Aydın/ Bozdoğan Madran Köyü

Aydın/ Bozdoğan Madran Köyü

Madran Köyü'nün kuruluşu, Anadolu'nun Türkleşme sürecinin ilk dalgasına, Malazgirt sonrası (1075-1175) "Alp-Eren" yerleşimlerine dayanmaktadır. İlk Türk boyları bölgeye geldiğinde önce Eymir mevkine yerleşmiş, buradaki Rum ve Kıpti unsurlarla temas etmiştir. Madran Köyü ve Dağı, ismini bölgenin manevi fatihi kabul edilen Madran Baba'dan almıştır. Madran Baba zirvesi (1786 metre), sadece bir dini ziyaretgah değil, antik ve ortaçağ döneminin en kritik Askeri Gözetleme Noktasıdır.

Madran Dağı (Antik Çağ'da Latmos silsilesinin kuzeydoğu uzantısı ve Marsyas/Çine Çayı havzasının kilit noktası), İlkçağ Hitit/Luvi metinlerinde geçen Seha Nehir Ülkesi ile Mira Krallığı sınır hatlarının doğal savunma mevkiidir. Bizans döneminde (9-11. yüzyıllar) dağ zirvesindeki gözetleme kulesi, Ephesos-Miletos hattından İç Frikya’da Akroinos’a (Afyon) uzanan ordu yolu üzerindeki işaret kulesi (phryktoria) olarak kullanılmıştır. Selçuklu Uç Beylikleri döneminde Menteşe ve Aydınoğulları gaza akınlarında, Madran zirvesinden yakılan ateşlerin Büyük Menderes Vadisi ile Muğla/Gökova kıyılarına kadar işaret ilettiği arşiv ve seyahatname kaynaklarında sabittir. Millî Mücadele döneminde (1919-1922) ise Madran Zirvesi ve Eymir Mevkii, Yörük Ali Efe ve Demirci Mehmet Efe güçlerinin İtalyan ve Yunan işgal hatlarına karşı lojistik ikmal ve telsiz/gözetleme karargâhı (Madran Müfrezesi) olarak görev yapmıştır.

Madran Baba, bölgeye gelen ilk Türkmen oymaklarının (Bozdoğan/Afşar) dini ve sosyal lideridir. Madran ve çevresi, özellikle Alamut kökenli Tahtacı Türkmenlerinin bölgedeki ilk yerleşim yeridir. Ağustos ayında düzenlenen şenlikler, bu asabiyetin yüzyıllardır süren inanç sürekliliğinin kanıtıdır. Madran, bölgedeki Tahtacı Alevilerinin ilk yerleşim çekirdeğidir. Bu durum, Madran Baba'nın hem Sünni hem Alevi kesimlerce "Dede" veya "Baba" olarak ortak bir saygı odağı haline gelmesini sağlayan nadir bir sosyolojik durumdur.

Halk hafızasında Madran Baba'nın "Fatih'in Okçubaşısı Okçu Musa" olduğu ve mumyalanarak buraya getirildiği anlatılsa da akademik arşivler farklı bir gerçeğe işaret eder. İstanbul'da kendi adına cami ve mezarı bulunan Okçu Musa ile Madran'daki şahsiyetin karıştırılması, bölgedeki "Okçu Türkmenleri" oymağının yarattığı bir kahramanlık hikayesidir. Madran'daki mezar, bir şahıstan ziyade bölgenin fethinde görev alan ve "Okçu" cemaatine mensup olan isimsiz bir komutanın (Okçu Kumandanı) makâmına işaret etmektedir.

Bozdoğan ve Madran hattı, 14. yüzyılın sonundan itibaren büyük bir idari değişim geçirmiştir. 1390 yılında Aydınoğulları'nın Yıldırım Bayezid'e bağlılığını bildirmesiyle bölge Osmanlı nüfuzuna girmiştir. Ankara Muharebesi sonrası Timur'un bölgeyi tekrar Aydınoğulları'na vermesi, kısa süreli bir idari kopuş yaratsa da II. Murat döneminde kesin Osmanlı hakimiyeti sağlanmıştır. Bozdoğan merkezindeki "Ceneviz Mahallesi" ve "Şose Caddesi" gibi isimler, bölgedeki Latin ticari varlığının ve etnik çeşitliliğin (Rum/Kıpti) tarihsel bakiyesidir.

1530 tarihli (438 Numaralı) Muhasebe-i Vilayet-i Anadolu Defteri’nde Aydın Sancağı’na bağlı Bozdoğan Kaza-i Madran nahiyesi tahrir kayıtlarında "Karye-i Madran" müstakil karye olarak tescillidir. 1844-1845 (H. 1260) Osmanlı Temettüat Defterleri (NFS.d. / TMT.d) incelendiğinde, köydeki hane reislerinin tarımsal üretimi, zeytin ağacı sayıları, hayvan varlıkları ve meslek grupları "Dedeoğulları", "Okçuoğulları", "Kıptiyan-ı Bozdoğan" ve "Yazıcıoğulları" mükellefiyet unvanlarıyla kayıt altına alınmıştır.

Madran Dağı zirvesindeki "Zaviye-i Madran Baba", Arpazlızâde ve Müftüzâde ailelerinin vakıf idaresi altında olup, dağın tüm zeytinlik ve otlak gelirleri bu vakıflar üzerinden yönetilmiştir.

Arpazlızâde Vakıfları: Bozdoğan’ın en nüfuzlu ailesi olan Arpazlılar, Madran Dağı eteklerindeki geniş arazilerin ve bölgedeki hayratın ana vakıf kurucularıdır. Nazilli ve Bozdoğan hattında mutlak otorite kurmuşlardır. Arpazlızâde Hacı Hasan Bey ve halefleri, devletin bölgedeki "Mütesellimi" (valinin yetkili vekili) olarak görev yapmışlardır.

Cihanoğulları: Aydın genelindeki bu büyük güç odağı, Bozdoğan mütesellimlik atamalarında zaman zaman Arpazlılar ile rekabet içine girmiş, Madran yaylaklarının vergilendirilmesinde söz sahibi olmuşlardır.

Arşiv verileri ve Şer’iyye Sicilleri ışığında Madran ve çevresindeki boy yapılanması şu şekildedir:

Bozdoğan Aşireti: Oğuzların Bozok koluna mensup Afşar boyunun ana alt teşekkülüdür. Çukurova (Kadirli/Sumbas/Kozan) merkezli olup 16-18. yüzyıl Celali isyanları ve iskân politikaları sonucu Batı Anadolu'ya kaymıştır.

Okçu (Okçulu/Okçuoğlu) Cemaati: Oğuzların Afşar/Bozok federasyonu içinde askeri/müfrezeli yapıya sahip "Tımarlı/Derbentçi" işlevi gören Türkmen oymakdaşlarıdır.

Eymir (Eymür) Oymağı: Oğuzların 24 boyundan biri olan Üçok / Eymür boyunun doğrudan bakiyesidir. Bölgedeki ilk temas alanıdır.

Tahtacı Türkmenleri: Ağaççılık zanaatıyla maruf, Çepni veya Afşar/Dulkadirli bakiyesi kabul edilen, kökeni Harizm-Horasan üzerinden Alamut ve Doğu Anadolu/Çukurova hattına dayanan Alevi-Türkmen cemaatleridir.

Metenli ve Dulkadirli Kolları: Maraş-Kadirli hattından Aydın Sancağı’na nakledilen Oğuz-Bayat veya Afşar bağlantılı oymak yapılarıdır.

Madranzâde ve Bozdoğanlı Alimler: 19. yüzyıl sonu Sicill-i Ahval kayıtlarında (Osmanlı Memur Sicilleri), Bozdoğan doğumlu medrese mezunlarının "Müderris" veya "Naib" (kadı vekili) olarak atandığı, aile bağlarının yerel "İlmiye" sülalelerine dayandığı tescillidir.

Alamut ve Madran köylerindeki Tahtacı Türkmenleri arasında "Dede" ve "Baba" unvanlı dini liderlerin sosyal nizamdaki yeri, resmî belgelerde zaman zaman "Cemaat Pirleri" tanımıyla karşılık bulur.

Arpazlızâde sülalesi ile yerel Türkmen oymakları arasındaki "yaylak sınır ihtilafları", mahkeme kayıtlarında en sık rastlanan davalardır.

Okçu Musa ve Okçu Cemaatine gelince: Halkın "Okçu Musa" olarak bildiği kişi, İstanbul’daki camisiyle çelişse de arşivsel bir anahtar sunar: Bozdoğan civarında iskân edilen Okçu Türkmenleri (Afşar/Bozok kolu), bu ismin ve kültün asıl taşıyıcılarıdır.

Müftüzâde ve Müderriszâde Vakıfları: Madran köyü ve Bozdoğan merkezindeki "İlmiye" sınıfının geçimini sağlayan, eğitim faaliyetlerini finanse eden vakıf kayıtları mevcuttur.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) Evkaf Defterleri (EV.d) ve Aydın/Güzelhisar Şer’iyye Sicilleri çapraz sorgusunda çıkan bulgular:

18. ve 19. yüzyıllarda Kadirli (Kars-ı Maraş) bölgesinde kurulan Dulkadiroğlu Alaüddevle Bey Vakfı, Kars-ı Zülkadriye Hacı Mustafa Ağa Vakfı ve İspirzâde/Müftüzâde Evkafı kayıtlarında "Bozdoğanlı-zâde", "Çubukçuzâde" ve "Kadirli-zâde" hayrat murahhasları tescillidir.

(1700-1850): Bölgede mültezimlik yapan Arpazlızâde (Hacı Hasan Bey, Osman Bey), Cihanoğlu (Koçarlı merkezli) ve Kadirli kökenli Bozdoğanoğlu / Dedeoğlu sülaleleri, Aydın ve Adana eyaletleri arasında aşiret vergi toplama (ağnam ve cizye) ihalelerini yürütmüşlerdir.

BOA Sicill-i Ahval Defterleri (SİCİL.A) verilerine göre; Çukurova’dan Aydın medreselerine (özellikle Cihanoğlu ve Arpazlı medreseleri) gelen Çubukçuzâde Mehmed Efendi, Müftüzâde Ahmed Hilmi Efendi ve Madranlızâde Ali Efendi’nin "İntihab-ı Hükkâm" imtihanlarıyla Naib ve Müderris olarak görev aldıkları tescillidir.

Aydın Şer'iyye Sicilleri'ndeki tereke (miras) dağıtım defterlerinde, Madran Dağı ve Eymir yaylaklarındaki zeytinlik, değirmen ve otlak haklarının Arpazlızâde Vakfı ile Okçulu/Bozdoğanlı cemaat pirleri arasında hukuki davalara konu olduğu ve "Hüccet-i Şer'iyye" ile karara bağlandığı görülmektedir.

Çukurova’dan (Sumbas/Kadirli) Batı Anadolu’ya sarkan "İlmiye" zincirinde, Çubukçu sülalesinin Aydın medreseleriyle olan bağlantısı, 18. yüzyıl sonu ulema mektuplaşmalarında mühürlüdür.

Madran Köyü, sadece Aydın'ın bir köyü değil, Çukurova'dan (Osmaniye/Kadirli) Batı Anadolu'ya uzanan devasa bir Bozok-Afşar asabiyetinin "Manevi ve Askeri Karargâhı"dır.

Madran'daki bir Bozdoğanlının doğrudan birinci derece akrabası bugün Osmaniye-Kadirli'de, bir Okçu cemaati mensubunun oymakdaşı ise Mersin-Tarsus'ta yaşamaktadır.

Madran'daki Tahtacı Türkmenlerinin doğrudan inanç ve kan bağı olan akrabaları İzmir, Antalya ve Balıkesir hattına yayılmıştır.

Madran Köyünün Akrabalık ve Coğrafi Yayılım 

• Osmaniye (Kadirli, Sumbas): Madran'ın kurucusu Boz Bey ve asıl asabiyeti olan Bozdoğan teşekkülünün ana karargâhıdır. Madran'daki Bozdoğanlılar ile Kadirli/Sumbas'taki Bozdoğanlar doğrudan amca çocuklarıdır.

• Adana (Ceyhan, Kozan, İmamoğlu): Bozdoğan ve Afşar oymaklarının Çukurova'daki en yoğun iskân alanıdır; Madran'daki sülalelerin doğrudan oymakdaş kolları buradadır.

• Mersin (Tarsus, Erdemli, Mut): Madran Baba ile özdeşleşen Okçu cemaatinin ve kervan lojistiğiyle bağlı Beşerek kollarının doğrudan akrabalık bağlarıdır.

• Kahramanmaraş (Andırın, Elbistan): Madran'ın ilk yerleşimcileri olan Eymir ve Dulkadirli bakiyesiyle kan bağı bulunan köklü ailelerin merkezidir.

• Hatay, Gaziantep, Kilis: Rakka-Aydın göçü sırasında güneyde kalan Okçu ve Bozdoğan perakendelerinin (dağınık kollarının) bulunduğu illerdir.

• Antalya, Isparta, Burdur: Madran ve Alamut köylerindeki Tahtacı Alevi Türkmenlerinin "Teke Yöresi"ndeki doğrudan akraba ocakları ve oymaklarıdır.

• Aydın (Bozdoğan, Nazilli, Çine): Madran'ın en yakın sosyal ve ticari akrabalıklarının bulunduğu ana merkezdir.

• Muğla (Fethiye, Milas, Köyceğiz): Madran'daki Tahtacı kollarının ve yaylak-kışlak hattındaki Afşar oymakdaşlarının bulunduğu ildir.

• Denizli, Manisa, İzmir (Bergama, Narlıdere): Batı Anadolu'daki büyük Tahtacı Türkmen yerleşimleri ve Bozdoğan aşiret bakiyelerinin doğrudan akrabalık noktalarıdır.

• Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya: İç Ege'ye dağılan Bozdoğan/Afşar perakende cemaatlerinin izleridir.

• Kayseri (Pınarbaşı, Sarız, Tomarza): Madran'daki Afşar ve Okçu cemaatlerinin genetik ana yurdudur; buradaki Avşarlar ile Madranlılar doğrudan aynı boy mühürlüdür.

• Yozgat (Bozok), Sivas, Çorum: Bozok asabiyetinin (Bozdoğan isminin kaynağı) ve Dulkadirli kollarının doğrudan akrabalık bağlarıdır.

• Kırşehir, Nevşehir, Aksaray, Niğde: Madran'ın kurucu unsurlarından olan Metenli ve Dulkadirli kollarının İç Anadolu'daki doğrudan oymakdaş yerleşimleridir.

• Konya, Karaman, Ankara, Eskişehir: Çukurova ve Aydın hattından farklı dönemlerde buraya iskân edilen Bozdoğan ve Okçu sülalelerinin bulunduğu illerdir.

• İstanbul, Bursa, Kocaeli, Sakarya: Madranlı Arpazlızâde, Müftüzâde ve Okçuzâde gibi "Zade" ailelerinin eğitim ve bürokrasi için yerleşen doğrudan kollarının bulunduğu illerdir.

• Balıkesir, Çanakkale, Tekirdağ, Edirne: Marmara hattındaki Tahtacı ve Afşar yerleşimleridir.

• Samsun, Ordu, Tokat, Amasya: Madranlı Okçu Musa anlatısının kültürel izlerini taşıyan ve bu cemaatle oymakdaş kolların bulunduğu Karadeniz hattıdır.

• Malatya, Elazığ, Tunceli, Erzurum: Dulkadirli ve Afşar asabiyetinin Doğu Anadolu'daki en uç akrabalık ve oymakdaşlık noktalarıdır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

• BOA, TT.d (Tapu Tahrir Defterleri): H. 937 / M. 1530 Tarihli ve 438 Numaralı Muhasebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (Aydın Sancağı, Bozdoğan Kazası, Karye-i Madran / Madran Nahiyesi Tahrir Kayıtları).

• BOA, ML.VRD.TMT.d (Temettüat Defterleri): H. 1260 / M. 1844-1845 Tarihli Bozdoğan Kazası Madran Karyesi Temettüat Defterleri (Hane Reisleri, Ziraat, Hayvancılık, Zeytinlik ve Meslek Kayıtları: Dedeoğulları, Okçuoğulları, Kıptiyan-ı Bozdoğan, Yazıcıoğulları).

• BOA, NFS.d (Nüfus Defterleri): Aydın Sancağı Bozdoğan Kazası Nüfus Sayım Defterleri (Madran ve Eymir Karyeleri Nüfus Defteri Kayıtları).

• BOA, EV.d (Evkaf Defterleri): Zaviye-i Madran Baba Vakfiyesi, Arpazlızâde Hacı Hasan Bey Vakfiyesi, Müftüzâde Evkafı Kayıtları, Dulkadiroğlu Alaüddevle Bey Vakfiyesi, Kars-ı Zülkadriye Hacı Mustafa Ağa Vakfı ve İspirzâde Evkafı Kayıtları.

• BOA, SİCİL.A (Sicill-i Ahval Defterleri): Osmanlı Memur Sicil Kayıtları (Madranlızâde Ali Efendi, Çubukçuzâde Mehmed Efendi ve Müftüzâde Ahmed Hilmi Efendi’nin Naiblik ve Müderrislik İntihab-ı Hükkâm Biyografi Kayıtları).

• Aydın / Güzelhisar Şer’iyye Sicilleri: Bozdoğan Kazası Mütesellimlik İhaleleri, Arpazlızâde ve Cihanoğlu Âyanlık Mücadelesi Kayıtları, Yaylak ve Meralar Sınır İhtilafları Hüccet-i Şer’iyyeleri, Tereke (Miras) Dağıtım Defterleri.

• Genelkurmay ATASE Arşivi: Millî Mücadele Kataloğu (1919-1922 Yörük Ali Efe ve Demirci Mehmet Efe Müfrezeleri / Madran Zirvesi ve Eymir Mevkii Gözetleme ve Lojistik Karargâhı Raporları).

• Akdağ, Mustafa. Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi. Cilt 1-2. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

• Baykara, Tuncer. Anadolu'nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I: Anadolu'nun İdari Taksimatı. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.

• Eröz, Amiran. Yörükler ve Tahtacılar. İstanbul: Ötüken Neşriyat.

• Halaçoğlu, Yusuf. Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650). Cilt 1-5. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

• Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.

• Türkay, Cevdet. Başbakanlık Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu'nda Meskûn ve Göçebe Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar. İstanbul: İşaret Yayınları.

• Uluçay, M. Çağatay. 18. ve 19. Yüzyıllarda Saruhan'da Eşkiyalık ve Âyanlık. İstanbul: Berksoy Basımevi.

• Yurt Aydınlığı Vakfı. Aydın İl Yıllığı ve Kazaları Tarihi. Aydın: Valilik Yayınları.

• Baykara, Tuncer. "Aydın Sancağı'nın İdari Yapısı ve Tarihi Coğrafyası (14-16. Yüzyıllar)". Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt III, Sayı 1, s. 45-78.

• Emecen, Feridun M. "XVI. Yüzyılda Batı Anadolu Pedion'undan Menderes Vadisine Türkmen Yerleşimi ve Bozdoğan Aşireti". İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Sayı 34, s. 112-140.

• Günay, Ünver. "Tahtacı Türkmenlerinde Dini ve Sosyal Yapı: Alamut-Çukurova-Ege Hattı İnanç Sürekliliği". Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 8, s. 89-115.

• Karaca, Behset. "XV. ve XVI. Yüzyıllarda Aydın Sancağı'nda Sosyal ve İktisadi Hayat". Yayımlanmış Doktora Tezi, Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

• Sahillioğlu, Halil. "Osmanlı Döneminde Çukurova’dan Ege’ye İskân Hareketleri ve Âyanlık Müessesesi". Belleten, Cilt LII, Sayı 204, s. 821-855.