Kadirli Halitağalar Köyü

Kadirli Halitağalar Köyü 

Köy, ismini 19. yüzyıl Avşar beylerinden Halid Ağa’dan almaktadır. Halid Ağa’nın Bozdoğan aşireti reisi Kerim Oğlu Abdi Bey’in kayını olması, bölgedeki "Bozdoğan-Avşar" ittifakının akrabalık yoluyla tahkim edildiğini gösterir. 110 yaşında Tevekli Höyük mevkii çatışmalarında vefat etmesi, bölgedeki aşiretler arası "güç savaşlarının" (Bozdoğan, Tecirli, Avşar çekişmeleri) bir vesikasıdır. Terkeşli Oğlu İsmail Ağa ile olan "üzengi yoldaşlığı", 19. yüzyıl Çukurova feodalitesindeki sadakat ağlarını belgeler. Aslına bakılırsa Halitağalar, karışık bir yapıdan ziyade farklı Oğuz boylarının "kışlak" mekanıdır.

1532 tarihli Maraş Yörükleri kayıtlarında ve Halaçoğlu (Cemaat adına göre alf.) listesinde, Soysallı cemaati doğrudan Oğuzların YIVA boyuna bağlı olarak tescil edilmiştir. Bu, köydeki en eski ve köklü Türkmen tabakalarından biridir. Maraş ve Çukurova hattında kışlayan bu grup, bölgenin en eski yerleşik hafızasını temsil eder. Bu mahalle, tarihsel süreklilik açısından köyün "kadim" damarıdır. Bu mahalle, Oğuzların "Kayı-Avşar-Kınık" gölgesinde kalmış en kadim ve en saf damarlarından birini günümüze taşımaktadır.

Merkez Mahallede bulunan Torun Avşarları Avşar boyunun en seçkin kollarından olan Muslucalı aşiretine bağlıdır. Faruk Sümer (Oğuzlar) ve Ahmet Z. Özdemir (Avşarlar) kayıtlarına göre; Torunlar, Recepli Avşarlarının yönetim kadrosunu oluşturan "Bey" kolu olarak kabul edilir. Muslucalı aşireti, Orta Anadolu’dan (Kayseri/Kırşehir) güneye (Kars-ı Zülkadriye) inen ana Avşar kütlesinin en nüfuzlu parçasıdır.

Karalar Oymağı ise 16. yüzyıl kayıtlarında (BOA TT.d tahrirlerinde) hem Çöplü Avşarı hem de Dulkadirli Yörükleri arasında zikredilmektedir. Çukurova’yı kışlak olarak kullanan bu grup, bölgenin kadim Avşar unsurlarındandır.

Karatay oymağının Karataş Evkafı'na dahil olduğu ve Halaçoğlu Taife listesinde genellikle VARSAK veya Türkmen taifesi altında kaydedildiği görülmüştür. Yıva veya Varsak olasılıkları içinde, bölgedeki coğrafi dağılım ve Karataş bağı, Varsak (Üçok) kökenine daha yakın bir profil çizmektedir. Her ne kadar Yıva veya Varsak kökeni üzerine saha yorumları olsa da, Karataş bağı ve yayılım sahası (Adana-Kayseri-Maraş) dikkate alındığında, bu grup arşivlerde "Türkmen Taifesi" genel başlığı altında, Varsak birliği ile etkileşimli bir yapı sergilemektedir. Ancak doğrudan bir boy eşleşmesi (Yıva/Varsak) tahrirlerde "şerh" olarak düşülmemiştir.

Karatay oymağının Karataş Evkafı'na (Vakfına) dahil olması, bu mahallenin geçmişte sadece bir aşiret yerleşimi değil, gelirleri hayır işlerine veya dinî kurumlara vakfedilmiş "kutsal bir mülkiyet" alanı olduğunu gösterir. Kayseri-Adana-Maraş üçgeninde hareket eden bu grubun, Kadirli'nin bu noktasına tescillenmesi, Karataş Vakfı’nın coğrafî sınırlarının ne kadar geniş olduğunu kanıtlayan hayret verici bir idarî veridir.

19.yüzyılın sonundaki "zorunlu iskân" (Fırka-i İslâhiye - 1865 / Cevdet Tasnifi İskân Evrakı) ile konargöçerlikten yerleşik hayata geçen Halitağalar, Cumhuriyet döneminde Balkan göçmenlerinin de yerleştirilmesiyle demografik bir zenginlik kazanmıştır.

Köyün sosyal dokusunu oluşturan; Çiftçi, Uzma, Apbak, Bircanlar, Karalar, Büyükkoç, Koç, Torun, Toruk, Çelik, Dönmez, Uludağ, Kurt, Gürkan, Poyraz, Yılmanlar (Halitağanın günümüzdeki torunları) ile bölge kütüklerine tescilli Şekeroğlu, Akbulut, Çukurcu, Muhacir, Güven, İspir (İspiroğulları), Canpolat (Canpolatoğulları/Aşıt-Uşağı) ve Saygılı/Tayyiblü (Tayyiblizâde) gibi soyadları, yukarıda zikredilen oymakların (Torun, Karalar, Avşar/Beğdilli, Bozok/Bayat) Osmanlı nüfus ve temettüat defterleri ile Cumhuriyet dönemindeki resmî tescilleridir.

"Karaceliler" ismi, arşivlerde Kadirli bölgesinde çok güçlü bir şekilde temsil edilen Karacalı (Karacalılar) cemaati ile (Tecirli aşireti kolu) fonetik olarak örtüşmektedir.

Envanter numarası N35.A9.6 olan Tevekli Höyük, sadece bir toprak yığını değildir. "Tevekli Zincarı" adıyla bilinen bu bölgede bulunan profilli büyük mimari parçalar, buranın sıradan bir yerleşim değil, Roma döneminde muhtemelen bir garnizon veya önemli bir idari merkez (küçük bir yerleşim) olduğunu gösterir.

Halitağalar Köyünün Akrabaları

• Osmaniye (Kadirli, Sumbas): Halitağalar’ın öz gövdesi. Kerimli, Vayvaylı, Çınar ve Sumbas köylerindeki Bozdoğan ve Avşar kollarıyla kan bağı mevcuttur. Halid Ağa’nın Bozdoğan reisiyle olan kayınlık bağı, bu ildeki asayiş ve akrabalık ağının temelidir.

• Adana (Kozan, Ceyhan, Sarıçam, Seyhan): Muslucalı Avşarları ve Recepli kollarının en yoğun olduğu bölgedir. Halitağalar’daki "Torunlar" ve "Karalar"ın doğrudan amca çocukları olan sülaleler bu ilçelerde meskundur.

• Kahramanmaraş (Merkez, Andırın, Afşin): Soysallı (Yıva) cemaatinin 16. yüzyıl tahrirlerindeki ana kütüğü buradadır. Maraş Yörükleri içerisindeki Soysallı kollarının doğrudan devamıdırlar. Ayrıca Andırın (Çiçekli ve Şeritbeleği) hattındaki İspiroğulları ve Canpolatoğulları (Avşar/Beğdilli) ile tarihi yaylak-kışlak ve evlilik bağları sabittir.

• Kayseri (Pınarbaşı, Sarız, Tomarza, Bünyan): Halitağalar’daki Torun Avşarları ve Karatayların "kadim yurdu"dur. Pınarbaşı-Sarız hattındaki Avşar köylerinin büyük çoğunluğu ile Halitağalar’daki Torun, Toruk ve Karalar sülaleleri (Danişmentli kütüğüne bağlı Kayserilioğulları dahil) arasında tarihsel ve genetik bir "yaylak-kışlak" bağı mevcuttur.

• Aydın ve Muğla: Bozdoğan aşiretinin büyük kollarının 17. yüzyıl sonu iskân edildiği bölgelerdir. Halitağalar’daki Bozdoğan bakiyesi ailelerin (Halid Ağa sülalesi bağlantıları) Ege'deki "Bozdoğan" ilçesi ve köylerindeki ailelerle tarihsel bağı resmîdir.

• Antalya ve Burdur: Karacalılı (Karaceliler), Saçıkara ve Varsak kollarının Orta Toroslar üzerinden batıya kayan parçalarıdır.

• Denizli ve Afyonkarahisar: Recepli Avşarlarının (Torunlar kolu) bir kısmının iskân edildiği "Aşağı Kurtlar" ve "Yukarı Kurtlar" mevkileriyle Halitağalar’daki Kurt soyadlı aileler arasında kütüksel bir hısımlık mevcuttur.

• Ankara (Haymana, Bala, Şereflikoçhisar): Soysallı (Yıva) ve Karatay cemaatlerinin 18. yüzyılda Orta Anadolu'ya yerleştirilen kollarıdır. Ankara’daki Soysallı köyleri, Halitağalar’daki mahalle ile aynı "Boy Beyi"ne bağlıdır.

• Sivas (Şarkışla, Yıldızeli): Halitağalar’daki Torunların bir kısmının Uzunyayla’dan kuzeye kayan kollarıdır.

• İstanbul, Bursa, Kocaeli: Cumhuriyet sonrası Halitağalar’dan göç eden; Çiftçi, Uzma, Apbak, Bircanlar, Karalar, Torun, Çelik gibi soyadlarını taşıyan, bugün ticaret ve bürokrasiyle uğraşan yoğun bir Halitağalar nüfusu vardır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d), Defter No: 241 (1532 Tarihli Maraş Yörükleri ve Soysallı Cemaati Tahrir Kayıtları). İstanbul.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Tapu Tahrir Defterleri (TT.d), Defter No: 58 (1516 Tarihli Karaman Eyaleti ve İçel Sancağı Tımar ve Aşiret Kayıtları). İstanbul.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Tapu Tahrir Defterleri (TT.d), Defter No: 454 (1555 Tarihli İçel ve Kadirli Livası Tahrir Kayıtları: Hacı Yunuslu, Bozdoğanlı ve Saçıkara Cemaatleri). İstanbul.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Cevdet Tasnifi İskân Evrakı (C. İSK), Dosya No: 114, Gömlek No: 5681 (1865 Tarihli Fırka-i İslâhiye İskân Kararları ve Çukurova Aşiretlerinin Yerleşimi). İstanbul.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Nüfus Defterleri (NFS.d), Defter No: 3412, 3415 (1831 ve 1844 Tarihli Kars-ı Maraş / Kadirli Kazası Nüfus Kayıtları: Kayserilioğulları, İspiroğulları ve Halid Ağa Hanedanı). İstanbul.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Temettüat Defterleri (ML.MS.TMT.d), Defter No: 16240, 16242 (1844-1845 Tarihli Kadirli ve Savrun Vadisi Köyleri Hane ve Mülk Tescilleri). İstanbul.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Şûrâ-yı Devlet Evrakı (ŞD), Mülkiye Dairesi, Defter No: 641 (1323 Rûmî / 1907-1908 Tarihli Konar-Göçer Yörük/Türkmen Obalarının Tapulandırılması Hakkında İradeler). İstanbul.