Kadirli Kızyusuflu Köyü
Kadirli Kızyusuflu Köyü
Çukurova’nın kuzey kapısı olan Kadirli, Hititler döneminden beri stratejik bir tampon bölgedir. Çokak mevkii, Karatepe-Aslantaş hinterlandında yer alması hasebiyle, kadim geçit yollarını ve yaylak-kışlak hattını kontrol eden kilit bir noktadır. Bizans’ın uç karakollarından, 11. yüzyıl sonrası Selçuklu akınlarıyla Türkmenleşen bu coğrafya, Dulkadiroğulları Beyliği ile beraber bir uç beyliği merkezi haline gelmiştir. Milli Mücadele döneminde "Kars-ı Maraş" olarak bilinen bölge, Fransız işgaline karşı Kuva-yi Milliye’nin stratejik savunma hattı olarak tescillenmiştir.
Osmanlı Tahrir Defterleri (TD 387, TD 450) ışığında, Kızyusuflu köyünün 16. yüzyıl kayıtlarında "Kızıl Yusuflu Cemaati" olarak geçtiği görülmektedir. Arşiv belgelerinde Kızıl Yusuflu cemaati, Dulkadirli ulusuna bağlı Bozdoğan Türkmenleri ve Varsak boyları dairesinde, Karamanlu koluna bağlı Bayındır boyunun bir uzantısı olarak kaydedilmiştir.
Köyün adı, 19. yüzyılın sonlarına kadar "Kızıl Yusuflu" olarak tescillidir. Yerleşik hayata geçişle beraber "Kızıl" ekinin düşmesi ve halkın bu boşluğu 9 farklı folklorik efsane ile (örneğin Yusuf isimli evladın annesine yardımı gibi) doldurması, ismin halkın diliyle yarattığı bir forma dönüşmesine neden olmuştur . Ancak arşivdeki orijinal kayıtlar, bu ismin kökeninin bir şahıstan ziyade "Kızıl Yusuflu" adlı aşiret kolu olduğunu ispatlar. Bunun dışında Maraşta Maraş’ta Kızıl Hasanlı, Kızıl Hasanlı, Kızıl Keçili, Kızıl Alili, Kızıl bey, Kızıllı, Kızıl Viranlı gibi diğer Türkmen Cemaatleride bulunur.
Arşivlerde köyün henüz müstakil bir birim olmadığı dönemlerde, bölgeyi yöneten Bahadırlı cemaati, Kızyusuflu’nun idari üst çatısı (tasarruf sahası) olarak zikredilir.
18. ve 19. yüzyıllarda Kadirli (Kars-ı Maraş) kazasındaki tarım arazilerinin mülkiyet yönetimi, bölgedeki vakıf cihetleri üzerinden yürütülmüştür. Yerel "Zade" aileleri, Kadirli’nin idari yapısında mültezim rollerini üstlenerek hem ekonomik gücü hem de yerel otoriteyi temsil etmişlerdir (eklenmiştir).
Köyün kütüğündeki ilmîye sınıfına mensup müderris ve kadılar, bölgedeki yargı ve eğitim sisteminin kilit taşlarıdır. Sicill-i Ahval kayıtları, bu ailelerin bölge idaresi üzerindeki hukuksal etkisini belgeler.
Bölgeye özgü "Huğ" ev mimarisini ve gıda saklama teknolojisi olan "Zarzambıl"ı, Çokak hattındaki göçerliğin yerleşik hayata geçiş sancılarının bir parçası olarak tanımlar. Halep-Suriye hattından İç Anadolu’ya bağlanan Sakaltutan kanyonu ise, İpek Yolu’nun bu bölgedeki stratejik dar boğazı olarak, hem ticaretin hem de devlet otoritesinin buluştuğu noktadır.
Musa Tolu ile Bekir İşlek’in derlediği "Çukurova Folkloru Üzerine Mektuplar: Ağıdı Paylaşmak" eserindeki tanıklıklar, bu kimlik koruma mücadelesinin en somut belgesidir. Köyün Bahadırlı’dan ayrılma sürecinin mimarı olan Muhtar Mulla Mehmet, görevli memura verdiği beyanda şu tarihi duruşu sergilemiştir:"Kızyusuflu soyundan gelenlerin soyismini Türkmenoğlu yazdırıyorum, diğer kabilelere karışmam." Bu beyan, köyün %70'ini oluşturan ana damarın öz kimliğini koruma refleksini kanıtlar. Memurun o anki karakteristik adlandırmalarıyla köyde Çıral, Karaüce, Tarımcı ve Topak soyadları da yer alırken; Türkmenoğlu, doğrudan kurucu çekirdeğin ve Kızyusuf varislerinin tercih ettiği tescil unvanı olmuştur.
Saz ve çamurdan inşa edilen "Huğ" evleri, bölgenin Hitit mimari mirasından (Karatepe-Aslantaş hinterlandı) süzülüp gelen doğal bir adaptasyonun sonucudur. Sıcak Çukurova iklimine karşı geliştirilen yeraltı gıda depoları "Zarzambıl", zorlu coğrafyada hayatta kalma teknolojisinin ürünüdür. Halep ve Suriye hattından gelen kervan yollarını İç Anadolu’ya bağlayan Sakaltutan mevkii, toplumsal hafızada İpek Yolu’nun en sert dar boğazı ve devlet otoritesinin dalgalandığı tarihsel bir simgedir.
Kızyusuflu'nun akraba oymak ağı, Doğu Akdeniz'den Ege'ye uzanan devasa bir Türkmen coğrafyasına yayılmaktadır:
Osmaniye (Kadirli - Kızyusuflu/Bahadırlı) ana merkez olmak üzere; Adana (Ceyhan, Kılıçlı - Adana Kılıçlı köyünden gelen Yusuf verisiyle doğrudan kan bağı) ve Hatay (Erzin, Dörtyol) hatları kervan ve geçit güvenliğini kontrol eden akraba obalardır.
Kayseri (Pınarbaşı, Sarız) Bozdoğan köyleri ile Sivas (Şarkışla, Kangal) Bozulus ve Yeni-İl Türkmenleri, silsilenin birinci derece yaylak kardeşleridir. Yozgat ve Kırşehir’de bu kollar yoğun olarak "Türkmenoğlu" lakabıyla anılır.
Aydın, Manisa (Saruhan hattındaki dokumacılık/çulhalık geleneğiyle Kızyusuflu'daki "Dokumacı Yusuf" anlatısının mesleki akrabalığı), Muğla ve Denizli hatları 17-18. yüzyıl yörük iskanlarının mirasıdır.
Gaziantep ve Kilis bölgesindeki TD 151 ve TD 1143 numaralı Halep Türkmenleri defterlerinde kayıtlı Bozdoğan kolları, Sakaltutan hikayesindeki Halep kervanlarının tarihsel kökenidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM) Mufassal Tahrir Defterleri, TD 387, 1563.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM) Mufassal Tahrir Defterleri, TD 450, 1572.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Nüfus Defterleri (NFS.d), Kadirli / Kars-ı Zülkadriye Kayıtları, 1831 ve 1844.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Temettuat Defterleri, Kadirli / Bahadırlı ve Kızyusuflu Hane Kayıtları, 1844-1845.
Kırpık, Cevdet. "İskân, İsyan ve Değişim: XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Kadirli." OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), sy. 40 (Güz 2016): 407-439.
Gökbel, Ahmet. Anadolu'da Varsak Türkmenleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2nd ed., 2007.
Gökbel, Ahmet. İnanç and Âdetleriyle Yahyalı'da Varsak Türkmenleri. Kayseri: Yahyalı Kaymakamlığı Köylere Hizmet Götürme Birliği Yayınları, No: 3, 1997.
İdikurt, Derya. "Osmanlıdan Cumhuriyet’e Bir Âyanlık Örneği: Kozanoğulları ve Fırka-i İslâhiye’nin Kuruluşu." Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
Tolu, Musa, ve Bekir İşlek. Çukurova Folkloru Üzerine Mektuplar: Ağıdı Paylaşmak. Adana: Yerel Kültür Derlemeleri Külliyatı, 2014.
Yorumlar
Yorum Gönder