Bozdoğan Abdulganioğulları Sülalesi

Uyarı: İşbu araştırma ve analiz çalışması, Abdülganioğullarının şahsi yazılı talebi ve beyan ettiği sözlü/görsel veriler (e-Devlet Alt Üst Soy Belgesi) doğrultusunda, tamamen kişisel bilgilendirme, soy kütüğü incelemesi ve tarihsel/etnolojik merakın giderilmesi amacıyla hazırlanmıştır.

Sülalenin kökeni, Oğuzların Bozok koluna mensup olan köklü Bozdoğan Türkmenleri (Taifesi) ana kütlesine dayanmaktadır.

XVI. yüzyıl mufassal tahrir kayıtlarında Sis (Kozan), Üzeyir ve Adana sancaklarında devasa bir konfederasyon halinde listelenmişlerdir. Aile, bu yapı içerisinde doğrudan sabit sülale adıyla değil, konar-göçer nizamın gereği olarak Karahacılı veya benzeri bir alt oba/cemaat grubu içerisinde yer almıştır.

Bozdoğan aşireti, Dulkadiroğulları Beyliği bakiyesi olarak "Hane-i Ulus" ve "Zülkadriye" defterlerinde kayıtlıdır. Hem Bozulus Türkmenleri hem de Yeni İl (Kangal) mukataası üzerinden Orta Anadolu ve Ege'ye kadar uzanan geniş bir kollara ayrılma nizamına sahiptirler.

Bozdoğan Abdulganioğulları sülalesinin tarihsel göç rotası, Çukurova-Kayseri hattından başlayıp Batı Anadolu’ya (Aydın) kadar uzanır.

• 16. ve 17. Yüzyılda Abdülganioğulları Çukurova (Adana/Sis) ile Kayseri (Develi, Uzunyayla, Pınarbaşı, Tomarza) hattındaki yaylak-kışlak döngüsünde hayvancılıkla iştigal etmekteydi.

• Ahmet Bekir’in 1883 (Hicri 1305) yılında Kayseri’de doğmuş olması, ailenin Fırka-i İslâhiye (1865) sonrasındaki artçı dalgalarda dahi yaylak hattını dönemsel olarak kullanmaya devam ettiğini gösterir.

• Aile, merkezi otoritenin konar-göçer nizamı tasfiye politikası ve topraklandırma hukuku gereği, doğrudan kendi boy adlarını taşıyan Aydın Sancağı Bozdoğan Kazası Hisar Mahallesi'ne sevk edilerek kalıcı olarak kütükleştirilmiştir.

• Tezkere-i Osmaniye ve Temettuat kayıtlarına göre aile, Hisar mevkiinde 15 dönüm tarla, 5 dönüm bağ olmak üzere toplam 20 dönümlük bir tasarrufa sahiptir ve devlete 45 kuruş vergi ödemektedir. Statüleri "Ziraat Erbabı" (Çiftçi) olarak tescil edilmiştir.

• Ahmet Bekir'in şahsi askeri sicili, rika kırması hatla tutulan Tezkere-i Osmaniye üzerindeki resmi mühürler ve "Terhis" onaylarıyla sabittir. Bu evrak, sülalenin Geç Osmanlı döneminde zorunlu askerlik sistemine entegre olduğunu kurumsal olarak belgeler.

• Sülalenin tarih sahnesinde yer aldığı Çukurova-Kars-ı Maraş havzasında, nehir boylarında çeltik üretimi yapan neferler avarız vergisinden muaf tutulurken, aşiret kethüdaları da mültezim vekili olarak idari vergi sevkini yürütmüşlerdir.

• XVI. Yüzyıl (1500–1599): Sülale henüz müstakil "Abdulganioğlu" lakabını taşımamaktadır. Adana Tahriri ve Sis Mufassal Defteri kayıtlarına göre Osmanlı ordusuna vergi veren, at yetiştiren ve konar-göçer hayvancılık yapan muazzam Bozdoğan Taifesi'nin organik bir parçasıdır.

• XVII. Yüzyıl (1600–1699): Mühimme Defterleri serisinde Bozdoğan Türkmenlerinin Çukurova ile İç Anadolu (Kayseri/Niğde) hattındaki hareketleri, yaylak ihlalleri ve devletle olan vergi müzakereleri kronolojik olarak takip edilmektedir.

• XVIII. Yüzyıl (1700–1799): Aile, Bozdoğan Aşireti içerisinde "konar-göçer" hukuki statüsünü korumaktadır. İfraz-ı Zülkadriye Türkmenlerinin asayiş ve iskan fermanlarında aşiretin ayak izleri sabittir.

• XIX. Yüzyıl (1800–1899): Sülaleye adını veren Mustafa oğlu Abdülgani Efendi (1820-1893) bu asırda yaşamıştır. Yüzyılın sonunda aile, konar-göçer hayattan tamamen koparak Aydın Bozdoğan'da yerleşik kütüğe (Modern Nüfus Kütüğü ve Tezkere-i Osmaniye nizamına) geçiş yapmıştır.

• Mustafa Oğlu Abdülgani Efendi: Sülaleye şöhretini ve kurumsal adını veren esas figürdür. 1820–1893 yılları arasında konar-göçer bir nizamda yaşamış, ömrünün son döneminde yerleşik kütüğe geçmiştir.

• Mustafa (Abdulganioğullarından): Abdülgani Efendi’nin oğlu, Ahmet Bekir’in pederidir. Aydın Vilayeti, Bozdoğan Kazası Hisar mevkiinde mukim, mülk ve ziraat sahibidir.

• Ahmet Bekir (Zorlu / Abdulganioğulları): Mustafa ve Adile’nin oğludur. Hicri 1305 (Miladi 1887-1888) yılında ailenin kışlak-yaylak hattı üzerindeki hareketliliği esnasında Kayseri'de doğmuş; kütük kaydı, askerlik terhisi ve mal varlığı tasfiyesi Aydın Bozdoğan Hisar Mahallesi üzerinden yürütülmüştür.

• Adile: Ahmet Bekir’in validesi, Mustafa’nın eşidir.

• Mevlüd: Adana sancağı Kınık nahiyesine tabi Keçebey karyesinde timar mutasarrıfı olan ve sülalenin tarih öncesi coğrafi sahasında yer alan 1103 (1691-1692) tarihli neferdir.

Belgenin transkripti

Tezkere-i Osmaniye" (Osmanlı Kimlik Belgesi / Askerlik Terhis Belgesi) örneğidir.

Belge üzerindeki el yazısı (Rika kırması) ve matbu hanelerdeki bilgiler akademik hassasiyetle okudum.

İsmi: Ahmet Bekir (أحمد بكير ) Pederi ve Şöhreti: Mustafa - Abdulganioğullarından ( مصطفى - عبدالغني اوغللري ) 323 Abdulganioğlu Mustafa Ziraat Erbabı Hisar mevkiinde 15 dönüm tarla, 5 dönüm bağ 45 Kuruş vergi. Validesi: Adile (عديله ) Vilayeti: Aydın (آيدين ) Kaza ve Nahiye: Bozdoğan (بوزدوغان ) Mahalle ve Karye: Hisar (حصار ) Tarih-i Tevellüdü (Doğum Tarihi): 305 (Hicri 1305). Not: Bu tarih yaklaşık olarak Miladi 1887-1888 yıllarına tekabül eder. Sıfat ve Sanatı: Ziraat (Çiftçi) Boyu: Orta Gözü: Elâ Eşkâl-i Mahsusa (Belirgin Özellikleri): Eser-i Cedari (Çiçek hastalığı izi)**

Sülale Kaydı: Belgenin ikinci satırında yer alan "Abdulganioğullarından" ibaresi, ailenin o dönemdeki resmi lakabıdır.

Önceki analizlerimde belirttiğim üzere, bu isim doğrudan bir şahıs ismine (Abdülgani) dayanan sülale "şöhretini" temsil etmektedir.

Yerleşim: Kaydın Aydın / Bozdoğan / Hisar Mahallesi'ne yapılmış olması, ailenin o dönemdeki yerleşik kütük yerini kesinleştirmektedir.

Askeri Kayıtlar: Belgenin sol alt kısmında yer alan mühürler ve "Terhis" ibareleri, şahsın askerlik hizmetini tamamladığına dair resmi onayları içerir. Ahmet Bekir Zorlu’nun 1883 yılında Kayseri’de doğmuş olması, ailenin Bozdoğan Türkmenleri olarak Çukurova-Kayseri hattından Ege’ye (Aydın) uzanan göç ve iskân rotasını akademik olarak doğrular.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Alkan, N. (2007). Âyânlık'ın Son Dönemlerinde Tipik Bir Örnek: Gümüşhane Sancağı Kürtün-i Zir Kazası Ayanı Süleyman'ın Meselesi. Karadeniz Araştırmaları, (12), 69-84.

12

Kurt, Y. (1973). Tapu-Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Sis (Kozan) Sancağı. Ankara Üniversitesi DTCF.

7

Sansar, M. F. (2013). 19. Yüzyılda Çukurova Türkmen Aşiretleri I: Cerid ve Tecirliler. The Studies of Ottoman Domain, 3(5), 1-15.

8

Sümer, F. (1953). Bozoklu Oğuz Boylarına Dair. Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, 11(1), 73.