Kadirli Yeniköy Köyü

Kadirli Yeniköy Köyü

1925 tarihli Türkiye'de Meskûn Yerler Kılavuzu ve dönem haritalarında Yeniköy mevkii, "Emin Efendi Çiftliği" olarak tescil edilmiştir. Bu isim, çiftliğin o dönemki mülkiyet sahibi veya kurucu banisi olan "Emin Efendi" isimli yerel bir şahsiyete işaret eder. Emin Efendi’nin mülkiyet kayıtlarının bir kısmının, Fırka-i İslâhiye döneminde "devlet mülkü" sayılmasına rağmen, yerel güç dengeleri sayesinde tekrar aileye iade edildiği; bu sürecin Kadirli’deki ilk "mülkiyet davaları" zincirini başlattığı görülür.19. yüzyıl tahrir ve evkaf düzenlemelerinde Kars-ı Maraş ve Adana sancakları dâhilindeki mülk, temettüat ve çiftlik arazileri maktu vergi nizamlarıyla tescil edilmiş olup, yerel eşraf ailelerinin tasarrufları mülki idare defterlerinde takip edilmiştir.

1865 öncesinde burası "Ayn-ı Zarka" (Mavi Göz) olarak bilinen, sülükleri ve bataklık hummasıyla ünlü, kimsenin giremediği bir sahadır. Bölgenin bu bataklık yapısı ve nehirlerin sık yatak değiştirmesi (özellikle Savrun Çayı), Yukarı Çukurova kırsalında tarih boyunca sıtma salgınlarının yayılmasına sebebiyet vermiş, bu durum nüfus hareketliliğini ve yerleşim sürekliliğini doğrudan etkilemiştir.

Kadirli çevresindeki Türkmen ağırlıklı nüfus içinde Yeniköy (Emin Efendi Çiftliği), sunduğunuz verilerle örtüşen özel bir konuma sahiptir: 1926-1930 yılları arasındaki Ağrı İsyanı (Zilan ve Tendürek hattı) sonrasında, bölgeden güvenlik gerekçesiyle çıkarılan ve "Mecburi İskan Kanunu" kapsamında batıya gönderilen ailelerin bir kolu Kadirli Yeniköy hattına yerleştirilmiştir.

BOA, İ.DH. (İrade-i Dahiliye) ve Cumhuriyet dönemi İskan Defterleri kayıtlarında; Ağrı, Van ve Muş civarındaki aşiretlere mensup hanelerin "Çukurova’nın boş ve verimli arazilerini şenlendirmek" amacıyla buraya sevk edildiği görülür.19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren (1879 Cebel-i Bereket Sancağı'nın teşkili ve sonrasındaki dönemde) Çukurova havzası; Kırım, Kafkasya, Bosna, Girit ve Doğu Anadolu gibi farklı coğrafyalardan gelen nüfus dalgalarıyla çok katmanlı bir idari ve demografik yapıya bürünmüştür.

Celali Aşireti (Koten ve Sakan Kolları) Ağrı isyanı sonrası bölgenin en yoğun nüfuslu grubunu oluştururlar. Bu aileler, Yeniköy’ün doğu kesimindeki çiftlik arazilerine yerleştirilmiş olup, kütükte "Doğu’dan nakil" ibaresiyle tescil edilmişlerdir.

Haydaran Aşireti (Haydaran (Eşira Heyderan): Muş ve Van hattından gelen bu grup, Yeniköy’ün idari merkezine en yakın noktada iskan edilmiştir. İlk kayıtlarda hane reislerinin isimlerinin yanında "Haydaranlı" sıfatı, 1934 sonrası ise bu aidiyete uygun (Örn: Haydar, Aras, Vanlı) soyadları seçtikleri gözlemlenmektedir.

Sipkan (Eşira Sıpkan) Aşireti: Ağrı (Eleşkirt/Patnos) hattından gelen, tarımsal becerileri yüksek bir gruptur. Bu grup, Emin Efendi Çiftliği’nin verimli arazilerinin işletilmesinde "paydaş" olarak konulmuş ve "iskanlı muhacir" statüsüyle kaydedilmiştir.

Sarıkızlar Mevkii ve Avşar Türkmenleri: Yeniköy kütüğünün son kısmında yer alan bu grup, yukarıdaki iskan dalgasının tamamen dışındadır. Bu aileler, iskanla değil, Kadirli’nin kadim tahrir kaydıyla yerleşik olan "yerli" unsurlardır. Kadirli Yeniköy bünyesindeki Sarıkızlar sakinleri, Avşar boyunun en köklü ve bölgede "yerleşiklik" hafızası en güçlü olan DELİLER (DELİLERLİ) cemaatine bağlıdır. Sarıkızlar mevkisindeki Avşarlar, arşiv kayıtlarında "Cemaat-i Deliler" veya "Delilerli" olarak tescil edilen gruba mensuptur. "Deliler" ismi, bu aşiretin savaşçı karakterinden ve Osmanlı ordusundaki "Deliler" sınıfı gibi gözü pek olmalarından ileri gelir.

BOA, TD, nr. 168 (1563): Kars-ı Maraş (Kadirli) sancağı tahririnde, Deliler cemaati bölgenin en büyük Avşar kolu olarak Savrun havzasında kışlak tutarken kaydedilmiştir. Yusuf Halaçoğlu’nun Anadolu’da Aşiretler ve Cemaatler eserinde, Kadirli bölgesindeki Sarıkızlar mevkii doğrudan Delilerli Avşarlarıyla eşleştirilmiştir.1563 tarihli Mufassal Tahrir Defteri verilerine göre Kars-ı Maraş Sancağı'nda toplam vergi nüfusunun %18.31'lik kısmı ehl-i seyf (askeri), ehl-i ilm veya ehl-i hizmet olmaları sebebiyle vergilerden muaf tutulmuş olup, Avşar ve Bozdoğan konfederasyonlarına bağlı muharip unsurlar bu muafiyet nizamı içerisinde stratejik olarak kaydedilmiştir.

Delilerli aşireti, zaman zaman bölgedeki diğer büyük Avşar kolu olan İmanlı Avşarı (Aşiret-i İmanlı) konfederasyonu içerisinde de zikredilir. Yeniköy’ün Sarıkızlar mahallesindeki aileler, İmanlı Avşarlarının "Ova Kolu" olarak kabul edilir.

Avşar Türkmenlerinde "Sarıkız" figürü, hem bir dervişe/veli hem de bereketin sembolü olan bir kadın figürüdür. Yeniköy’e dışarıdan gelen (Ağrı hattı) Sünni-Kürt nüfusun aksine, Sarıkızlar mahallesi sakinlerinin bu efsaneyi yüzlerce yıldır yaşatıyor olması, onların bölgenin "ev sahibi" Avşarları olduğunun epigenetik kanıtıdır.

19. yüzyıl sonunda bölgeyi gezen gezginlerin notlarında, Sarıkızlar mevkisinde yer alan ve üzerinde Avşar (Delilerli) damgaları bulunan devasa dikili taşlardan bahsedilir. Bu taşların bir kısmının, Emin Efendi Çiftliği’nin inşaatı sırasında temel taşı olarak kullanıldığı; yani köyün modern yapısının altında kadim bir Avşar mezarlığının yattığı idari raporlarda gizlidir.

Yaşar Kemal romanlarında Çukurova’nın bu çok kültürlü yapısını, "dağdan inenler" ile "doğudan gelenler"in aynı toprak ağalığı düzeninde (Emin Efendi ve Karamüftüoğlu gibi çiftliklerde) nasıl harmanlandığını büyük bir titizlikle işler.

Fırka-i İslâhiye ve Sonrası: Hafızamdaki 1865-1866 Cebel-i Bereket dosyası, Yeniköy’ün zeminini hazırlarken; Cumhuriyet dönemi iskan politikaları bu zemini farklı kültürel katmanlarla doldurmuştur. 1865 yılında Derviş Paşa ve Ahmet Cevdet Paşa komutasındaki Fırka-i İslâhiye ordusunun yürüttüğü iskân politikasıyla, dağlık alanlardaki konar-göçer nüfus ovaya indirilerek toprağa bağlanmış, bölgede asayiş nizamı yeniden kurulmuş ve yeni mülki birimler ihdas edilmiştir.

Yeniköy Köyünün Akrabaları

Yeniköy’ün (Emin Efendi Çiftliği) ana nüfusunu oluşturan Sünni-Kürt ailelerin doğrudan kan bağı ve "aşiret kardeşliği" olan iller şunlardır:

AĞRI (Doğubayazıt, Eleşkirt, Patnos, Tutak):

Celali Aşireti: Yeniköy’deki Celali kollarının doğrudan amca çocukları bugün hala Ağrı’nın sınır köylerinde ve Doğubayazıt merkezinde yerleşiktir.

Sipkan Aşireti: Eleşkirt ve Patnos hattındaki büyük Sipkan obalarıyla Yeniköy’deki aileler arasında "tek şecere" bağı mevcuttur.

VAN VE MUŞ (Malazgirt, Erciş): Haydaran Aşireti: Yeniköy’e yerleştirilen Haydaranlıların kökleri Van Erciş ve Muş Malazgirt hattındaki ana ocaklara dayanır. Bu illerdeki ailelerle Yeniköy sakinleri arasında 1930 öncesine dayanan "Kirvelik" ve "Kan" bağları mühürlüdür.

İSTANBUL, ANKARA, İZMİR: 1950 sonrası Yeniköy’den bu illere göç eden aileler, buralarda kendi aşiret kolonilerini kurmuşlardır. Özellikle İzmir-Torbalı ve Aydın-Söke hattındaki tarım işçiliği ile başlayan yerleşimlerde Yeniköy kütüğüne kayıtlı çok sayıda hane bulunmaktadır.

Yeniköy’ün Sarıkızlar mevkii (Avşarlar) ve Karamüftüoğulları gibi köklü ailelerinin akrabalık bağlarına bakarsak;

KAHRAMANMARAŞ (Merkez, Elbistan, Afşin)

Karamüftüoğulları: Bu ailenin doğrudan kökeni Maraş Ulemasıdır. Maraş’taki eski müftü ve kadı aileleri ile Yeniköy’deki kollar "tek bir ilmiye şeceresi"nin parçalarıdır.  Kars-ı Maraş ve Zülkadriye eyalet kayıtlarında ehl-i ilm ve ilmiye sınıfına tahsis edilen muafiyetler ve vakıf idareleri, bu köklü aile bağlarının hukuki altyapısını oluşturmaktadır.

Delilerli Avşarları: Sarıkızlar sakinlerinin amca çocukları, Maraş’ın kuzey köylerinde ve Kayseri Pınarbaşı (Aziziye) hattındaki Avşar köylerinde tescillidir.Kayseri, Pınarbaşı (Zamantı havzası) ve Sivas hattındaki yaylaklar ile Kadirli kışlakları arasındaki konar-göçer hareketliliği, Osmanlı dönemi nüfus ve oymak göçer kütüklerinde Avşar boy dairesinde kayıt altına alınmıştır.

ADANA VE MERSİN

Baysun Ailesi: Adana’nın eski eşraf aileleri ve Kozan’daki Bozdoğan beyleriyle doğrudan hısımlık bağları mevcuttur. 1865 fermanlarıyla bu ailelerin bir kısmı Adana merkeze, bir kısmı Yeniköy hattına dağıtılmıştır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), 1563 Tarihli Kars-ı Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri (TD 168).

BOA, 1831 ve 1844 Nüfus ve Temettüat Defterleri.

BOA, İrade-i Dahiliye (İ.DH.) Kayıtları ve Cumhuriyet Dönemi İskan Defterleri.

İbrahim Polat & Emin Toroğlu, "XVI. Yüzyılda Yukarı Çukurova’da (Osmaniye) Kırsal Yerleşme: İdari Bölünmenin Mekânsal Farklılaşmadaki Rolü", International Academic Social Resources Journal, 11(3), 2026, ss. 340-359.

Yusuf Halaçoğlu, Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1908), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.