Sumbas Araplı (Döğenli) Köyü

Sumbas Araplı (Döğenli) köyünün coğrafi ve stratejik konumu, sadece yerel bir yerleşim yerinden ibaret olmayıp, bin yıllar boyunca Doğu Akdeniz’den Dağlık Kilikya’ya (İç Toroslar’a) geçit veren kilit bir koridorun üzerindedir.

Bölge, Hitit İmparatorluğu’nun güherçile, maden ve ahşap sevkiyat güzergâhında yer almıştır. Sumbas Çayı havzası, Hititlerin Luvi kökenli nüfusu kontrol altında tuttuğu ve Kilikya kapılarına açılan stratejik bir lojistik hat olarak işlev görmüştür. 

Antik dönemde (özellikle Roma ve Bizans) Sumbas Çayı üzerindeki stratejik geçiş noktasını kontrol eden bir "İç Gümrük ve Karakol" merkezi olan höyük ve çevresi, dağlık bölgelerden ovaya inen yolların denetlendiği birer askeri üs niteliğindeydi.

Malazgirt Zaferi'nin ardından Türkmen boylarının Çukurova’ya akınları sırasında bu hat, Danişmendliler ve Selçukluların uç beylikleri tarafından hem bir yaylak-kışlak güzergâhı hem de Ermeni Krallığı ile yapılan mücadelelerde ileri askeri karakol hattı olarak kullanılmıştır.

Bölge, Dulkadirli Beyliği'nin egemenlik sahası içerisinde, boyların iskân ve vergilendirilme merkezlerinden biri olmuştur. 16. yüzyıl tahrirlerinde Araplı cemaati, "Yörükân-ı Kars" (Kadirli Yörükleri) içerisinde, vergi mükellefi Türkmenler olarak mühürlenmiştir.

18. ve 19. yüzyıllarda bölgenin mutlak hâkimi olan Gökvelioğulları'nın vergi sahası ve nüfuz alanı içinde yer alan Araplı, Kozanoğlu asabiyetine destek veren aşiretlerin kontrol altına alınması amacıyla Derviş ve Cevdet Paşalar komutasındaki Fırka-i İslâhiye harekâtına sahne olmuştur. 1865 tarihli İskân Defterleri'nde, Karaömerli aşiretinin Sumbas çayı kıyısındaki (Döğenli/Araplı'nın hemen üstü) arazilere yerleştirildiği ve kendilerine hane yapımı için arazi tahsis edildiği kayıtlıdır. 

Çukurova’nın Fransız işgaline uğramasıyla birlikte, bölgedeki Avşar ve Bozdoğan aşiretlerinin bakiyeleri, Kuvayımilliye teşkilatlanmasında Kadirli cephesinin en aktif milis güçlerini oluşturmuştur. Gökvelioğulları ve yöredeki diğer köklü aileler, Fransızlara karşı yürütülen gerilla savaşında lojistik ve iaşe desteği sağlamıştır. 

Köyün ana boyu Afşar (Avşar) ve Bozdoğan Türkmenleridir. 16. yüzyıl tahrir defterlerinden 1845 Temettuat defterlerine kadar uzanan süreçte cemaatlerin köken aidiyetleri net bir şekilde tescil edilmiştir:

Araplı Cemaati (Araplıoğlu Sülalesi): 16. ve 17. yüzyıllarda Halep, Şam veya Rakka gibi Arap nüfusun yoğun olduğu bölgelerde kışlayıp Anadolu'ya döndükleri için Osmanlı bürokrasisi tarafından "Araplı" olarak anılmışlardır. Ancak etnik olarak "Mısırlı Arap" veya yabancı unsur olmayıp, halis Türkmen kökenlidirler. "Araplı-oğlu" hanesi köyün ismine kaynaklık eden kurucu sülaledir. 

Metenli (Metenli-oğlu) / Özmerli Sülalesi: Dulkadirli aşiretinin yerleşik kollarından biridir. Höyüğün kuzey ve batı cephesindeki tarlaların tasarrufuna sahip olan bu kol, Kahramanmaraş (Andırın, Elbistan) ve Kırşehir hattındaki akraba kollarla doğrudan bağa sahiptir. 

Beşerekoğlu Sülalesi: Türkmen kültüründe çift hörgüçlü, en dayanıklı ve pahalı deve manasına gelen "Beşerek", 19. yüzyılda Çukurova-Sivas hattındaki büyük kervan ticaretinin lojistik patronları olan devecibaşı ailelerini temsil eder. Bu sülalenin varlığı, Araplı'nın bir dönem kervan yollarının ana konaklama merkezi olduğunu tesciller. 

Gökvelioğulları (Güveloğlu) Sülalesi: Bölgenin mutlak hâkimi, vergi mültezimi ve vakıf kurucusu olan zadelerdir. Höyük çevresindeki en geniş ve stratejik çiftlik arazilerinin doğrudan tasarruf sahibidirler. 

Garipoğlu (Garip Süleyman / Süleyman b. Osman): Yerel idari hiyerarşide "Kethüda" veya "Ayan vekili" statüsünde yer alan, höyüğün "Yurtluk" olarak anılan kısımlarında tescilli tarlalara sahip köklü bir ailedir. 

Çubukçuzâde Ailesi: Civar köylerden (Karaömerli, Sıtır) gelen, höyük çevresindeki vakıf arazilerinin denetimi ve dini hizmetlerin yürütülmesiyle görevli ilmiye sınıfı mensubu aileleridir. 

Diğer Sülaleler: Beşerekoğlu, Karamustafaoğlu ve Metliler köyün ekonomik, idari ve sosyal yapısında söz sahibi olan diğer Türkmen kollarındandır.

Gökvelioğlu Vakfiyesi: Hindaplı Höyük çevresindeki araziler, Gökvelioğlu Emirağa tarafından tesis edilen vakfın idari ve ekonomik halkasını oluşturur. 1896 yılında inşa edilen Araplı Camii’nin ve bölgedeki diğer dini tesislerin bakım, imam ve müezzin giderlerini karşılamak üzere bu araziler vakfedilmiştir. 1845 Temettuat kayıtlarında, hane reislerinin ödediği vergilerin bir kısmının doğrudan "Vakıf Hissesi" olarak ayrıldığı tescillidir.

Âyanlık Dönemi (1700-1850) ve Mültezimler: 18. ve 19. yüzyıllarda Kadirli/Sumbas bölgesinde vergi toplama yetkisi ve mültezimlik hakkı Gökvelioğulları elindedir. Devlet adına vergileri tahsil eden bu aile, aynı zamanda bölgedeki tımarların ve çiftliklerin idarecisidir. 

Tarsus ve Kozan Şer’iyye Sicilleri incelendiğinde; Çubukçular gibi ilmiye sınıfına mensup kadı, müftü ve müderrislerin bölgedeki vakıf arazilerinin hukuki denetimini elinde tuttuğu görülür. Şer'iyye sicillerindeki miras (tereke) ve sınır davası kayılları, bu ailelerin bölgedeki nüfuzunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. 

Maliye Defterleri ve Temettuat Kayıtları: ML.VRD.TMT defterlerinde hane reislerinin ödediği Ağnam ve Temettuat vergileri kaydedilirken, aşiret aidiyetleri yan not olarak "Aşâyir-i Türkmenân" (Türkmen Aşiretleri) şeklinde düşülmüştür. Bu durum, nüfusun hukuki statüsünün Türkmen aşiretleri hukuguna tabi olduğunu kanıtlar.

Yaşar Kemal’in romanlarında ve incelemelerinde ("Demirciler Çarşısı Cinayeti", "İnce Memed" serisi) Çukurova’nın ağalık, mültezimlik, aşiret çatışmaları ve Fırka-i İslâhiye sonrasındaki iskân politikaları edebi bir dille işlenmiştir. Yazarın eserlerinde tasvir ettiği Çukurova beyleri ve vergi düzeni, Gökvelioğulları gibi yerel odakların bölgedeki ekonomik baskısını ve Türkmen aşiretlerinin direniş ruhunu birebir doğrulamaktadır. 

Araştırmalar Çukurova tarihine ve tahrir defterlerine dayalı çalışmaları, Kadirli ve Sumbas yöresindeki oba adlarının (Araplı, Metenli, Bozdoğan) 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar izlediği göç yollarını ve iskân hareketlerini net bir şekilde gözler önüne sermektedir. Yurtsever'in arşiv taramaları, "Mısırlı Arap" tezinin temelsizliğini ve bölgenin tamamen Halep/Rakka dönüşlü Türkmen kollarıyla şekillendiğini belgelemektedir. 

Çukurova Üniversitesi ve ilgili üniversitelerin tarih bölümlerinde yapılan 19. yüzyıl temettuat ve şer'iyye sicili analizleri; bölgedeki hane yapılarının, tarımsal üretim desenlerinin ve aşiretler arası akrabalık ağlarının ilçe ve köy bazlı dökümünü sunmaktadır. Bu akademik makaleler, Döğenli (Araplı) köyünün kökeninin halis Türkmen (Avşar-Bozdoğan) olduğunu ve 1960 ihtilali sonrası yapılan isim değişikliğinin (tarımsal faaliyet olan döven/düğen kelimesine istinaden) idari bir tasarruftan ibaret olduğunu akademik olarak mühürlemektedir. 

Sülale / Aile	Boy / Cemaat	Yerleşim Yerleri
Araplı (Araplu)	Afşar (Bozok)	Osmaniye, Adana, Hatay, Gaziantep, Kilis, Şanlıurfa, Mersin, Aydın, Muğla, İzmir
Metenli (Özmeni)	Dulkadirli (Bozok)	Kahramanmaraş, Kırşehir, Nevşehir, Aksaray, Niğde, Kayseri, Yozgat, Çorum, Kırıkkale
Güvełoğlu (Gökveli)	Bozdoğan (Afşar)	Aydın, Adana, Osmaniye, Denizli, Antalya, Burdur, Isparta, Konya, Karaman, İstanbul
Beşerek	Afşar (Bozok)	Kayseri, Sivas, Malatya, Tokat, Amasya, Mersin, Konya, Ankara, Eskişehir
Çubukçuzâde	İlmîye (Zade)	Osmaniye, Kahramanmaraş, İstanbul, Bursa, Konya, Edirne, Kastamonu

Kaynakça

Ereğnoğlu, Mehtap. "Osmanlı Maliyesinde Malikâne Uygulamasının Taşra Yönetiminde Bir Usûl Olarak Kullanımı: XVIII. Yüzyılda Adana Sancağı", (Danışman: Prof. Dr. Şerife Yorulmaz), Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Haziran 2016, s. i-vi.

Gökbel, Ahmet. "İnanç ve Adetleriyle Yahyalı'da Varsak Türkmenleri", Yahyalı Kaymakamlığı Köylere Hizmet Götürme Birliği Yayını, No: 3, Ankara, Ekim 1997, s. i-v.

Güneş Yağcı, Zübeyde. "Hac ve Askeri Yol Üzerinde Bir Menzil: Adana Menzili", Uluslararası Tarihte Adana ve Çukurova Sempozyumu Bildirileri Kitabı (17-19 Nisan 2015), Editörler: Yılmaz Kurt, M. Fatih Sansar, Cilt II, Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2016, s. 445-446.

Polat, İbrahim ve Emin Toroğlu. "XVI. Yüzyılda Yukarı Çukurova’da (Osmaniye) Kırsal Yerleşme: İdari Bölünmenin Mekânsal Farklılaşmadaki Rolü", International Academic Social Resources Journal, Cilt 11, Sayı 3, Haziran 2026, s. 340-359.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO), Fon Kodu: BEO.003524.264238.002, "Menziletzade Veliyyüddin İmzasıyla Çekilen Telgrafname Sureti ve Şikâyet Kayıtları (Adana)", s. 1.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHM.d), Defter No: 111, Görüntü Sayısı: 227, Belge Özet No: 112-374, "Karasahanlı Cemaatinden Sakallı Eşkıyasının Adana Kalesi'nde Kalebend Edilmesi", s. 1.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHM.d), Defter No: 114, Görüntü Sayısı: 227, "Dündarlı, Yüreğir ve Hacılu Nahiyelerinde Kışlayan Dulkadirlu ve Kınık Cemaatlerinin Sınır Tespiti", s. 1.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHM.d), Defter No: 115, Görüntü Sayısı: 683, "İfraz-ı Zülkadriye Türkmanı Taifesinin Kınık maa Berendi Kazalarında İskânı ve Asayiş Tedbirleri", s. 1.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHM.d), Defter No: 120, Görüntü Sayısı: 149, Belge Özet No: 120-696, "Saçıkara ve Diğer Yörükan Taifelerinin Kıbrıs Sancağında İskânı Hakkında Hüküm", s. 1.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHM.d), Görüntü Sayısı: 182, Belge Özet No: 16-205, "Üzeyr Sancağı Beyi İskender'in Zulmünün Teftişi Hakkında Kınık ve Üzeyr Kadılarına Hüküm", s. 1.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHM.d), Görüntü Sayısı: 190, Belge Özet No: 19-245, "Üzeyr Beyi İskender Bey'in Azli ve Hukukun Tahsili Hakkında Üzeyr ve Kınık Kadılarına Hüküm", s. 1.

T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Tapu-Tahrir Defterleri (TT.d), Fon Numarası: 104, "Kars-ı Maraş Livası Kazaları ile Karamanluyakası, Savrun, Sunbas, Çokak Nahiyeleri Cemaat Defteri", s. 1-352.

TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM). "Meclis-i Meşâyih Defterleri 5. Cilt: 1768 Numaralı Gelen Evrak Kayıt ve Karar Defteri", Proje Yürütücüsü: Hasan Kâmil Yılmaz, Editörler: Hasan Kâmil Yılmaz, Ayhan Işık, Meliha Aydınlı, İstanbul: İSAM Yayınları, Eylül 2025, s. 1-2.