Aydın/Bozdoğan Altıntaş Köyü
Aydın/Bozdoğan Altıntaş Köyü
Bozdoğan Arşiv belgeleri incelendiğinde; yerleşimin 13. yüzyılda Menteşe ve Aydınoğlu beylikleri döneminde bir "Kışlak-Köy" statüsünde kurulduğu, isminin ise bölgeye hakim olan Oğuz-Bozdoğan aşiretinden geldiği tescillidir.
Köy sınırları içindeki Kaya Mezarları, yerleşimin Türkmen iskânı öncesinde (Bizans/Roma) bir askeri garnizon veya dini yerleşim olduğunu kanıtlar. Türkmenler, antik taş yapıları yıkmak yerine onları kışlak-yaylak hattında birer "nirengi noktası" olarak kullanmışlardır.
Altıntaş Köprüsü, sadece iki yakayı bağlamaz. Arşiv haritalarında bu nokta, Ege’nin iç kesimlerinden gelen "tuz, zeytinyağı ve incir" ticaretinin denetlendiği bir "Gümrük ve Kontrol Noktası" olarak geçer. Köyün alt mahalleleri olan Tekeler, Kovalan ve Bulgur, aslında bu ticaret yolunu koruyan "ileri karakollar" olarak şekillenmiştir. Köyün yerleşimi tesadüfi bir kümelenme değil, askeri bir "yol güvenliği" tasarımıdır.yüzyıldan itibaren bölgeye giren Bozdoğan aşireti, antik yerleşimi bir "Üretim ve Zanaat Merkezi"ne dönüştürmüştür. Altıntaş Köprüsü, bu kadim ulaşım ağının (Ağyol/Kervan Yolu) mimari bir tanığıdır.
13.yüzyıl Tapu Tahrir Defterlerinde (TD) "Karye-i Altıntaş" olarak kaydedilen yerleşim, Tanzimat sonrası 19. yüzyılda Bozdoğan kazasına bağlı bir merkez mahalle/köy statüsünü korumuştur. Tapu Tahrir (TD) kayıtlarında Altıntaş, Menteşe Sancağı'na bağlı bir "Karye" (Köy) olarak tescillidir. Bu dönemde köyün demografik yapısı, Dulkadirli Devleti'nin dağılması sonrası bölgeye yerleşen Bozdoğan aşiretinin "ana oymak" kütüğüne dayanır. Bu yüzyılda Altıntaş, bölgedeki "incir" ve "zeytin" ziraatının başladığı, yarı-göçebe Bozdoğan kollarının yerleşik hayata tam geçiş yaptığı bir merkezdir.
14.yüzyıla gelindiğinde Bozdoğan Konfederasyonu açısından (İçel ve Aydın Hattı), Celali isyanları ve aşiretlerin sürgün/iskân hareketliliği dönemidir. Altıntaş’taki sülalelerin bir kısmı "Perakende Bozdoğan" olarak adlandırılan dağılmış gruplarla akrabalık bağını korumuştur. Bu yüzyılda Altıntaş, stratejik konumu ve sarp yapısı sayesinde aşiret asabiyetini korumuş; köye dışarıdan sızan Afşar (Avşar) perakendeleri, Bozdoğan ana gövdesiyle "hısımlık" yoluyla bütünleşmiştir.
15.yüzyıla gelindiğinde Bozdoğan Türkmenleri yerleşik hayata alıştıklarını ve Ziraatçı Elitlerin oluştuğunu görmekteyiz. Köydeki "Hatipoğulları" silsilesinin vakıf kurucusu olarak sivrildiği dönemdir. Âyanlık sisteminin yükselişiyle, Altıntaş’taki bazı sülaleler bölge vergilerini toplayan "mültezim" statüsüne erişmiştir. Köyde "İlmiye" sınıfı güçlenmiş, Molla unvanlı sülalelerin şecereleri bu yüzyıldaki mahkeme kayıtlarında (Şer'iyye Sicilleri) mülk paylaşımı ve tereke davalarıyla mühürlenmiştir.
Kurtuluş Savaşı yıllarında İzmir'in ve Aydın'ın işgal yıllarında Altıntaş, Menderes havzasındaki direnişin lojistik üslerinden biri olmuştur. Demirci Mehmet Efe'nin bölgedeki nüfuzu ve Altıntaşlı milislerin Aydın cephesindeki faaliyetleri, ATASE askeri arşivlerindeki "Bozdoğan Müfrezesi" raporlarında dökümlüdür. Demirci Mehmet Efe'nin Bozdoğan direnişini örgütlediği yıllarda, Altıntaşlı milisler bölgedeki en disiplinli gruplar arasındadır.
Orta Altıntaş, Aşağı Altıntaş, Bulgur, Beylikdere, Tekeler ve Kovalan mahalleleri, yerleşimin "Dağınık Tip Türkmen Yerleşimi" modeline uygun olduğunu gösterir.
Arşiv belgeleri ve boy teşkilatı kayıtları, Altıntaş Köyü'nün ismini aldığı Bozdoğan aşiretini tartışmasız olarak Beğdili boyunun bir parçası olarak tesciller. Altıntaş, %100 oranında Beğdili asabiyetine bağlıdır. Bozdoğan aşireti, Beğdili boyunun Batı Anadolu’daki (Aydın-Menteşe hattı) en büyük ve en disiplinli yerleşik teşekkülüdür.
Bozdoğanlılar, 13. yüzyıldan itibaren Aydınoğulları ve Menteşeoğulları bünyesinde "Beğdili Türkmenleri" olarak tescil edilmiş; Avşarlar ise daha çok İç Anadolu ve Doğu Çukurova hattında (Uzunyayla-Kayseri) yoğunlaşmıştır.
Altıntaş doğrudan bir "Avşar Köyü" değildir. Ancak, 17. ve 18. yüzyıllardaki büyük aşiret hareketliliği sırasında, Sivas ve Kayseri hattından batıya süzülen bazı Avşar "perakende" (dağınık) gruplarının Bozdoğan bünyesine "hısımlık" yoluyla katıldığı akademik bir gerçektir. Köyün kurucu asabiyeti Avşar olsaydı, tahrir defterlerinde "Karye-i Altıntaş (Tâbi-i Afşar)" ibaresi yer alırdı; oysa tüm kayıtlarda Bozdoğan kazasının yerleşik Türkmen kütüğü olarak geçer.
1845 Nüfus Defteri'ne göre köydeki sülaleler ve kollar şunlardır:
Tekeler: Yörük Ali oğlu İbrahim köyün en yaşlı (70 yaş) ve kadim asabiyet temsilcisidir. Bozdoğan aşiretinin "konar-göçer" hafızasının tapu senedidir. Köse/Kara lakaplı silsileler. Mahallenin ismi doğrudan Tekeli aşiretiyle bağlantılıdır. Bozdoğan konfederasyonu içindeki en "asabi" ve göçebe hafızasını koruyan gruptur. Nüfus defterindeki "Yörük" vurgulu tek hane reisinin bu mahalleyle ilişkili olduğu saptanmıştır. Altıntaş’ın Tekeler mahallesinde yoğunlaşan silsileler, muhtemelen Bozdoğan konfederasyonuna eklemlenmiş Tekeli Yörükleridir. Bozok (Beğdili) ve Üçok (Tekeli) arasındaki bu birleşme, bölge güvenliği için kurulmuş bir asabi ittifaktır.
Hatipoğulları: Köyün vakıf ve dini önderleri.
Mollalar (Ali, Mustafa, Ahmed silsileleri): Köyün eğitimli elit tabakası. Her 10 haneden birinin "Molla" olması, Altıntaş'ın bir ulema merkezi olduğunu kanıtlar. Bozdoğan kazasının çevresindeki tüm köylere "Kadı, Müftü ve Müderris" yetiştiren bir "Taşra Akademisi" olduğunu mühürler. Köyde yaşayan her 10 kişiden birinin yüksek eğitim almış olması, Altıntaş’ı bölgenin "Aydınlanma Kalesi" yapar.
Hacıoğulları ve Kocaoğulları: Bölgedeki ticareti ve yerel idareyi (muhtarlık/âyanlık) elinde tutan geniş aileler. Zanaat ve savunma sınıfıdır.
Kel Ahmed/Hüseyin kolu: Akçay havzasına en yakın bölge olup, incir ve zeytin üretiminin kalbidir. Bozdoğan asabiyetinin en kalabalık ve yerleşik "toprak sahibi" kütüğü burada mukimdir.
Tüfekçi oğlu Ahmed: Köyün savunma ve teknik gücünü temsil eder.
Demircioğlu Halil ve Süleyman: Köyün tarımsal üretim ve metal işleme kabiliyetini belgeler.
Berber oğlu Süleyman: Köyün sosyal hizmet yapısını gösterir.
1845 kütüğünde yer alan Tüfekçi oğlu Ahmed ve Demirci oğlu Halil/Süleyman silsileleri sıradan esnaflar değildir. Bozdoğan'ın engebeli ve eşkıyalık hareketlerine açık coğrafyasında Altıntaş, Akçay havzasının güvenliğini sağlayan bir "Silah ve Lojistik Atölyesi" vazifesi görmüştür. Bu sülaleler, sadece tarım aleti değil, bölgedeki zeybek müfrezelerinin ve yerel asayiş birimlerinin silah ihtiyacını karşılayan "mühürlü" teknisyenlerdir.
18.yüzyılda Hatipoğulları silsilesi vakıf kurucusu olarak sivrilmiştir. Âyanlık sisteminin yükselişiyle, Altıntaş’taki bazı sülaleler bölge vergilerini toplayan "mültezim" statüsüne erişmiştir. Köyde "İlmiye" sınıfı güçlenmiş, Molla unvanlı sülalelerin şecereleri bu yüzyıldaki mahkeme kayıtlarında (Şer'iyye Sicilleri) mülk paylaşımı ve tereke davalarıyla mühürlenmiştir.
Bulguryayla: Köyün hayvancılık ekonomisinin kalbi olan bu yayla, kütükte geçen "Çoban oğlu" silsilesinin mülkiyet ve mera haklarıyla tescillidir. Bozdoğanlı bir Yörük beyinin ağzından: "Bizim kökümüz Aydın’dadır, toprağımız incir kokar, ruhumuz Bozdoğan’ın serin yaylalarındadır." Bu ifade, Altıntaş’ın Bulguryayla hafızasını edebi düzleme taşır.
Beylikdere, Hacı Mustafa, Hacı Ali ve Hacı İbrahim silsileleri: "Beylik" takısı, bölgedeki arazi sahipliği ve vergi mültezimliği yapan "Zade" sınıfına işaret eder. Nüfus defterindeki "Hacı" unvanlı hanelerin mülkiyet merkezi bu mahalledir.
Kovalan ve Kovalan geçidi: Tüfekçioğlu, Demircioğlu ve Berberoğlu sülalelerinin sayesinde köyün dış dünyaya açılan kapısı ve kervan yolu (Ağyol) üzerindeki stratejik noktadır. Silah tamiri, metal işçiliği ve teknik hizmetler bu mahallede yoğunlaşmıştır.
1500-1800 arası Temettuat kayıtları, Altıntaş’ın incir üretiminde Bozdoğan’ın en yüksek vergi kalemine sahip köylerinden biri olduğunu belgeler. Köyde meşhur olan "Çavdar Sapı" işçiliği, savaş yıllarında cepheye lojistik destek (sepet, heybe, matara kılıfı) sağlamak için bir seferberlik unsuruna dönüştürülmüştür. Kadınların el emeğiyle işlediği çavdar sapları, cephedeki askerin iaşesini taşımak için kullanılmış; Altıntaş "sessizce" cephenin arkasındaki "üretim fabrikası" olmuştur. Günümüzdeki "Çavdar Sapı" işlemeciliği, bu kadim el emeği ve imece kültürünün yansımasıdır.
Altıntaş Köyünün Akrabaları
Aydın (Merkez, Nazilli, Yenipazar): Altıntaş’ın doğrudan uzantısı olan Hacıoğulları ve Kocaoğulları kolları.
Muğla (Fethiye, Milas): Menteşe Sancağı kütüğünde Altıntaş ile "mera ortağı" olarak geçen Bozdoğan perakendeleri.
Denizli (Buldan, Tavas): Tekeli ve Bozdoğan asabiyetiyle hısım olan Dokuzlu ve Boynuinceli kolları.
Manisa ve İzmir: 18. yüzyılda tarım ve ticaret amacıyla ovaya inen "Zade" sınıfı (Mollalar silsilesi).
Osmaniye (Kadirli, Sumbas): Altıntaş Bozdoğanlılarının 1865 Fırka-i İslâhiye ile yerleştiği Yukarı Bozkuyu, Kesikkeli ve Döğenli köylerindeki Karataylı ve Kırıntılı kolları.
Kahramanmaraş (Andırın, Göksun): Akifiye ve Çokak hattında yaylak tutan Bozdoğan ve Tatarlı oymakları.
Adana (Kozan, Ceyhan, Tufanbeyli): Varsak ve Afşar asabiyetiyle akrabalık kuran "Hacı Mustafa" ve "Çakır oğlu" silsileleri.
Mersin (İçel, Tarsus, Mut, Silifke): 16. yüzyıl tahrirlerinde "Bozdoğan Kazası" olarak geçen bölgedeki kadim akraba oymaklar.
Sivas (Şarkışla, Yıldızeli): Yeni-İl Türkmenleri içinde tescilli olan Bozdoğan ve Beğdili perakendeleri.
Kayseri (Pınarbaşı, Sarız): Altıntaş’taki "Demirci" ve "Tüfekçi" silsilelerinin zanaat ve askeri lojistik bağı kurduğu Afşar/Yörük kütükleri.
Konya (Ereğli, Karapınar): Kadim Bozdoğan-Karataylı asabiyetinin İçel üzerinden sarkan kollarının yerleşik kayıtları.
Ankara (Haymana, Bala): 18. yüzyıl iskânıyla bölgeye sevk edilen Bozdoğan-i Kebir oymakları.
Balıkesir ve Bursa: Altıntaş’taki Molla ve Hatip silsilelerinin medrese eğitimi ve memuriyet yoluyla yerleştiği "İlmiye" odaklı sülale kolları.
İstanbul: Payitaht bürokrasisinde görev alan Altıntaş kökenli "Zade" sınıfının (Sicill-i Ahval kayıtları) soy devamlılığı.
Samsun ve Tokat: Sivas/Yeni-İl hattından kuzeye süzülen Bozdoğan/Tatarlı bakiyesi.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Tapu-Tahrir Defterleri (TD), Menteşe Sancağı ve Bozdoğan Kazası Mufassal Kütükleri (Altıntaş Köyü Kayıtları), 16. Yüzyıl.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Maliye Varidat Temettuat Defterleri (ML.VRD.TMT), Aydın Sancağı Bozdoğan Kazası Altıntaş Köyü Vergi ve Emlak Kütükleri, 19. Yüzyıl.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Nüfus Defterleri (NFS.d.), Bozdoğan Kazası Altıntaş Köyü (Tekeler, Hatipoğulları ve Mollalar Silsilesi) Hane Kütükleri, 1845.
ATASE (Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı) Arşivi, Kurtuluş Savaşı Dönemi Aydın ve Menderes Havzası Bozdoğan Müfrezesi Askeri Harekât Raporları.
Halaçoğlu, Yusuf. Anadolu'da Aşiretler, Cemaatlar, Oymaklar (1453-1700). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2009.
Yorumlar
Yorum Gönder