Uyarı: İşbu araştırma ve analiz çalışması, Hatice Konaklı Gümüş'ün şahsi yazılı talebi ve beyan ettiği sözlü/görsel veriler (e-Devlet Alt Üst Soy Belgesi) doğrultusunda, tamamen kişisel bilgilendirme, soy kütüğü incelemesi ve tarihsel/etnolojik merakın giderilmesi amacıyla hazırlanmıştır.

Menziletzade/Konaklı Sülalesi

Tarihsel ve etnolojik kayıtlar, sülalenin köken olarak veya Bozdoğan Türkmen konfederasyonlarına bağlı cemaatlerden Oğuzların Avşar boyuna bağlı olduğunu göstermektedir. Ailenin köken adımları Güneydoğu İç Anadolu (Niğde/Toros hatları) ile Çukurova (Kadirli, Kozan, Adana) arasındaki konar-göçer hareketliliğiyle şekillenmiştir.Bölge Dulkadirli Beyliği ve Selçuklu egemenliğine geçmeden önce Bizans/Kilikya sınır hattı üzerindeydi. Sülalenin güç kazanması Dulkadirli Beyliği’nin Kadirli (Kars-ı Dulkadir) merkezli teşkilatlanması ve Osmanlı idaresine geçiş sürecine (1530 Tahrir dönemi) dayanır.

1563 tarihli Kars-ı Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri'nde (Varak 53-a) sülalenin ata obası Cemaat-ı Cangaza olarak tescil edilmiştir. "Cangaza" tabiri, "savaşta hayatını ortaya koyan, cengâver" anlamında olup boyun askeri niteliğini yansıtmaktadır.

Sülalenin asırlar süren konar-göçer hareketi ve iskân rotası kronolojik olarak şu hattı izlemiştir:

15. ve 16. Yüzyıl (Erken Dönem): Orta Doğu Anadolu ve İç Anadolu'nun güney sınırlarından (Niğde/Toroslar hattı) Güney Anadolu'ya uzanan yaylak-kışlak güzergâhı.

Yaylak - Kışlak Hattı: Sülale obaları yaz aylarında Dırıl Dağı etekleri, Anamas Dağları ve Çokak / Malderesi yaylalarına çıkmakta; kış aylarında ise Kadirli yakınlarındaki Topraktepe ve Çangaza (günümüzdeki Menziletli Köyü) mevkiine inmekteydi.

Yerleşik Hayata Geçiş (1865 Fırka-i İslahiye): 1865 yılında Derviş Paşa komutasındaki Fırka-i İslahiye ordusunun Çukurova iskân politikası doğrultusunda dağlık alanlardaki konar-göçer nüfus ovasal alana yerleştirilmiş, sülale Kadirli merkezinde ve ovasında toprağa bağlanmıştır.

Köy Kuruluş Süreci: Topraktepe köyünden 1990'ların başında ayrılan ve sülalenin ata mezarlığının bulunduğu Çankaza mevkiinde kurulan Menziletli Köyü, ailenin günümüzdeki yerleşik mekânsal merkezini oluşturmaktadır.

Çukurova coğrafyasının Bizans ve Kilikya hâkimiyetinden Anadolu Selçuklu ve Dulkadiroğulları Beyliği kontrolüne geçişiyle birlikte bölgeye yoğun Türkmen iskânı yapılmıştır. Dulkadir Beyliği döneminde Kars-ı Dulkadir (Kadirli) beldesinin kuruluşunda rol oynayan cengâver cemaatler arasında Menziletzade kökleri önemli askeri sorumluluklar üstlenmiştir.

1563 tarihli Tahrir Defteri'nde geçen "Okcu Mehmet oğlu Veli" kaydı, sülale isminin etimolojik anahtarıdır. Dulkadir Beyliği ve erken Osmanlı idaresinde okçuluk, menzil atıcılığı ve ordunun öncü akıncı gücü olma görevini yürüten cemaat mensupları "Menzil atıcı / Menzil sahibi" sıfatıyla anılmış; bu askeri unvan zamanla ailenin taşıyıcı soy adı olan "MENZİLET" unvanına dönüşmüştür.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO) fonunda yer alan BEO.003524.264238 numaralı arşiv vesikası, Menziletzade Veli Efendi'nin mülki gücünü açıkça kanıtlamaktadır. Kars-ı Dulkadir Müftüsü'nün halka yönelik usulsüz ve kanun dışı tutumlarına karşı Menziletzade Veliyyüddin doğrudan İstanbul'a, Sadrazamlık Makamı'na (Huzûr-ı Âlî-i Sadâret-penâhîye) telgraf çekmiş; bunun üzerine Dahiliye Nezareti (İçişleri Bakanlığı) idari tahkikat başlatmıştır. Bu vesika, ailenin sadece yerel bir idareci değil, devlet nezdinde doğrudan muhatap alınan üst düzey sivil eşraf olduğunu göstermektedir.

İlmiye ve Dini Kurumlar İle İlişkiler: Cebel-i Bereket Sancağı ve Kars-ı Dulkadir Kadılığı sicillerinde Menziletzadeler, idari kadroda belediye başkanı ve adli meclis azası sıfatıyla bulunurken, kaza müftüleri ve kadıları üzerinde denetleyici bir halk önderliği icra etmişlerdir.

Cangaza Cemaati İmameti: 1563 tarihli Tahrir Defteri kayıtlarında (Varak 53-a) sülalenin yerleştiği Cangaza cemaatinin imamı olarak Musa oğlu Hacı Ali Fakı tescil edilmiştir. Bu kayıt, cemaatin erken dönemden itibaren dini ve hukuki nizamını kendi içerisinden çıkan ilmiye mensuplarıyla yürüttüğünü gösterir.

Meclis-i Meşâyih ve İdari Şikâyet Mekanizması: Osmanlı son dönem idari yapılanmasında müftülük ve kadılık mekanizmasındaki usulsüzlüklerin Bâb-ı Âlî'ye bildirilmesinde Menziletzade Veli Efendi'nin imzasının bulunması, ailenin adli teşkilat üzerindeki nüfuzunu doğrulamaktadır.

1865 yılındaki Fırka-i İslahiye harekatı ile konar-göçerlikten toprağa bağlanan aile, Kadirli ovasındaki geniş tarım arazilerinin ve kışlakların tasarrufunu üstlenmiş, bölge ticaretinde söz sahibi olmuştur.

Sülalenin bölgedeki idari zirvesi, Menziletzade Veli Efendi (Veliyyüddin) tarafından temsil edilmektedir. Veli Efendi, Kadirli Belediyesi resmi kayıtlarına göre 1885-1904 (19 yıl) ve 1917-1920 (I. Dünya Savaşı/Mütareke dönemi) yıllarında iki farklı dönemde belediye başkanlığı yürütmüştür.

Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO) kayıtlarındaki telgrafnameler, Veli Efendi'nin yerel adli/dini bürokrasiye (kaza müftüsüne) müdahale edebilecek ve doğrudan Sadrazamlık (Bâb-ı Âlî) nezdinde şikâyet/müracaat yetkisini kullanabilecek feodal ve idari güce sahip olduğunu doğrulamaktadır.

1872 Tapu Defteri ve Arazi Tescilleri

1872 yılı Tapu Defteri kayıtlarına göre Kadirli ve civarında arazileri ve tasarrufları tescil edilen sülale büyükleri şunlardır:

Menziletoğlu Ahmet

Menziletoğlu Ali

Menziletoğlu İbrahim

Bu isimler, Fırka-i İslahiye sonrası Çukurova ovasında geniş çiftlik, otlak ve tarım arazisi mülkiyeti edinen ilk nesil tescilli aile reisleridir.

Çukurova tarihi ve bölgesel arkeoloji araştırmalarında, tarihi Hitit ve Roma dönemi eserlerinin tescili ve muhafazası esnasında arazi sahibi ve yerel eşraf olarak Menziletzade / Konaklı Ömer (Ömer Konaklı) adı öne çıkmaktadır. Aile, Savrun Çayı kıyısındaki Alibeyli Mahallesi ve Topraktepe/Menziletli hattındaki geniş tarımsal mülklerin amiridir.

Menziletzade sülalesi, soyadı kanunu süreci ve evlilikler vasıtasıyla günümüzde farklı soyadlarıyla temsil edilen geniş bir akrabalık ağına ayrılmıştır:

Sülale İsim Ve Soyadı Dönüşümü

[Osmanlı Resmi Kaydı]: Menziletzade (Eşraf Unvanı)

Yerel Halk Ağzı: Mezretli / Menziletli

1934 Soyadı Kanunu İlk Tescil: Konaklı

İkinci Tescil / Hukuki Dönüşüm: Menziletoğlu

Yan Akraba Kolları: Öztürk ve bölgedeki diğer eşraf aileleri.

Şecere Silsilesi

Sözlü tarih ve kütük kayıtlarının birleştirilmesiyle elde edilen örnek aile kolu silsilesi:

Okcu Mehmet oğlu Veli (1563 Tahriri)

Menziletoğlu Ahmet, Ali, İbrahim (1872 Tapu Kayıtları)

Köse Ali (Seferberlik / I. Dünya Savaşı Gazisi - d. 1922 Pehlivanlık Vefatı)}

İsmail Menziletoğlu (d. 1338 / m. 1922 - ö. Mezarı Çankaza/Menziletli)

Kadirli ve Çukurova havzasının Fransız işgaline girdiği ve Ermeni komitacı faaliyetlerinin yoğunlaştığı 1919-1921 yılları arasında Menziletzade sülalesi önemli bir konumdadır.

Veli Efendi'nin Sivil Liderliği: 1917-1920 yılları arasında Kadirli Belediye Başkanlığı görevinde bulunan Menziletzade Veli Efendi, işgal yıllarında şehrin mülki ve sivil idaresini sevk ve idare etmiştir.

Müdafaa-i Hukuk Teşkilatlanması: Sülale mensupları, Çukurova Kuvâ-yı Milliye müfrezelerine lojistik, erzak, binek hayvanı ve finansal destek sağlamıştır.

Kadirli'nin Kurtuluşu (7 Mart 1920): Kadirli'nin Fransız işgalinden kurtarıldığı 7 Mart 1920 sürecinde sülale, yerel direniş komiteleriyle ortak hareket ederek şehrin savunma omurgasını oluşturmuştur.

Sonuç olarak Menziletzade (Menziletoğlu / Konaklı) sülalesi, 15. yüzyıl Dulkadirli Beyliği döneminden itibaren cengâverlik (Cangaza) ve okçuluk/menzil atıcılığı (Okcu Mehmet oğlu Veli) geleneğiyle kök salmış; 1865 Fırka-i İslahiye sonrasında arazi mülkiyeti elde ederek feodal ve mülki idarede söz sahibi olmuştur. Kadirli Belediye Başkanlığı yapan Menziletzade Veli Efendi nezdinde temsil edilen bu idari güç, Cumhuriyet dönemiyle birlikte Konaklı ve Menziletoğlu soyadlarıyla günümüze ulaşmıştır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilim Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İstanbul: Fon Kodu: Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO)

• Dosya No: 3524 | Gömlek / Evrak No: 264238 (1, 2, 3)

• Belge Tarihi / Mahreç: Kars-ı Dulkadir (Kadirli) / Bâb-ı Âlî (Sadâret Makamı)

• Belge Mahiyeti: Kars-ı Dulkadir Müftüsü'nün halka ve eşrafa karşı kanun dışı tutumlarına dair kaza ahalisi namına Menziletzade Veliyyüddin (Veli Efendi) ve idari meclis üyeleri tarafından doğrudan Sadrazamlık Makamı'na çekilen telgrafnâme sureti ile Dahiliye Nezareti'nin tahkikat derkenarı.

• Defter Kodu: Kars-ı Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri, Defter No: 290, Varak: 53-a (H. 971 / M. 1563 Kanuni Sultan Süleyman Dönemi).

• Kayıt İçeriği: Kars-ı Dulkadir nahiyesinde meskun "Cemaat-ı Cangaza" (savaşçı/cengâver topluluk) kütüğü, cemaat imamı Musa oğlu Hacı Ali Fakı ve sülalenin okçuluk/menzil atıcılığı unvanının dayanağı olan "Okcu Mehmet oğlu Veli" kütük kaydı.

• 998 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyâr-i Bekr ve ‘Arab ve Zü'l-Kâdiriyye Defteri (H. 937 / M. 1530), Cilt: I, Yayın Nu: 39, Ankara, 1998, s. 1-150.

• Kars-ı Zülkadriye Arazi ve Tapu Tescil Kayıtları (H. 1289 / M. 1872).

• Kayıt İçeriği: Fırka-i İslahiye (1865) sonrası ovasal yerleşime geçen aile reisi temsilcileri Menziletoğlu Ahmet, Menziletoğlu Ali ve Menziletoğlu İbrahim adına tescil edilen tarım arazisi ve çiftlik kayıtları.

• Adana Vilayeti Salnamesi (H. 1318 / M. 1900), Adana Vilayet Matbaası.

• Salnamelere Göre Erken Cumhuriyet Döneminde Adana (1925-1929), Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 1, 2024, s. 14-39.

• Servet Gazetesi, "Kadirli Tayinleri ve Mülki Meclis Üyeleri", 19 Şubat 1902, Sayfa: 2 (Menziletzade Veli Efendi'nin idari meclis üyeliği kaydı). Sabah Gazetesi, "Kadirli Komitesi ve Yerel Eşraf Lisesi", 12 Kasım 1912, Sayfa: 4.