Kadirli Çiğdemli Köyü

Kadirli Çiğdemli Köyü

Köyün adı olan "Çiğdemli", Anadolu Türkmenlerinde baharın ve yeniden doğuşun simgesi olan çiğdem çiçeğinden mülhemdir. Ancak tarihsel belgelerde bu alan, antik Flaviopolis (Kadirli merkez) ile Anazarbos arasındaki stratejik koridorda yer alan bir "karye" (köy) veya "mezraa" olarak karşımıza çıkar.

Köydeki tescilli Çiğdemli Kilisesi, yerleşimin 19. yüzyıl sonu/20. yüzyıl başı olarak tarihlendirilse de, temelindeki devşirme taşlar ve kilise geleneği buranın antik bir dini merkez (muhtemelen bir bazilika kalıntısı) üzerine inşa edildiğini kanıtlar. Flaviopolis’in kırsal bir uzantısıdır.

11. yüzyılda Üç-Ok Türkmenlerinin bölgeye girişiyle, antik yapılar "barınak ve ağıl" olarak kullanılmaya başlanmış, yerleşim konar-göçer karakter kazanmıştır.

1572) kayıtlarında bölge, Adana ve Sis (Kozan) sancakları arasındaki geçiş hattında, Varsak ve Avşar boylarının kışlak sahası olarak görülür.

1920'lerdeki Fransız işgali ve ardından gelen Milli Mücadele döneminde Çiğdemli, Kadirli savunmasının lojistik köylerinden biri olmuştur.

Çiğdemli (Çiğdemlü) Cemaati: 1563 Maraş ve Tarsus tahrirlerinde "Çiğdemlü" adıyla müstakil bir cemaat kayıtlıdır. Bu cemaat, Avşar boyunun Beğdili veya Varsak federasyonu içerisindeki alt kollarla akrabadır.

Köy halkı, Kadirli’nin yerli unsuru olan Varsak (Farsak) Türkmenlerinin "Kusun" veya "Gökçelü" kollarından gelen ailelerle harmanlanmıştır. 1865 Fırka-i İslâhiye kayıtlarında, bölgedeki dağınık obaların antik kilise ve harabeler çevresinde yerleşik hayata geçirilmesi (sehil iskânı) belgelenmiştir.

Yaşar Kemal’in "Binboğalar Efsanesi" ve "Çukurova Yana Yana" eserlerinde tarif ettiği "eski kiliselerin gölgesinde çadır kuran Yörükler" imgesi, Çiğdemli’nin tam bir tasviridir. Yaşar Kemal, Kadirli çevresindeki köylerde kilise kalıntılarının Türkmenler tarafından "Ziyaret" veya "Ulu Yapı" olarak saygı gördüğünü anlatır. Çiğdemli Kilisesi'nin korunmuş olması, bu saygı kültürünün bir sonucudur.

Cemaatin yaz aylarında Andırın-Çığşar yaylalarına çıktığı, kışın ise Flaviopolis (Kadirli) düzlüğündeki bu korunaklı alana indiği, Kemal’in "Yörük yürüyüşü" betimlemeleriyle örtüşür.

Çiğdemli Merkez (Karye-i Çiğdemlü): Antik Flaviopolis sınırında, kilise çevresinde kümelenmiş ana yerleşim.

Kilise Mevkii: Bizans kalıntıları ve tescilli kilisenin bulunduğu, cemaatin "yazılı tarih" merkezi.

Hüyük Mevkii: Antik yerleşim katmanlarının en yoğun olduğu, tarımsal üretimin kalbi olan bölge.

Karakütük Mevkii: Köyün ormanlık sınıra yakın, hayvancılıkla uğraşan obaların kışladığı alan.

Savrun Hattı: Köyün doğu sınırını belirleyen, su haklarının yönetildiği bölge.

Kusun Kolu: Varsakların ana gövdesinden ayrılan bu grup, Çiğdemli ve  çevresinde tarımsal faaliyetleri başlatmıştır.

Gökçelü Bakiyesi: Arşivlerde "Gökçelü" adıyla geçen ve Sis sancağına bağlı olan bu Varsak obasının bir kısmının Çiğdemli mevkisinde kışladığı sabittir.

19.yüzyıl Nüfus (NFS)  Temettuat (TMT) defterlerinde Çiğdemli sakinleri arasında şu sülale/lakap izleri sürülmektedir:

Hacıoğulları: Köyün dini ve sosyal liderliğini üstlenen, iskan sonrası "Hacı" lakabıyla mühürlenmiş aileler.

Karamollaoğulları: Eğitimli (Molla) tabakayı temsil eden, kilise çevresindeki yerleşimin kültürel koruyucuları.

Dervişoğulları: Tasavvufi bağları olan veya Fırka-i İslâhiye döneminde (Derviş Paşa'nın isminden mülhem veya sülale ismi olarak) öne çıkan gruplar.

Çavuşoğulları: Köyün asayişv e derbentçi (geçit koruma) görevini üstlenen askeri kökenli aileler.

Yaşar Kemal, Türkmenlerin antik yapıları "Hızır’ın makamı" veya "Eski sahiplerin emaneti" olarak gördüğünü belirtir. Çiğdemli halkı, kiliseyi yıkmak yerine onunla komşu olmayı seçen "hoşgörülü Türkmen" profilinin en net örneğidir. Yaşar Kemal'in romanlarındaki "Savrun boyu aşiretleri", Çiğdemli'nin mezraa ve  mevkilerinde hala yaşayan sözlü ağıtların ve destanların kaynağıdır.

Çiğdemli Köyü; Çiğdemlü Cemaati'nin özgün ismiyle, Varsak cengaverliğiyle ve  Flaviopolis'in antik mirasıyla mühürlenmiş bir yerleşimdir. Buradaki cemaat yapısı, "iskan edilmiş göçer" karakterinden ziyade, "mekânın kadimliğine adapte olmuş yerleşik Türkmen" karakteri taşır.

Çukurova ve Toroslar Hattı (Ana Yerleşim ve İskan Sahası)

Osmaniye (Kadirli - Çiğdemli): Cemaatin "Flaviopolis" mirasıyla bütünleştiği ana merkezdir. Hacıoğulları, Karamollaoğulları ve Dervişoğulları gibi sülaleler buradaki köklü yerleşimin çekirdeğidir.

Adana (Ceyhan, Kozan, İmamoğlu): Çiğdemlü cemaatinin 16. yüzyıl tahrirlerinde Adana Yörükleri arasında kayıtlı olan kolları buralarda meskundur. Kozan hattındaki Varsak köyleri ile Çiğdemli sakinleri doğrudan kan bağı taşır.

Mersin (Tarsus, Erdemli): TD 450 kayıtlarında Tarsus bölgesinde kışlayan "Çiğdemlü" bölükleri, bugün Mersin’in dağ köylerindeki akraba unsurlardır.

İç Anadolu ve "Yeni-İl" (Sivas) Hattı

Sivas (Kangal, Şarkışla, Yıldızeli): Arşivlerde Çiğdemlü cemaatinin bir kolunun "Yeni-İl Türkmenleri" içerisine (Beğdili boyu bünyesinde) dahil edildiği görülür. Sivas hattındaki "Çiğdemli" isimli köyler, Kadirli’deki sülalelerin "Bozulus" döneminden kalan amca çocuklarıdır.

Yozgat & Kırşehir: Çiğdemlü oymağının 18. yüzyıl iskan kayıtlarında bu bölgede "müskûn" (yerleşik) olduğu ve tarımsal faaliyete geçtiği tescil edilmiştir.

Kayseri (Pınarbaşı, Sarız): Çiğdemli’nin yaylak hatlarından olan bu bölgede, cemaatin "Varsak" kanadıyla akraba olan Avşar ve Beğdili obaları mevcuttur.

Ege ve Batı Anadolu (Menteşe ve  Saruhan Hattı)

Manisa (Saruhan) & Aydın: Osmanlı’nın "Saruhan İskanı" sırasında bölgeye sevk edilen ve tahrirlerde "Çiğdemlü Yörüğü" olarak geçen gruplar, bugün Ege’deki Çiğdemli kökenli ailelerin atalarıdır.

Denizli & Muğla: Bölgedeki "Çiğdemli" mevkileri ve mezraaları, 17. yüzyılda bu hatta kaydırılan akraba bölüklerin mirasıdır.

Karadeniz ve  Marmara (Münferit İskanlar)

Çorum & Amasya: Beğdili boyuna bağlı Çiğdemli kollarının bu bölgedeki Türkmen yerleşimleri içinde "oba" bazlı temsil edildiği bilinmektedir.

Balıkesir & Bursa: Karakeçili ve  Varsak gruplarıyla beraber hareket eden Çiğdemlü haneleri, Marmara’nın güney hattındaki Türkmen köylerinde akraba silsileler barındırır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Divan-ı Hümayun Mühimme Defterleri, A.{DVNSMHM.d...}, Gömlek Numaraları: 112-374, 1152141, 1152544.

Ankara Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadîme Arşivi, Kars-ı Maraş Sancağı 1563 tarihli Mufassal Tahrir Defteri, Fon No: 104, Defter No: 168 (Varak 53-a).

Döndü Üçeçam & Yrd. Doç. Dr. Selçuk Hayli, "Kadirli'nin Etki Sahası ve Merkezi Yer Olarak Önemi", Fırat Üniversitesi Coğrafya Sempozyumu, 2026.

Yılmaz Kurt, "XVI. Yüzyılda Çukurova’da Cemaat Yapıları ve Boy Dağılımları", Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.