Kadirli Öksüzlü Köyü

Kadirli Öksüzlü Köyü

Kadirli Öksüzlü Köyü, tarihsel derinliği, etnik omurgası ve toplumsal dönüşüm süreçleriyle Yukarı Çukurova’nın en karakteristik yerleşim birimlerinden biridir. Türkçe "ök" (bağ, ip) kökünden türeyen "Öksüz" tabiri, Türk onomastiğinde sadece ebeveyn kaybını değil, toplumsal bir kopuşu veya obayı sarsan büyük bir tarihsel kırılmayı simgeler. 11. yüzyılda Anadolu’ya giren Oğuz boyları içerisinde Avşar boyunun seçkin bir cemaati olan Öksüzlüler, bu ismi bir "yas ve dayanışma" nişanesi olarak taşımış, göç yollarında bu kimliği bir aidiyet mührüne dönüştürmüştür.

Bölgenin en eski tarihî katmanlarına bakıldığında, Hitit, Roma ve Bizans İmparatorluğu dönemlerinde stratejik bir geçiş koridoru olan Çukurova havzasının, Türkmen yerleşimleri öncesinde de idari ve iktisadi canlılığı barındırdığı görülmektedir. MÖ 8. yüzyılda Asur egemenliğine giren, ardından Kilikya Krallığı, Pers, Büyük İskender, Selefkî ve Roma idarelerini gören bu topraklar, 965 yılında Doğu Roma egemenliğindeyken 1083'te Selçuklular tarafından fethedilmiştir. Haçlı Seferleri dönemindeki karmaşadan sonra, 1353'te Üçoklu Türkmenlerinin lideri Yüreğir oğlu Ramazan Bey tarafından Memlûk Devleti'ne bağlı olarak kurulan Ramazanoğulları Beyliği bölgeye hâkim olmuştur. Bu dönemde Üçok kolunun başlıca boyları Yüreğir, Kınık, Bayındır, Salur ve İğdir olarak kayıtlara geçmiştir. 1516 yılında Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi sırasında Osmanlı İmparatorluğu'na katılan bölgede, Kınık dairesinin boy beyi olarak Göçeri oğlu Hamza Bey zikredilmektedir.

Öksüzlüler, 16. yüzyılda Uşak ve çevresinde 5 obaya ayrılan (Hoca Fakihli, Musacalı dahil) devasa bir Yörük teşekkülüdür. Tarsus Tahriri kayıtlarına göre Kaplancı taifesine tabi olan cemaat; 1519'da 19 hane iken, 1572'de 107 haneye ulaşan bir demografik ivme sergilemiştir. Osmanlı iskan siyaseti gereği stratejik noktalara yerleştirilen cemaatin bir kolu Selanik'e gönderilirken, 1729 yılında Recepli Avşarlarıyla iş birliği yaparak Rakka iskanına direnen ve eşkıyalık faaliyetlerine karışan kolların Kıbrıs'a sürülmesi için fermanlar çıkarılmıştır. 

Arşiv vesikalarında, 17. yüzyılın sonlarından itibaren 18. yüzyıl boyunca Çukurova ve Maraş dolaylarında konargöçer hayat yaşayan Cerid ve Tecirli gibi Dulkadirli bakiyesi aşiretlerin, vergi vermemek ve yollardan geçen hac kervanlarına saldırmak gibi asayişsizlik eylemleri nedeniyle devletle sürekli bir çatışma halinde oldukları ve bu durumun bölgedeki yerleşik hayatı derinden sarstığı tescillenmiştir. Bu fetret ve asayişsizlik döneminde, mülk paylaşımı ve yerel niza kayıtlarında adı geçen nüfuzlu ailelerin bölgedeki toprak düzenini etkilediği görülmektedir.

Öksüzlü cemaatinin Kadirli hattındaki yolculuğu; Maraş, Elbistan, Çokak, Geben ve Kösepınarı güzergahını izler. 1865 Fırka-i İslâhiye müdahalesine kadar Tekeco’nun doğusunda geniş bir alana (Hasandede’den Elmalı Kayseri’ye kadar) yayılan cemaat, bölgenin mülki ve idari yapısında belirleyici olmuştur. Coğrafi Hakimiyet: İlbistanlı-Kösepınarı sınırındaki Öksüzlü Deresi'nden başlayan yerleşim dokusu; Zincilip, Mangaf, Ericek ve Sıyrıngaç gibi stratejik mezraaları kapsayarak hayvancılık ve yaylak kültürünü korumuştur. Cemaatin Kösepınarı’ndaki toplumsal dokusu, "Uşak" (Sülale) yapısı üzerinden kurumsallaşmıştır: 

Kıralı Uşağı (Kır Ali Sülalesi): Karapınar mevkiinin hakimi olarak cemaatin aristokratik damarını temsil eder. Gebenli ve Koçlu Uşağı: Kandil ve Ayı Çukuru hattındaki yerleşimleriyle, cemaatin "dağ ve yaylak" tecrübesini günümüze taşır. Kalıcı Misafirler: Köy bünyesinde ayrıca Sarız üzerinden gelen Kocanallı Avşarı'nın Tatarlı oymağına mensup aileler ile Erzurum kökenli İspirler, köyün etnik çeşitliliğini artıran unsurlardır.

1872 (Rumi 1288) tarihli Halep Defteri mülk ve tapulama kayıtlarına göre, Fırka-i İslâhiye reformunun ardından yerleşik hayata geçerek Karsızülkadriye (Kadirli) şehir merkezinde ve çevre köylerde mülk edinen aileler arasında Öksüzlü cemaati mensupları belirgin bir ağırlığa sahiptir. Bu tapulama defterlerinde Kadirli merkezinde kurulan 10 mahalleden birinin adı doğrudan "Öksüzlü Mahallesi" olarak tescil edilmiş olup; mahalle sakinleri arasında Hasanefendioğlu Hacı Osman, İbo Ka oğlu İbo, Abdullah, Mehmet, Gödemusaoğlu Ahmet, Kerametcioğlu oğlu Ahmet, Zoyuhaliloğlu Ali, Çolakoğlu Abdullah, Gödemustukoğlu, Nayaoğlu Recep, Ağcahüseyin, Kocamustafaoğlu Halil, Evethasanoğlu Hüseyin, Osmanoglu Mehmet, Mustafaoğlu Ali Efendi, Dönükoğlu Mustafa, İsmailoğlu Hüseyin, Ağca Ka oğlu Murtaza ve Yahyaefendi oğlu Ahmet Efendi gibi nüfuzlu isimler yer almaktadır. Aynı defterin Fakı Mahallesi kayıtlarında ise "Tatarlı-İlbistanlı" olarak kaydedilen Fakıoğlu Molla Ahmet gibi ilmiye sınıfı mensupları ile İspir unvanıyla anılan Sarımustafaoğlu Mehmet ve Hüseyin Ka oğlu Hüseyin gibi isimler köyün kütüğündeki İspirler ve dış sülale bağlantılarını açıkça doğrulamaktadır.

Öksüzlüler, ormancılık faaliyetlerinin yanı sıra mezraalardaki nar, kızılcık ve zeytin üretimiyle "konar-göçerlikten yerleşik hayata" adaptasyonun en başarılı örneklerinden birini sergilemiştir. Yaşar Kemal’in "İnce Memed" romanında tasvir ettiği Tuvaras Vadisi ve çevresindeki sosyal direniş kültürü, Öksüzlü aşiretinin hürriyetine düşkün ve merkezi otoriteyle dengeli ilişkiler kuran yapısıyla örtüşmektedir. Öksüzlü Türkmen Cemaati; Kilis’ten Rakka’ya, Selanik’ten Kösepınarı’na kadar uzanan geniş bir coğrafyada Türkmen kimliğini korumuş bir Avşar koludur. Öksüzlüler, arşivlerde "Avşar Taifesi" ve "Kaplancı" grupları içerisinde mühürlenmiş, Türkiye’nin dört bir yanına iskan ve sürgünlerle dağılmış devasa bir aile ağacıdır.

Çukurova ve Güney Anadolu (Ana Kışlak ve Sürgün Hattı) bağlamında Osmaniye (Kadirli - Öksüzlü/Kösepınarı) cemaatin ana merkezidir. Kır Ali (Kıralı), Gebenli, Cıvıklı, Koçlu, Avcı, Yalçın, Kasım, Ağcaka ve Eseka sülaleleri, bu büyük ağacın kökleridir. 

Mersin (Tarsus & Çamlıyayla): 16. yüzyıl kayıtlarında 107 haneye ulaşan Öksüzlü varlığı, Tarsus’taki Kaplancı Avşarları ile Kadirli Öksüzlülerinin birinci derece akraba olduğunu tesciller. Adana (Karataş & Yumurtalık): Köydeki Cıvıklı uşağının bir kolunun Karataş’ta yerleşik olması, sahil ve yaylak (Kösepınarı) arasındaki akrabalık bağının canlı kanıtıdır. Kilis: 18. yüzyılda eşkıyalık hareketleri nedeniyle Rakka’ya sürülen 18 hanelik Öksüzlü grubu, buradaki Türkmen yerleşimleriyle doğrudan kan bağı taşır.

Ege ve Batı Anadolu (Kadim Yörük Hattı) ekseninde Uşak (Merkez, Eşme, Ulubey) 16. yüzyılda 5 obaya ayrılan devasa bir Öksüzlü topluluğuna ev sahipliği yapmıştır. Uşak'taki Hoca Fakihli ve Musacalı kolları, Öksüzlü Avşarlarının batıdaki en büyük akraba teşekkülüdür. 

Denizli & Aydın: Menteşe ve Aydın tahrirlerinde geçen Öksüzlü bölükleri, bölgeye iskan edilen "Yörük" kollarının bakiyesidir. 

İç Anadolu ve Orta Anadolu (Yaylak ve Geçiş Hattı) kapsamında Kayseri (Sarız, Pınarbaşı, Develi): Köydeki Kocanallı Avşarı (Tatarlı) ve Sıyrıngaç mezrası sakinleri, Kayseri hattındaki akraba Avşar beyleriyle doğrudan bağlantılıdır. 

Kahramanmaraş (Elbistan, Geben, Çokak): Öksüzlülerin Kadirli’ye geliş güzergahı olan bu hat, cemaatin "yayla-kışlak" hafızasının parçasıdır. Elbistan’daki Öksüzlü bakiyeleri doğrudan amca çocuklarıdır. 

Sivas & Karaman: 1729 Rakka sürgünü sırasında iskandan kaçıp bu illere dağılan ve "Bozulus" içerisinde eriyen Öksüzlü haneleri mevcuttur. 

Rumeli ve Deniz Aşırı (Sürgün ve İskan Kolları) dahilinde Yunanistan (Selanik): 16. yüzyılda Osmanlı iskan politikasıyla Selanik ve çevresine yerleştirilen Öksüzlüler, bugün mübadele ile Türkiye’nin çeşitli illerine dağılmış durumdadır. 

KKTC (Kıbrıs): 1729 yılında Recepli Avşarlarıyla eşkıyalık yaptıkları gerekçesiyle çıkarılan fermanla Kıbrıs'a sürülen Öksüzlü grupları, adadaki Türk varlığının önemli bir cemaatidir.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Adanır, Kadir. Tahrir Defterleri Işığında XVI. Yüzyılda Çukurova Kazalarında Yerleşme ve Nüfus, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 34, Isparta 2019.

Çetinkaya, Bilal. Osmanlı Döneminden Milli Mücadele Dönemine Osmaniye Tarihi, İnsan ve Toplum Bilimleri Akademi Dergisi (INTOBA JHSSA), Cilt 4, Sayı 2, Osmaniye 2024, ss. 95-111.

Halaçoğlu, Yusuf. XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2023.

Kurt, Yılmaz. 1572 Tarihli Adana Mufassal Tahrir Defterine Göre Adana'nın Sosyo-Ekonomik Tarihi Üzerine Bir Araştırma, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, Ankara 1999.

Polat, İbrahim ve Toroğlu, Emin. XVI. Yüzyılda Yukarı Çukurova’da (Osmaniye) Kırsal Yerleşme: İdari Bölünmenin Mekânsal Farklılaşmadaki Rolü, International Academic Social Resources Journal, Cilt 11, Sayı 3, 

Sansar, M. Fatih. 19. Yüzyılda Çukurova Türkmen Aşiretleri I: Cerid ve Tecirliler, The Studies of Ottoman Domain, Cilt 3, Sayı 5, Adana 2013.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Karsızülkadriye Kazası Nüfus, Vergi ve Temettüat Defterleri ile Rumi 1288 (M. 1288) Tarihli Halep Vilayeti Tapulama Defterleri (Cilt 1-4).