Andırın Boztopraklı Köyü

Andırın Boztopraklı Köyü

Çukurova ova tabanını İç Toroslar’a, Göksun ve Kayseri Uzunyayla aksına bağlayan kadim dağlık koridorlar, tarih boyunca sadece coğrafi birer geçit değil; aynı zamanda askeri sığınak, jeopolitik kontrol noktası ve konargöçer boyların asabiyet mücadele alanı olmuştur. Kahramanmaraş ilinin Andırın ilçesine bağlı Boztopraklı Köyü, bu stratejik geçiş ağının (Ağyol ve Metmen Hopuru) tam lojistik çeperinde yer almaktadır.

Andırın ve mülhak havzası, Demir Çağı ve Klasik Dönem’de Kuzey Suriye ile İç Anadolu yaylalarını birbirine bağlayan "Kilikya Kapıları" ile entegre bir kale sistemine sahiptir.

• Hitit ve Geç Hitit (Kizzuwatna) Mirası: Bölge, Geç Hitit Krallıkları döneminde Gurgum (Maraş) ve Kizzuwatna nüfuz sahasının kesişim noktasındadır. Toros geçitlerini tutan sarp kayalıklar üzerine inşa edilen gözetleme kuleleri ve sur kalıntıları, hammadde (maden ve kereste) transfer emniyetini sağlamıştır.

• Roma ve Bizans Derbent Ağı: Bizans döneminde, Anavarza/Sis tabanından Toroslar’a tırmanan kervan yollarının emniyeti için Kastron (kalecik) tipinde sığınaklar kurulmuştur. Boztopraklı’nın üzerine kurulduğu topoğrafya, geçit vermez yapısıyla Doğu Roma garnizonlarının bölgeyi denetim altında tutmasını sağlamıştır.

Anadolu Selçuklu Devleti’nin Moğol baskısı altındaki çöküş sürecinde Maraş, Göksun ve Andırın üçgeninde Dulkadiroğulları Beyliği teşekkül etmiştir.

• Mezra-i Kışlak Statüsü: 15. ve 16. yüzyıllara ait Tapu Tahrir Defterlerinde (BOA, TD 450 ve TD 969), Boztopraklı mevkii müstakil bir köy (karye) olarak görünmez. Bölge, Dulkadirli Ulusu'na bağlı konargöçer Türkmen taifelerinin kullandığı bir "Mezra-i Kışlak" sahasıdır.

• Varsak (Farsak) - Bozdoğan Çatışma Alanı: Toprak tahrirlerine göre bu havza; Menteşe ve Sis sancağından kuzeye sapan kadim Varsak (Farsak) Türkmenleri'nin kışlağı iken, Doğu Toroslar’dan inen Taife-i Bozdoğan’ın Tatarlı ve Ağlağan cemaatlerinin baskısına uğramıştır. İki muharip gücün sınır ihtilafı, bölgenin iskân yapısını şekillendirmiştir.

Klasik Osmanlı idari taksimatında bölge, Maraş Eyaleti’ne mülhak Kars-ı Zülkadriye (Kadirli) Sancağı ve Andırın Nahiye-i Kazası kütüklerinde yer almıştır.

Çukurova ova tabanını (Kadirli/Sumbas) Uzunyayla aksına bağlayan kadim Ağyol kervan hattı ile Metmen Hopuru (Başdoğan) geçidinin stratejik önemi sebebiyle Osmanlı merkez bürokrasisi, bu bölgedeki hanelerin bir kısmını "Derbentçi / Muaf" statüsüne almıştır. Köyün kurucu nüvesi sıradan reaya değil; geçit emniyetinden sorumlu, vergiden muaf profesyonel Türkmen savaşçılardır.

Köyün demografik kurucu omurgasını şu üç ana grup oluşturur:

1. Taife-i Bozdoğan

2. Tatarlı (Tecirlü mülhakı)

3. Avşar (Afşar)

Faruk Sümer’in Oğuzlar ve Çukur-Ova Araştırmaları ile Yusuf Halaçoğlu’nun Cemaatler Endeksi verilerine göre bu kütle, Oğuzların Bozok koluna mensup Beğdili ve Avşar boy asabiyetiyle perçinlenmiştir.

Köyün adı, kireç oranı yüksek, suyu tutmayan ve kıraç yapıda olan "Boz Toprak" karakterinden gelmektedir. Kısıtlı tarım kaynakları ve otlak yetersizliği, köye yerleşen muharip aşiretler arasında sert sınır ve mülkiyet sınırlarının çizilmesini zorunlu kılmıştır.

Çukurova ova tabanındaki köylerin aksine, Boztopraklı’da mutlak bir feodal ağalık düzeni asla kurulamamıştır. Herhangi bir gruptan çıkan ağa adayı, diğer iki aşiretin birleşik barikatına çarpmıştır. Erken Cumhuriyet döneminden itibaren yerel idare (muhtarlık), bu üç oymak arasında koalisyon ve uzlaşma kültürüyle el değiştirmiştir.

1865 Fırka-i İslâhiye sonrasında Çukurova ve Andırın çevresinde mültezimler ve yerel Âyan sülaleleri (özellikle Yaycıoğulları / Hacı İbrahim Ağazâdeler), dağlık alandaki Yörük mezralarını kendi adlarına tescil ettirmek istemişlerdir.

Devlet Arşivleri Başkanlığı'ndan temin edilen 1319 (M. 1901) tarihli Sadaret, Dâhiliye Nezâret-i Celilesi ve Dâhiliye Mektubî Kalemi kayıtlarına göre (Evrak No: 215, Aded: 715, Tarih: 21 Teşrinisani 1317 / 4 Aralık 1901);

• Yaycı-zâde İbrahim Ağa ve avanesinin; Boztopraklı, Şivilge, Çiçekli ve Güzel köyleri halkını kendi ziraatlarını yapmaktan alıkoyduğu belgelenmiştir. Köylüler, kendi tarlalarını ekmeden önce ağanın işlenecek tarlalarını (felhanlarını) sürmeye, ürünlerini ambarlara taşımaya ve omuzlarında taş/odun taşımaya zorlanmıştır.

• Okuma-yazma bilmemelerinden istifade edilerek sahte senetlerle arazilerine çökülmek istenen Boztopraklı halkı, bölge ulemasından Fesçi-zâde Mustafa Efendi ile birlikte hareket ederek toplu şekva (şikâyet) telgrafları çekmişlerdir.

• Şikâyet üzerine Sadrazamlık ve Dâhiliye Nezareti harekete geçmiş; Maraş Mutasarrıflığına ve Kars (Kadirli) Kadılığına talimat yazarak Boztopraklı ve civar köylerdeki bu usulsüz gasp ve angaryanın derhal tahkik edilip önlenmesini emretmiştir.

• 1915 Ermeni Sevk ve İskânı öncesi ve sonrasında Kozan (Sis) ve Saimbeyli (Hacın) havzasındaki çatışmalardan kaçan Türkmen muhacirler, Ağyol hattını izleyerek sarp ve güvenli bir liman olan Boztopraklı yamaçlarına sığınmışlardır. Köyün üçlü asabiyet yapısı, gelen muhacirleri soy bağları üzerinden hızla bünyesine entegre etmiştir.

• Fransız ve Ermeni lejyonerlerinin Kadirli üzerinden dağlık koridora sızmasını engellemek adına Boztopraklı, Maraş ve Andırın müfrezelerinin gizli mühimmat üssü olmuştur. Osman Tufan Paşa ve yerel müfreze komutanlarının koordinasyonunda köy, adeta geçilmez bir Kuvayı Millîye barikatına dönüşmüştür.

Boztopraklı halk kültüründe ve ağıtlarında iki temel toplumsal travma sabittir:

1. Sıtma (Malarya) Epidemisi: Çukurova ova tabanına inen Yörüklerin bataklık alanlarda yakalandığı ölümcül hastalık.

2. "Aprıl Kışı" (Nisan Soğukları): Tam yayla göçü öncesinde Toroslar'ı vuran ani don felaketleri, kırılgan ekolojiye sahip "Boz Toprak" üzerinde sürüleri kırarak toplumsal hafızada derin izler bırakmıştır.

Andırın kültürünün imza unsuru olan ve "Andırın Doktoru" olarak bilinen Tirşik Çorbası, doğada zehirli olan Arum Dieskoridis (yılan pancarı/gâvur pancarı) otunun, ekşitme ve mayalama usulüyle ıslah edilmesine dayanır. Zehirli bir bitkinin halk bilgeliğiyle şifalı bir gıdaya dönüştürülmesi, Boztopraklı ve Andırın insanının zorlu dağ ekolojisine adapte olma yeteneğinin etnolojik kanıtıdır.

• Tataroğulları (Tatar Koca / Topal Tatar Soyu)

•  Soyadları: Tatar, Tatarlar, Kocabuğa, Çatal, Özçatal, Tuncel (Bir kısmı Avluk/Kadirli çeperine intikal etmiştir).

• Boztopraklı’nın kurucu omurgasında yer alan ve Osmanlı tahrir defterlerinde (BOA, TD 450) Tecirlü aşiretinin mülhakı olarak kayıtlı bulunan muharip Yörük grubudur. Fırka-i İslâhiye (1865) öncesinde ve sonrasında sarp dağ yamaçlarında yerleşik hayata geçerek köyün doğu ve güney otlak ekeneklerini kontrol etmişlerdir.

• Çolaklar / Çolak Muhtar Uşağı

• Tarihî Aile Adı / Lakabı: Çolaklar / Çolak Muhtar Ailesi (Mehmet Küçükaslan Soyu - d. 1870)

• Soyadları: Küçükaslan, Güneş, Güneşgörmez, Yandak, Avluk

• 19. yüzyılın son çeyreğinde Boztopraklı ve yakın çeperdeki idari/muhtarlık mekanizmasında söz sahibi olmuş, Tatarlı/Tecirlü asabiyet zincirine bağlı konargöçer hanelerdendir. Bir kolu Karabacak ve Avluk hattına intikal etmiş olmakla birlikte köken hafızaları Boztopraklı ve Andırın sığınak hattına dayanmaktadır.

TAİFE-İ BOZDOĞAN SÜLALELERİ

• Ağlaşanlar / Ağlağan Uşağı

• Tarihî Aile Adı / Lakabı: Ağlaşanlar / Ağlağanoğulları

• Soyadları: Ağca, Ağcaoğlu, Bozdoğan

• 16. yüzyıl Tapu Tahrir kayıtlarında (BOA, TD 969) Sis sancağından kuzeye saparak Andırın-Kadirli geçidini tutan Taife-i Bozdoğan’ın Ağlağan cemaati haneleridir. Stratejik Ağyol kervan hattında ve Metmen Hopuru (Başdoğan) geçidinde Osmanlı idaresince "Derbentçi / Muaf" statüsüne alınmış profesyonel savaşçı Türkmen ailelerinin torunlarıdır.

 Fesçioğulları (Fesçi-zâdeler)

• Tarihî Aile Adı / Lakabı: Fesçioğulları / Fesçi-zâdeler (Mahdûm-ı Dede Mustafa Efendi Soyu)

• Soyadları: Fesçi, Dede, Ekiz

• 1901 (H. 1319) tarihli Osmanlı Dahiliye ve Sadaret belgelerinde (Evrak No: 215, Aded: 715) bizzat zikredilen ilmiye/mülkiyet direnişi önderlerindendir. Yaycıoğulları ağalarının Boztopraklı ve çevre köylerin halkını zorla çalıştırma (angarya/felhan sürme) baskısına karşı Yıldız Sarayı ve Bâb-ı Âlî’ye toplu isyan dilekçelerini yazan ulema sülalesidir.

AVŞAR (AFŞAR) VE BEĞDİLİ BOYU SÜLALELERİ

•Afşaroğulları / Avşar Uşağı

• Tarihî Aile Adı / Lakabı: Afşaroğulları / Avşarlar

• Soyadları: Avşar, Afşar, Torun, Doğan

• Faruk Sümer’in Oğuzlar ve Çukur-Ova Araştırmaları kütüğünde Bozok koluna mensup Avşar boyu perakendeleri olarak kayıtlıdır. Kayseri Pınarbaşı/Sarız (Sobeçimen) yaylaklarından kışlamak üzere Boztopraklı "Boz Toprak" arazisine inen ve köyün üçlü iç idari dengesini (koalisyon idaresini) kuran omurga sülalelerdendir.

• Muhacir Bakayası / Dâhil Olan Aileler (1915 Sevk ve İskânı Sığınmacıları)

• Tarihî Aile Adı / Lakabı: Muhacirler / Göçmenler (Kozan, Sis ve Saimbeyli/Hacın )

• Soyadları: Kaya, Yılmaz, Demir, Şahin

• 1915 Ermeni Sevk ve İskânı döneminde Saimbeyli ve Kozan dağlarından kaçarak Ağyol koridorundan Boztopraklı’ya "dehâlet eden" (sığınan) Türkmen haneleridir. Köyün yerleşik Avşar ve Bozdoğan sülaleleri, bu muhacirleri yabancılaştırmayarak boy bağları üzerinden hızla bünyelerine entegre etmiş ve demografik artışı absorbe etmişlerdir.

VARSAK (FARSAK) KÖKENLİ HANELER

•Farsaklar / Varsakoğulları

• Tarihî Aile Adı / Lakabı: Varsaklar / Farsakoğulları

• Soyadları: Varsak, Farsak, Yörük

• Boztopraklı arazisinin en kadim sakinleridir. 16. yüzyıl tahrir kayıtlarında Menteşe ve İçel/Taşeli sancaklarından kuzeye sarkan Varsak Türkmenleri kütüğüne bağlıdırlar. Ağyol geçidinde derbentçilik yapmışlar; 18. yüzyıldan itibaren Bozdoğan ve Tatarlı gruplarıyla uzlaşarak kışlak mülkiyet sınırlarını sabitlemişlerdir.

Boztopraklı Köyü'nün kurucu aşiret kütükleri üzerinden yapılan genel arşiv taramasında, asabiyet zinciriyle doğrudan bağlı olduğu vilayetler şu şekildedir:

Vilayet	Tarihsel ve Genetik Bağın Niteliği
Kahramanmaraş	Dulkadirli Ulusu kütükleri, Medrese vakıfları ve mülki idare merkezi.
Kayseri	Avşar oymaklarının kadim yaylak sahası (Sarız Sobeçimen, Pınarbaşı aksı).
Adana	Kışlak, iskân ve sığınak alanı (Kozan, Saimbeyli, Kadirli ova tabanı).
Aydın	Taife-i Bozdoğan kolunun Batı Anadolu iskânındaki yer addaşlığı ve boydaşlığı.
Konya	Taşeli ve Toros Yörük koldaşlığı, Varsak ve Avşar tahrir kayıtları.
Sivas	1707 Rakka göçü sonrası Uzunyayla ve Sivas sancak sahasına dağılan kol kayıtları.
Niğde	Bozulus ve Yeni İl Türkmenleri perakende tescil listeleri.
Kütahya	Barçınlu ve İnegöl mukataasına bağlı konargöçer vergi tescilleri.
Mersin	Varsak ve Boynuinceli Yörük ağız kütükleri ve kışlak paydaşlığı.
Gaziantep	Halep Türkmenleri menşeli Beydili ve Barak unsurlarının migration yolları.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/ Etnolog

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA):

BOA, TD 450 (Mufassal Tapu Tahrir Defteri).

BOA, TD 969 (Maraş ve Kars-ı Zülkadriye Tahrir Serisi).

BOA, DH.MKT. (Dâhiliye Nezâret-i Celilesi Mektubî Kalemi Evrakı, H. 1319 / M. 1901, Evrak No: 215, Aded: 715).

Arslan, Hasan. (2023). "Maraş’ın Mülkî Taksimatı (1915-1933)". Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(2), 444–466.

Halaçoğlu, Yusuf. (2009). Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Sayman, Gülgün. (1963). Andırın İlçesi Monografyası (Uzmanlık Tez No: 3368). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Enstitüsü, İstanbul.

Sümer, Faruk. (1999). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri-Boy Teşkilatı-Destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.

Sümer, Faruk. (1963). Çukurova Tarihine Dair Araştırmalar. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.

Uğureli, Ayşe. (2020). "Yukarı Çukurova Folklorunda Tirşik". Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 9(1), 180-204.

Uzun, Oğuzhan; Temiz, Mehmet; Özdemir, Halil İbrahim. (2012). Kahramanmaraş Yöresi Ağıtları II. Cilt (Andırın-Göksun Ağıtları). Kahramanmaraş Belediyesi Kültür Yayınları.