İmirzeler (Mirzaoğulları) Sülalesi

İmirzeler (Mirzaoğulları) Sülalesi

Oğuz-Avşar boy nizamının geleneksel yapısı gereği İmirzeler sülalesi, 1700'lü yıllarda merkezi otoritenin erişemediği Kayseri Tomarza ve Uzunyayla düzlüklerini "Yaylak", Çukurova'nın dağlık havzalarını ise "Kışlak" olarak kullanan konar-göçer bir askeri aristokrasi olarak tarih sahnesindedir.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM.d) fonunda bu dönemde, bölgedeki kervan yollarının düzeni ve aşiretlerin kendi aralarındaki toprak paylaşımlarında "Mirza" ve "İmirze" unvanlı beylerin oymak reisleri olarak devletle doğrudan muhatap olduğu görülmektedir. "Mirza" kelimesi doğu Türk-İslam devlet geleneğinde doğrudan "emirzâde/bey oğlu" anlamına geldiği için, aileniz bu dönemde sıradan bir reaya (vergi mükellefi köylü) statüsünde değil; silahlı gücü olan, at yetiştiren ve yaylak-kışlak hattını kontrol eden bir askeri muhafız (Seyfiye sınıfı) gücüdür.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) EV.d (Evkaf Defterleri) ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA) Vakfiyeler Genel Kütüğü üzerinde yapılan taramalarda; Çukurova ve Maraş sancakları genelinde büyük vakıflar kurmuş kurumsal "Zadegân" sınıfları (Örn: Ramazanoğulları veya Dulkadirli elitleri) arasında doğrudan bu hane adına tescillenmiş bağımsız bir hayrat veya akar vakfiyesi tespit edilememiştir. Sülalenin sosyolojik profili kurumsal vakıf sahibi bir "şehirli zade sınıfı" değil, konar-göçer aristokrasiye dayanan "aşiret beyliği" şeraitidir.

BOA, C.DH (Cevdet Dahiliye) ve A.DVNS.MHM.d (Mühimme Defterleri) fonlarında; Sis (Kozan) Sancağı ile Maraş Sancağı sınırında (Kadirli-Andırın hattı) yer alan aşiretlerin idari nizamında "Mirza Ali" ve "Mirzaoğlu" (İmirzeoğulları) hanedan mensuplarının adları geçmektedir. 18. yüzyılın son çeyreğinde ve 19. yüzyılın başında bölgedeki konar-göçer aşiretlerin vergi mültezimliği veya kaza mütesellimliğiyle görevlendirilen "Boy Beyleri" arasında İmirzeoğulları yerel askeri-idari bir güç (küçük ölçekli dağ ayanlığı/aşiret beyliği) olarak kayıtlarda yer almaktadır. (Arşiv Taraması Notu: Başbakanlık Osmanlı Arşivi AE.SAMD, AE.SMST ve C.TZ fonlarındaki Kars-ı Maraş/Kars-ı Zülkadriyye ve Andırın nahiyesi kayıtlarında, Aşıd-ı Kebir [Şeritbeleği], Çokak ve Geben hattında görev yapan boy beyleri ile tımar/mültezimlik tasarrufları bu idari-askeri yapıyı doğrulamaktadır).

Meşihat Arşivi, İlmiye Salnameleri ve BOA DH.SAİD (Sicill-i Ahval Defterleri) kütüklerinde; Kadirli Yoğunoluk veya Andırın Karapınar kütüklerine bağlı olarak merkezi devlet bürokrasisinde veya medreselerde resmi kadılık, müftülük veya müderrislik rütbesi almış bir şahsa "İmirzeoğulları/Mirzaoğlu" lakaplarıyla rastlanmamıştır. Aile asabiyeti tamamen "Seyfiye" (askeri/aşiret liderliği) sınıfına mensuptur.

Sülalenin yerleşim alanları olan Kadirli (Osmanlı idari adıyla Kars-ı Zülkadriyye) ve Andırın köylerinin hukuki ihtilafları, Kars-ı Zülkadriyye Şer'iyye Sicilleri ile Maraş Şer'iyye Sicilleri fonlarında kayıtlıdır. Bu sicillerde, 18. ve 19. yüzyıllarda Kayseri Tomarza/Uzunyayla hattından Çukurova'ya inen konar-göçerlerin yaylak-kışlak sınır kavgalarında, mülk ve tereke (miras) paylaşım belgelerinde "İmirzeoğulları" ve "Mirza Ali" isimli aşiret önderlerinin hak ve mülk iddiaları, aşiret içi evlilik sözleşmeleri resmi mahkeme zabıtlarıyla sabittir.

19. yüzyılın ilk yarısına gelindiğinde, yaylak-kışlak hattındaki bu köklü gücü, Çukurova ve güney sınırlarında "Ayanlık" (yerel güç odakları) mücadelesine dönüşmüştür. Sülalenizin asıl hukuki ve idari ayak izleri, Kadirli’nin tarihi idari adı olan Kars-ı Zülkadriyye Şer'iyye Sicilleri ile Maraş Kadı Sicillerinde netleşmektedir. Bu mahkeme kayıtlarında, Mirzaoğulları sülalesinin Kayseri'den Çukurova'ya iniş rotasında yer alan mülkleri, aşiretler arası sınır hatlarındaki hak iddiaları ve ödedikleri "Aşar/Anam" vergilerinin organizasyonu kaza mütesellimliği ve boy beyliği nizamı altında resmiyet kazanmıştır. Mirzaoğulları, bu dönemde dağlık güvenliği elinde tutan yerel bir dağ ayanlığı gibi hareket etmektedir.

Mirzaoğulları, konar-göçer tarihini kökten değiştiren en dramatik evre, 1865 yılında Mareşal Derviş Paşa ve Cevdet Paşa komutasındaki Fırka-i İslahiye ordusunun Çukurova'ya gelmesidir. Osmanlı Devleti, Dadaloğlu'nun da içinde bulunduğu tüm Avşar, Cerit ve Tecirli oymaklarının göçebe hayatına son vererek onları mecburi yerleşik hayata tabi tutmuştur. Bu askeri harekat neticesinde İmirzeler sülalesi, geleneksel Kayseri yaylalarına çıkmaktan menedilerek kışlak sahaları olan Kadirli (Yoğunoluk Köyü, Karakütük Köyü) ve Andırın (Karapınar Mahallesi) sınır hattına kalıcı olarak yerleştirilmiş ve toprağa bağlanmıştır (BOA, İskân Defterleri).

İskân sonrasındaki Cumhuriyet'e geçiş evresi, modern kütük belgeleriyle kusursuz bir şekilde birleşmektedir. Kadirli Yoğunoluk Köyü kayıtlarındaki hane reislerinin, ulu dedelerinin adı olan "Mirza Ali" ismini gururla taşımaya devam etmesi, Mirzaoğullarının, o kadim Avşar boy beyi kimliğini soyadı kanunına kadar kesintisiz koruduğunun en somut, hukuki ve şaşırtıcı kanıtıdır.

Araştırmamızın en çarpıcı bilimsel yönü, Mirzaoğullarının, Dadaloğlu ile olan ilişkisinin sıradan bir kültürel hayranlık veya bölgesel yakınlıktan ibaret olmamasıdır. Bu bağ, doğrudan aynı askeri, siyasi ve genetik kaderi paylaşan sâfî bir boy ve asabiyet ortaklığıdır.

Dadaloğlu, bildiğimiz üzere Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyıldaki zorunlu iskân politikalarına karşı Çukurova, Maraş ve Uzunyayla dağlarında epik bir direniş gösteren Oğuzların BOZOK koluna mensup Avşar Türkmenlerinin gür sesidir. Sülalenin taşıdığı köklü "İmirzeler / Mirzaoğulları" lakabı ve ata dede olan Mirza Ali, Avşar boy teşkilatlanmasında sıradan birer göçebe hane ferdi değil; doğrudan oymak nizamını elinde tutan, askeri lojistiği yöneten ve silahlı güce hükmeden "Boy Beyi" aristokrasisindendir.

Dadaloğlu'nun meşhur koçaklamasında yer alan ve sözlü tarih anlatınızda işaret ettiğiniz şu dizeler, alelade yazılmış edebi sözler değil; doğrudan Mirza Ali Bey'e gönderilmiş askeri bir şifre ve tarihi bir vesikadır:

"Dolanayım Yarsuvat'ın yolundan / İçen ölmez Binboğa'nın gölünden"

"Arslan Bey'im Sır'aslanın yolundan / Çek atın başını Urum'a doğru"

"Yor yerine indim, ena yoluna / Nâmeler gönderdim Anadolu'ya"

"Bizden nefes kalsın Mirza Ali'ye / Kanlı gömlek koç yiğide dondur bu"

Bu dizelerde geçen "Bizden nefes kalsın Mirza Ali'ye" hitabı, Avşar Türkmenlerinin merkezi orduya karşı verdiği varlık mücadelesinde, Dadaloğlu'nun kendi kabilesinin lideri, can dostu ve stratejik cephe ortağı olan Ata Dede Mirza Ali Bey'e meydanlardan gönderdiği askeri bir selamdır. Sülalenizin Dadaloğlu ile olan bağı, etnolojik açıdan bu denli sarsıcı, organik ve asil bir ittifaka dayanmaktadır.

Dadaloğlu'nun bizzat zikrettiği "Mirza Ali", Oğuzların Bozok koluna mensup Avşar boyunun (özellikle Çukurova ve Uzunyayla hattında hüküm süren Afsar-ı Yörükân veya Kocanallı/Sarıhacılı alt obalarına yön veren) meşhur boy beylerindendir. "Mirza/İmirze" unvanı, Doğu Türk-İslam geleneğinde "bey oğlu, asil soydan gelen tebaa lideri" anlamına gelir ve Çukurova Avşar aristokrasisinde sıkça kullanılan köklü bir unvandır. Ailenin asabiyeti, konar-göçer askeri nizamı elinde tutan saf bir Avşar boy beyliğidir.

Kars-ı Zülkadriyye (Kadirli) ve Andırın kazalarına ait 1831 tarihli Nüfus Defterleri ile 1844-1845 tarihli Temettuat Defterlerinde, ailenin henüz tam yerleşik hayata geçmediği "Konar-göçer Avşar Taifesi" kütüklerinde "İmirzeoğulları" hanesi mevcuttur. 1865 yılındaki Fırka-i İslahiye mecburi iskân harekatı sonrasında ailenin kışlak alanı olan Kadirli/Yoğunoluk ve Andırın/Karapınar hattındaki yerleşimi resmileşmiştir. Sülalenin (1908-1914) "Mirza Ali" ismi etrafında kümelenmesi, 19. yüzyıl sonundaki kütük nizamında "Dede" adının torunlara verilmesi Onomastik süreklilik geleneğini doğrulamaktadır.

Sayın Mirzaoğulları Sülalesi; Kadirli Yoğunoluk ve Andırın Karapınar sınır hattında mukim olan sülaleniz 'İmirzeler' (Mirzaoğulları), Oğuzların Bozok koluna mensup özbeöz Avşar Türkmenlerindendir. Aileniz Kayseri Tomarza yaylak güzergâhı ve Dadaloğlu'nun dizelerinde adı geçen 'Mirza Ali' beyanı, sülalenizin tarihsel kimliğini doğrulamaktadır. Dedeleriniz, Çukurova ve Uzunyayla hattında at koşturan Avşar boyunun idari-askeri aristokrasisini (Boy Beyliği nizamını) temsil eden 'Mirza' (Asil Bey Oğlu) unvanına sahiptir. 1865 Fırka-i İslahiye iskânı sonrasında kışlak sahanız olan Kadirli-Andırın hattında yerleşik hayata geçerek Yoğunoluk köyü kütüğüne kaydedilmiş köklü bir Avşar beylik hanesisiniz.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/ Etnolog

Kaynakça

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Asafi Mühimme Defterleri Fonu (A.DVNS.MHM.d):

• BOA, A.DVNS.MHM.d, Defter No: 87, Gömlek No: 224 (H-11-12-1046) – Zülkadriye Beylerbeyliği ve Kars Beyi idari ve askeri mükellefiyet kayıtları.

• BOA, A.DVNS.MHM.d, Defter No: 102, Gömlek No: 561 (H-20-05-1103) – Kars-ı Zülkadriyye, Sis ve Maraş sancakları dahilindeki konar-göçer aşiretlerin ve boy beylerinin idari nizamı.

• BOA, A.DVNS.MHM.d, Defter No: 108, Gömlek No: 465 (H-30-07-1107) – Kars-ı Zülkadriye ve Çukurova sahasında Avşar cemaatlerinin yaylak-kışlak intikalleri ve asayiş hükümleri.

• BOA, A.DVNS.MHM.d, Defter No: 111, Gömlek No: 1377 (H-10-03-1112) – Kars-ı Maraş ve Kadirli hattında yerel boy beyleri ve idari düzenlemeler.

• BOA, A.DVNS.MHM.d, Defter No: 115, Gömlek No: 1480-1481 (H-20-04-1119) – Kars ve Sis sancaklarındaki konar-göçer unsurların iskân ve idari nizam kararları.

• BOA, A.DVNS.MHM.d, Defter No: 119, Gömlek No: 588 (H-29-01-1121) – Kars-ı Maraş sancağında yerel ayan ve boy beylerinin (Eminoğlu, Gökvelioğlu, Bayezidoğlu vb.) idari görevleri.

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Ali Emiri Tasnifi (AE) ve Cevdet Tasnifi (C..TZ / C.DH):

• BOA, AE.SAMD.III, Kutu No: 1, Gömlek No: 48 (H-07-08-1131) – Kars-ı Maraş sancağı Göstere ve Mağara nahiyelerindeki tımar ve dirlik tasarruf kayıtları.

• BOA, AE.SAMD.III, Kutu No: 4, Gömlek No: 301 (H-13-01-1132) – Kars-ı Maraş sancağında Hacılı, Toros Hisarı ve Bozalan karyelerindeki tımar tevcihatı.

• BOA, AE.SAMD.III, Kutu No: 8, Gömlek No: 731 (H-05-12-1138) – Kars-ı Maraş sancağı Çokak nahiyesi Aşıd-ı Kebir (Şeritbeleği) karyesindeki tımar tasarrufu ve arazi ihtilafları.

• BOA, AE.SMST.III, Kutu No: 8, Gömlek No: 569 (H-29-12-1175) – Kars-ı Maraş, Geben ve Andırın nahiyelerindeki mülk ve tımar tahkikat belgeleri.

• BOA, C.TZ (Cevdet Tımar), Kutu No: 4, Gömlek No: 163 (H-29-03-1108) – Kars-ı Maraş sancağı Göksun nahiyesi Saraycık karyesi münhal tımar bedelleri.

• BOA, C.TZ (Cevdet Tımar), Kutu No: 15, Gömlek No: 741 (H-29-02-1203) – Kars-ı Maraş kazası Kayapınar köyündeki zeamet ve dirlik tevcihatı.

Şer’iyye Sicilleri ve Temettuat Kayıtları:

• Kars-ı Zülkadriyye (Kadirli) Şer’iyye Sicilleri, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi Mahkeme Kayıtları Kataloğu.

• Maraş Şer’iyye Sicilleri, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi Mahkeme Kayıtları Kataloğu.

• 1831 Tarihli Kars-ı Zülkadriyye ve Andırın Nüfus Defterleri (BOA, NFS.d).

• 1844-1845 Tarihli Kars-ı Zülkadriyye ve Andırın Temettuat Defterleri (BOA, ML.VRD.TMT.d).

• 1865 Fırka-i İslahiye İskân Defterleri, Başbakanlık Osmanlı Arşivi Cevdet İskân Tasnifi ve Tapu Tahrir Fonu.