Sumbas Armağanlı (Şıhşami) Köyü
Sumbas Armağanlı (Şıhşami) Köyü
Yerleşim, tarihsel süreçte "Şeyh Şami" (veya yerel ağızla Şıhşami) adıyla tescillidir. İsim, Dulkadir Türkmenleri’ne bağlı Zakirli (Zülkadirli) oymağına mensup, bölgenin İslamlaşmasında rol oynayan Şeyh Şami türbesinden tevarüs etmiştir.
Armağanlı sınırları içerisinde sarp ve geçit vermez kayalık bir kütle üzerine kurulu olan Çem Kalesi , bölgenin tarih öncesi ve antik çağlardaki stratejik konumunu gözler önüne serer. Kale, Geç Hitit (Kizzuwatna/Kue Krallığı) döneminde Toros geçitlerini ve Savrun/Sumbas vadisini denetleyen bir gözetleme noktası olarak inşa edilmiştir.
Roma ve Bizans hakimiyetinde kentin alt tahkimatları ve garnizon yapısı güçlendirilmiş; Doğu Akdeniz’i İç Anadolu’ya bağlayan dağ kervan yollarının kontrolü bu kale üzerinden sağlanmıştır .
1071 sonrası Çukurova'ya yönelen Türkmen akınlarıyla birlikte bölge Selçuklu, Kilikya Ermeni Krallığı çekişmelerine sahne olmuş; ardından Memlûk devleti nüfuzuna giren yöre, Dulkadiroğlu Beyliği'nin kuruluşuyla birlikte yoğun Oğuz/Türkmen iskânına sahne olmuştur.
Dulkadiroğlu Beyliği’nin askeri ve idari teşkilatlanmasında Sumbas nahiyesi, beyliğin güney hattındaki savunma ve kışlak merkezi olarak yapılandırılmıştır.
Çem Kalesi, Hitit, Roma ve Bizans katmanları üzerine Osmanlı tarafından askeri gözetleme kulesi olarak eklemlenmiştir. Bu durum, bölgenin savunma hattındaki kilit rolünü kanıtlar.
1865 yılında Derviş ve Cevdet Paşalar komutasındaki Fırka-i İslâhiye, Çukurova'daki aşiretleri yerleşik hayata geçirmek ve merkezi otoriteyi tesis etmek için bölgeye girdiğinde, Çem Kalesi (Kalayvannos) "stratejik bir denetim noktası" olarak raporlanmıştır. Çem Kalesi, yüksek kayalık yapısı ve sarp konumu nedeniyle, harekat sırasında konargöçer aşiretlerin (özellikle Zakirli ve Karaömerli kollarının) dağlık alandaki hareketliliğini denetlemek amacıyla bir "ileri karakol" işlevi görmüştür. Askeri raporlarda, Çem Kalesi'nin kontrol altına alınması, Sumbas Kolu üzerinden Kozanoğulları'na giden lojistik desteğin ve insan gücünün kesilmesi için hayati bir hamle olarak kaydedilmiştir.
Arşiv kayıtlarında Zakirli oymağı, Dulkadirli ulusu içerisinde "Yörükân" taifesinde yer almakta olup, Maraş ve Kadirli sancağında yoğun iskân görmüştür. Dulkadiroğlu Beyliği'nin ana omurgasını olustatran boylardan biri olan Zakirli, beyliğin yıkılışından sonra da kendi kimliğini "Zakirli Cemaati" olarak korumuştur.
OĞUZLAR (Türkmenler)
Zakirli oymağı, Bozok koluna bağlı Dulkadirli Türkmenleri içerisindeki en köklü ve stratejik birimlerden biridir. Arşivde bu grubun dışında bir "boy" (örneğin Üçok veya Kayı) eşleştirmesi yapmak akademik bir yanılsama olur; zira tüm mufassal defterler onları Dulkadirli Ulusu'nun ayrılmaz bir parçası olarak gösterir.
Bölgede Zakirli asabiyetiyle kaynaşmış olan Bozdoğan oymakları da Bozok kolunun Avşar veya Yıva kollarından süzülerek Çukurova konargöçer teşekkülüne katılan ana ögelerdir.
Bölgenin en nüfuzlu ailesi olan Güveloğulları, Sumbas (özellikle Karaömerli ve Araplı hattı) genelinde olduğu gibi Armağanlı çevresinde de vakıf mülklerine sahiptir.
Şeyh Şami türbesi ve çevresindeki zaviyelerin idaresi için Zakirli oymağına mensup "Zadeler" tarafından küçük ölçekli vakıflar tesis edilmiştir.
Güveloğlu Emirağa: Bölgedeki merkezi vakıf ve cami kurucusu.
Zakirli Şeyh Ailesi: Türbe ve zaviye sorumlusu mütederris aileler.
Âyanlık döneminde Sumbas kolunun idari ve ekonomik yönetimi mühürlü ailelerin elindedir:
Gökvelioğulları (Güveloğlu): Sumbas nahiyesinin (Şıhşami dahil) mutlak mütesellimi ve vergi mültezimidirler. 1845 Temettuat kayıtlarında Armağanlı çevresindeki arazilerin tasarrufu bu aile ve onlara bağlı kethüdalar üzerindedir.
Latifoğulları: Bölgenin Savrun hattında Güveloğulları ile rekabet halinde olan bir diğer âyan ailesidir.
Zakirli Müderrisleri: Şeyh Şami zaviyesinde ders veren ve kütükte "Müderris" olarak geçen şahsiyetler, bölgenin ilk eğitimcileridir.
Çubukçuzâde Ailesi: Armağanlı’ya komşu Sıtır ve Karaömerli hattındaki Müftü Mustafa Efendi ve Müderris Ali Efendi gibi isimler, Şıhşami bölgesindeki dini hukukun (Kadılık) ve eğitimin en üst otoriteleridir.
Sicill-i Ahval Kayıtları: Kadirli (Kars) sancağına bağlı müftü ve müderrislerin bir kısmının Şıhşami türbesiyle "mütevelli" bağı olduğu mühürlüdür.
Gökvelioğulları & Karamüftüler: Bölgedeki geniş arazi mülkiyetinin paylaşımında Gökvelioğulları ve onlarla akrabalık bağı bulunan Karamüftüler ailesinin isimleri, 19. yüzyıl mülk ihtilaflarında birincil aktörler olarak geçer.
Şeyh Şami evladı olarak bilinen ailelerin türbe çevresindeki "zaviye mülkleri", mahkeme kayıtlarında korunmuş "istisnai mülkler" olarak listelenmiştir.
Kadirli'nin Fransızlar tarafından işgal edilmesi üzerine, ova köylerinden gelen yerli halk ve Kuvayı Milliye birlikleri için Armağanlı (Şıhşami), dağlık yapısı ve manevi otoritesiyle bir "güvenli bölge" vazifesi görmüştür.
Şeyh Şami Türbesi'nin varlığı, Milli Mücadele sırasında bölgedeki Türkmen aşiretleri (Zakirli, Bozdoğan vb.) arasında "vatan savunması" bilincini diri tutan manevi bir merkez işlevi görmüştür.
Milli Mücadele (1919-1921) döneminde Çem Kalesi, Fransız işgal güçlerinin girmeye dahi cesaret edemediği bir "Doğal Yasaklı Bölge" olmuştur.
Çem Kalesi'nin kuzeybatı yönündeki üstü kemerli kapısı, kalenin sadece bir savunma noktası değil, aynı zamanda idari bir "Geçiş ve Gümrük Kontrol Merkezi" olduğunu düşündüren mimari bir üslup taşır.
Yaşar Kemal’in "İnce Memed" serisi ile "Yer Demir Gök Bakır" ve "Ağrı Dağı Efsanesi" gibi Çukurova/Sumbas topoğrafyasını işlediği romanlarında, Anavarza-Sumbas dağlık hattı ve Çem Kalesi coğrafyası eşkıya sığınakları, derebeyi çatışmaları ve köylülerin sığındığı manevi kaleler olarak betimlenir. Yazarın röportajlarında ve "Çukurova Yana Yana" eserinde Sumbas köylerindeki aşiret/ağa çekişmeleri ve mütegallibe baskıları tarihsel temelleriyle örtüşür.
Kadirli, Sumbas ve Çukurova tarihine dair arşiv incelemelerinde; 1530 tarihli 998 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Diyar-ı Bekr Defteri ile Kars-ı Maraş (Kadirli) tahrirlerinde Şıhşami yerleşiminin Zakirli cemaatine bağlı bir zaviye ve kışlak merkezi olduğu net bir şekilde ortaya konmuştur.
Sumbas Armağanlı (Şıhşami) Köyünün akrabaları
Osmaniye (Sumbas, Kadirli, Merkez): Şıhşami, Akdam, Karaömerli hattındaki yerleşik kollar.
Kahramanmaraş (Merkez, Andırın, Elbistan): Zakirli oymağının bağlı olduğu Dulkadirli Ulusu’nun ana merkezi. Buradaki pek çok Türkmen köyü, Armağanlı sakinleriyle doğrudan "oymakdaş" ve "kan kardeşi"dir.
Adana (Kozan, İmamoğlu, Sarıçam): 16. yüzyıl tahrirlerinde (TD 450) Şıhşami çevresinde kışlayan oymakların bugün yerleşik hayata geçtiği ana merkezler.
Aydın (Bozdoğan, Nazilli, Söke): Armağanlı çevresindeki Zakirli ve Bozdoğan asabiyetinin Ege’deki doğrudan uzantılarıdır.
Muğla (Milas, Yatağan): "Aydınlı Yörükleri" içerisinde yer alan ve Armağanlı kütüğündeki bazı sülalelerle (Zakirli bağlantılı) oymakdaş olan kollar.
Denizli & Afyonkarahisar: Çukurova’dan batıya doğru sarkan Türkmen/Yörük göç hatlarındaki akrabalıklar.
Konya (Ereğli, Karapınar, Kulu): Armağanlı çevresinden (Kozan-Kadirli hattı) sevk edilen Türkmen/Avşar kollarının doğrudan iskân alanları.
Kırşehir & Nevşehir: "Zakirli" ve "Zülkadirli" adıyla anılan cemaatlerin İç Anadolu'daki en güçlü yerleşim odakları.
Yozgat (Bozok): Armağanlı’nın bağlı olduğu Bozok asabiyetinin ve Zakirli kollarının kadim yerleşim sahası.
Gaziantep & Kilis: Dulkadirli bakiyesi olan ve Armağanlı’daki Şeyh Şami asabiyetiyle tarihsel kan bağı bulunan kollar.
Hatay (Reyhanlı, Antakya): Halep Türkmenleri içerisinde yer alan ve bölgedeki Zakirli oymaklarıyla oymakdaş olan grupların merkezi.
KAYNAKÇA
BOA, Defter-i Muhasebe-i Vilâyet-i Diyâr-ı Bekr, Defter No: 998, H. 937 / M. 1530 (Kars-ı Maraş / Kadirli Sancağı, Sumbas Nahiyesi, Şıhşami Zaviye ve Kışlak Tahrir Kayıtları).
BOA, Tapu Tahrir Defteri (TD), Defter No: 450 (16. Yüzyıl Çukurova, Kozan, Kadirli ve Sumbas Yörükân / Zakirli Cemaati Kışlak Tahrirleri).
BOA, Temettuat Defterleri (NFS.d / TMT.d), H. 1261 / M. 1845 (Kadirli Sancağı, Sumbas Nahiyesi, Armağanlı / Şıhşami Köyü Temettuat Defteri ve Gökvelioğulları / Güveloğlu Mülkiyet Kayıtları).
BOA, Bâb-ı Âlî Dahiliye Nezareti ve Fırka-i İslâhiye Evrakı, M. 1865 (Derviş Paşa ve Cevdet Paşa Komutasındaki Fırka-i İslâhiye Harekâtı, Kalayvannos / Çem Kalesi İleri Karakol ve Zakirli-Karaömerli Aşiretleri Denetim Raporları).
T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi & Kadirli Şer'iyye Sicilleri
Kemal, Yaşar. Ağrı Dağı Efsanesi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Yorumlar
Yorum Gönder