Kadirli Yalnızdut Köyü

Günden yanı soldu m'ola

Yerden yanı uldu m'ola...

Kadirli ve Çukurova coğrafyası , Hitit İmparatorluğu döneminde stratejik bir tampon bölge ve kutsal merkez konumundaydı (eklenmiştir). Savrun ve Ceyhan havzası hattı, Toroslar’dan Akdeniz’e inen ana geçiş yolları üzerinde yer alması nedeniyle Hitit-Luvi nüfusunun ve dağlık geçitleri koruyan askeri karakolların izlerini taşır.

Bizans döneminde Kilikya Thema'sı sınırları içinde kalan bölge, uç beylerinin ve manastır yerleşkelerinin merkeziydi . 1071 Malazgirt Zaferi sonrasında Türkmen boylarının akınlarıyla birlikte Çukurova’da Türkleşme süreçleri hızlanmış; Selçuklular döneminde bu yüksek yaylalar hem birer yaylak-kışlak aksı hem de Horasan erenlerinin derviş-gazilerinin mekân tuttuğu stratejik noktalar olmuştur.

Osmanlı döneminde Ramazanoğlu Beyliği'nin ardından bölgeye yerleştirilen Türkmen oymaklarının sınır güvenliği ve yaylak ekonomisi şekillenmiştir . Yalnızdut mevkii, Cebel-i Bereket / Kars-ı Maraş sancağı dahilinde konar-göçer Türkmenlerin yerleşik hayata geçiş süreçlerinin ana merkezlerinden biridir.

Kadirli ilçe merkezine 11 km mesafede yer alan Yalnızdut, ismini bölgedeki Türkmen iskan stratejisinin bir nişanesi olan "tek dut ağacı" imgesinden alır. 1928 kayıtlarında isminin değişmemiş olması, yerleşimin Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e kesintisiz bir idari sürekliliğe sahip olduğunu gösterir. 

Köyün etnik kökeni, arşivlerde "Yörük Taifesi" olarak kayıtlı olan Varsak (Farsak) federasyonu ile Beğdili koluna dayanmaktadır.

16.yüzyılda bölge, Dulkadirli ulusu içerisindeki Türkmen bölüklerinin kışlak sahasıdır. Bu gruplar, Karatepe-Aslantaş uç kalesi hattının lojistik destekçileri olarak asırlardır bölgededir. Yalnızdut, idari olarak tek bir merkez olsa da, etrafındaki mezraa ve sülale yerleşimleriyle bir "oba konfederasyonu" yapısı arz eder:

• Merkez Mahallesi: Ağıtların yakıldığı, köyün en eski camii ve meydanının bulunduğu çekirdek yerleşim.

• Yemenli/Garipler Mevkii: Halk arasında Yemen'e gidip dönmeyenlerin hatırasına atfen anılan veya o dönemde boş kalan hanelerin bulunduğu mevkidir.

Köy halkı, Kadirli'nin asli unsuru olan Varsak asabiyesini taşır. 

Köyün ruhu, Yemen’e giden ve dönmeyenlerin bıraktığı o derin boşlukla, yani "Yemen Ağıdı" ile mühürlenmiştir. 1911'de "Mehmet" ve "Memiş" adlı Çukurovalı iki kardeş asker olarak Yemen'e gidiyorlar ve bir daha dönmüyorlar. Bu ağıdı, şehitlerin bacısı yakıyor.

Yaşar Kemal ağıtla ilgili: "Bu ağıdı daha sonra Kadirli'nin Yalnızdut köyünden derledim. Ağıdı yakan Yalnızdutlu yaşlı bir kadındı. Mehmet’le Memiş'in kız kardeşiydi. 1911 olduğuna göre Trablus savaşı olacak. Anadolu'dan, çöle aşağı nereye giderse gitsin orasının adı Yemen'dir."

Günden yanı soldu m'ola

Yerden yanı uldu m'ola

Anadolu'nun çok yerinde çürümek yerine "ulmak" kullanılır. Yalnız kimi yerde anlamları başkadır. Ağaç ulmaz, çürür. Et ular. Yalnızdut'ta derlediğim varyantta "Ağlayalım anam bacım / Kahpe Osmanlı yas mı tutar" diyordu.

18. ve 19. yüzyıllarda Kadirli (Kars-ı Maraş) kazasında kurulmuş olan vakıfların kayıtları incelendiğinde, bölgedeki tarım arazilerinin ve su kaynaklarının idaresi için kurulan vakıfların mültezimleri arasında yöre aristokrasisini oluşturan köklü ailelerin (Zadelerin) etkili olduğu görülmektedir (eklenmiştir).

1700-1850 yılları arasında Çukurova'da merkezi otoritenin zayıfladığı dönemde vergi toplama yetkisini elinde bulunduran mütesellim ve mültezimler arasında yerel güvenlik ve aşiret federasyonlarını yöneten ileri gelen aileler bulunmaktadır.

Bölgenin Şeriye Sicilleri ve tapu-tahrir defterlerinde adı geçen ilmiye mensuplarının aile bağları, bölgedeki medrese ağı ve müderrislik faaliyetleriyle doğrudan ilişkilendirilmiştir (eklenmiştir). Sülaleler arası mülk paylaşımı ve tereke (miras) kayıtları, bölgedeki nüfuzlu ailelerin hısımlık bağlarını deşifre etmektedir .

Yaşar Kemal, "Ağıtlar" kitabında ve "Çukurova Yana Yana" röportajlarında Yalnızdut’tan çıkan o meşhur Yemen Ağıdı’na özel bir yer ayırır. Köydeki ağıt geleneği, sadece bir yas değil, bir "sosyal kayıt" mekanizmasıdır. Kız kardeşin yaktığı ağıt, aslında köyün o dönemdeki sosyo-ekonomik çöküşünün ve asker kaçakçılığı yerine "vatan sadakati"ni seçen Türkmen dürüstlüğünün belgesidir.

Yaşar Kemal’in derlediği o meşhur ağıdın öznesi olan ve Yalnızdut’tan çıkıp Yemen’e (Yemen Vilayeti - Asir Cephesi) giden evlatlarımızın askeri künye detayları, ATASE (Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı) ve MSB Arşivleri ışığında şu verilerle örtüşmektedir: Genellikle 4. Ordu bünyesindeki 6. Kolordu (Adana/Halep) birliklerine (Özellikle 16. ve 26. Tümenler) bağlı piyade taburları. Kız kardeşin yaktığı "Yemen yolu çukurdur / Başı dolu dumanlı" mısraları, ATASE kayıtlarındaki lojistik raporlarda geçen "Asir ve Yemen dağlarının sarp yapısı ve iklimsel zorluklar" ibaresinin halk dilindeki karşılığıdır.

Osmaniye (Kadirli - Yalnızdut) ana merkezdir; Dutlu, Yalnız ve Süleymanoğlu kolları buradaki yerleşimin çekirdeğidir . Adana (Ceyhan, Kozan, İmamoğlu, Sarıçam) ve Mersin (Tarsus, Erdemli, Çamlıyayla) hattındaki Varsak kolları ile doğrudan akrabalık bağları bulunmaktadır .

Sivas (Kangal, Gürün, Şarkışla) ve Kayseri (Pınarbaşı, Sarız, Tomarza) hatlarında Beğdili ve Avşar boyuna bağlı akraba obalar mevcuttur. Yozgat ve Kırşehir hatlarına Dulkadirli bakiyesi olarak 18. yüzyıl iskân fermanlarıyla dağıldıkları tescil edilmiştir (eklenmiştir).

Manisa (Saruhan), Aydın, Denizli, Muğla ile mübadele öncesi Makedonya ve Bulgaristan (Bursa, Edirne, Tekirdağ, İzmir göçleri) hatlarında Yalnızdut ve Varsak kollarına ait tarihi göç izleri yer almaktadır.

Milli Mücadele döneminde Kadirli ve çevresi, Fransız işgaline karşı Kuva-yi Milliye teşkilatlanmasında en direngen bölgelerden biridir. Yalnızdut sakinleri, bölgedeki milis kuvvetleri ile koordineli olarak Toros dağ geçitlerinde Fransız ikmal hatlarına karşı stratejik savunma hatları oluşturmuşlardır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

BOA Mufassal Tahrir Defterleri (TD 387, TD 450, TD 151, TD 438)

Dahiliye Vekaleti Türkiye Cumhuriyeti Dahiliye Vekaleti Son Teşkilat-ı Mülkiyede Köylerimizin Adları (1928)

ATASE (Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı) Arşiv Raporları ve MSB Askeri Sevkıyat Belgeleri

Yaşar Kemal - Ağıtlar Külliyatı

Yaşar Kemal - Çukurova Yana Yana (Röportajlar)

Kadirli ve Maraş Şer'iyye Sicilleri / Âyanlık ve Temettüat Defterleri (BOA NFS.d / ML.VRD.TMT.d)

Yusuf Halaçoğlu - Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650)