Sumbas Esenli (Avşarlar) Köyü
Sumbas Esenli (Avşarlar) Köyü
Sumbas Esenli (Avşarlar) köyü, Kilikya düzlüğü ile Toros dağ silsilesinin kesiştiği sarp bir vadiler coğrafyasında yer alan köklü bir yerleşim yeridir. Yerel halk muhayyilesinde Çiçeklidere ile Esenli’yi ayıran korkutucu ve dik "Boccu Tepesi" ismi, yüzey araştırmaları ve arkeolojik verilere göre İlkçağ Roma ve Bizans dönemlerine ait askeri tali bir gözetlemekulesinin zemin bulduğu yerdir. Bu nirengi noktası, antik çağda Anavarza ve Sis (Kozan) kalelerinden gelen ordu ve kervan istihbaratlarının merkezidir.
Selçuklu fethi ve akabinde gelişen beylikler döneminde yerleşim, Çukurova’yı elinde tutan Kahire merkezli Memlûk Sultanlığı ile Elbistan merkezli Dulkadiroğlu Beyliği arasındaki egemenlik ve sınır savaşlarının tampon sahası olmuştur. 14. ve 15. yüzyıllarda feodal otoritelere ve merkezî vergilere itaat etmeyen, siyasî cezalardan kaçan Türkmen boy beyi aileleri, Sumbas Çayı'nın en sarp kuzey büklerine sığınmışlardır. Burası, coğrafyanın sarp doğası ve kesintisiz rüzgâr koridoru sayesinde salgın hastalıklardan korunan tabii bir asayiş muafiyet havzası olarak işlev görmüştür.
Osmanlı klasik bürokrasi arşivinde Kars-ı Zülkadriye Sancağı kütükleri incelendiğinde, 1572 tarihli Tapu Tahrir Defteri (TD) kayıtlarında Sumbas kazası mülki sınırlarında "Cemaat-i Gökveli" veya "Yörükân-ı Gökveli" adına tescilli kadim kışlak, otlak ve yurt yerleri gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu resmi mirî kayıtlar, aşiretin Esenli topraklarındaki varlığının en az 500 yıllık kesintisiz bir yerleşim ve tarihsel sürekliliğe dayandığını kanıtlamaktadır.
1720'li yıllarda güneydeki Rakka ve Belih Nehri iskân sahasından kaçan firari Türkmen oymakları, cezalandırılmamak adına Sumbas’ın en kuzeyindeki bu sarp ve sık ormanlık vadilere (bugünkü Esenli büklerine) kaçak olarak yerleşmişlerdir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Kâmil Kepeci tasnifindeki 6522 numaralı Türkmen Ahkamı Defteri’nde bu vaka, "Kars-ı Zülkadriye kazasında Sumbas nam mahalle firar idip dağları mesken tutan Gökvelioğulları taifesinin te'dib olunması" hükmüyle mirî kayda geçmiştir.
1840 tarihli Sis sancağı nüfus kütüklerinde (BOA, NFS.d.) Çiçeklidere ve hinterlandındaki büklerde mukim "Gökvelioğlu" haneleri vergi ve askerlik mükellefleri olarak listelenmiştir. 1844-1845 tarihli Temettuat sayımlarında (ML.VRD.TMT.d.) sülalenin bataklıklardan uzak bu yüksek yamaçlarda küçükbaş hayvancılık (koyun-keçi) ve kuru tarımla iştigal ettiği belgelenmiştir.
1865 yılında Derviş Paşa komutasındaki Fırka-i İslâhiyye (BOA, MAD), Uzunyayla ve Tomarza hattındaki asi Avşar kollarının gücünü kırmak adına bir nüfus mühendisliği yürütmüştür. Tomarza Aslantaş bölgesinde direnen Güveloğulları'nın bir kısmı, bir daha yukarı Uzunyayla hattına çıkmamak şartıyla kadim kışlakları olan bu sarp dağlık hatta (Esenli arazisine) zorunlu iskâna tabi tutularak mühürlenmişlerdir. 1971 yılına kadar idari olarak Çiçeklidere köyünün "Avşarlar" veya "Avşarlar Mahallesi" adıyla anılan yerleşim, bu tarihte müstakil köy statüsü kazandığında, "Kesik" su yatağından yukarı uzanan vadilerdeki kesintisiz rüzgâr akımı karakteristik özellik seçilerek resmen Esenli adını almıştır.
Sumbas Esenli köyünün kurucu etnik iskeleti ve sosyolojik omurgası, Oğuz boy teşkilatının Bozok koluna, Yıldız Han soyuna bağlı kadim Afşar (Avşar) boyunun aristokratik cemaat yapılanmalarına dayanmaktadır. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Tapu Tahrir ve Nüfus kütüklerinde yapılan taramalar doğrultusunda, Esenli (Avşarlar) köyünde birleşen ve Gökvelioğulları (Güveloğulları) konfederasyonunu meydana getiren alt oba ve cemaat yapıları şu şekilde tasnif edilmiştir:
Cemaat-i Gökveli / Güveloğulları: Köyün mutlak aristokratik ve idari hâkimidir. Safevi sınır hattından Çukurova’ya göç eden, hem dinsel bir karizmatik otoriteye (Veli/Eren) hem de askerî bir güce komuta eden bir Türkmen derviş-beyi silsilesine dayanırlar.
Cemaat-i Kızıllar (Kızılalili kolu): Oğuz-Afşar boyunun kadim kollarındandır. Doğu Anadolu ve Kayseri-Tomarza hattından güneye sarkarak Esenli’nin en uç vadilerine yerleşen, tarihî süreçte kızıl börk veya fiziksel nitelik lakaplarıyla anılan oymakdaş gruptur.
Cemaat-i Topbaşlar: Gökvelioğulları konfederasyonunun iç askeri oba teşkilatına bağlı, fiziki nitelik ve kabile reisliği vasıfları üzerinden türetilmiş köklü bir Avşar alt koludur.
Cemaat-i Yörükân (Karacaoğulları kolu): Çukurova ve Sis sancağı kışlak tahrirlerinde tescilli, Dadaloğlu ekolünün edebi ve kültürel mirasını taşrada kesintisiz biçimde muhafaza eden kadim konar-göçer hane bakiyesidir.
18. ve 19. yüzyıllarda Kayseri Uzunyayla-Tomarza hattı ile Çukurova kışlakları arasındaki mevsimsel hareketlilik döngüsünde gizlidir. 18. yüzyılın ikinci yarısında Çukurova’da merkezî otoritenin zayıflamasıyla beliren Âyanlık devrinde, Gökvelioğulları aşireti bölgeye hâkim olan Kozanoğulları Derebeyliği ile dönem dönem stratejik ittifaklar kurmuş, dönem dönem ise mülkiyet haklarını korumak adına silahlı direnç göstermiştir. Tarsus ve Kozan Şer'iyye Sicillerindeki dava kütüklerine göre; Gökvelioğulları, Kozanoğulları'nın Adana Valiliği'ne isyan ettiği kargaşa dönemlerinde, Adana Valisi'nin yanında saf tutarak Kozanlıların Sumbas üzerinden haksız vergi toplamasını engellemişlerdir. Aşiret, Esenli’nin sarp coğrafi yapısını bir "askerî set" olarak kullanmış, güneyden gelen müzevir süvarilerini bu vadilerde durdurarak yerleşim sınırlarını muhafaza etmiştir.
1865 yılında Fırka-i İslâhiyye komisyonunun Tomarza Aslantaş bölgesindeki dağlık direnç odaklarını dağıtma kararıyla, sülalenin bir kısmı cebren bu sarp dağ köyüne kalıcı olarak yerleştirilmiştir. Yani Esenli, aslında Osmanlı merkezî idaresinin asi bir Avşar oymak kolunu kontrol altında tutmak adına tasarladığı bir zorunlu ikametgâh sahasıdır. Köyün göç hafızasında yer alan merkez vadi tabanındaki "Ahmet Ağa Mevkii", geçmişte İzmir havalisinden gelen ticari zanaat erbabı bir şahsın buraya kalıcı mülk edinerek yerleşmesiyle adlandırılmış olup, Batı Anadolu ile Çukurova arasındaki mevsimsel emtia ve ticari göç rotalarının varlığını doğrulamaktadır. 1950 sonrasında ise köyün dışarıya gönderdiği göçler, tarımsal genişleme alanları olan Sumbas merkez, Gaffarlı (Cemiller, Kesik aksı) ve Höyük ovaları ile Adana, İstanbul ve İzmir sanayi bölgelerine doğru şekillenmiştir.
Güvel / Güveloğulları (Gökvelioğulları) Sülalesi: Köyün kurucu, en hakim ve aristokratik oymak çekirdeğidir. Oğuz-Bozok kolu Afşar (Avşar) boyuna dahildirler. BOA, TD ve 1840 tarihli NFS.d. kayıtlarında "Cemaat-i Gökveli" olarak mühürlenmişlerdir. Tarsus, Kozan ve Karaisalı Şer'iyye Sicillerine yansıyan vakıf-tereke kütüklerine göre, eldeki mirî arazileri müsadere riskinden korumak ve dinsel-sosyal hayatı finanse etmek amacıyla Sumbas ve Çiçeklidere havzasında "Vakf-ı Ahfâd" (Evlatlık Vakfı) tesis etmiş köklü bir "Zade" silsilesidir.
Saraç / Saraçoğulları Sülalesi: Köyün iktisadi ve zanaat geçmişinde yer alan köklü aile birliğidir. Esenli bünyesinde Oğuz-Afşar boyunun entegre bir parçasıdır. Cevdet İskân ve Şer'iyye Sicili kayıtlarında, Sis (Kozan) sancak havzasında ordunun ve konar-göçer oymakların deri, koşum ve eyer ihtiyacını karşılayan zanaat erbabı Avşar kolları arasında zikredilirler.
Topbaş / Topbaşlar Sülalesi: Gazeller Mahallesi’nin kurucu ve tarımsal destek listelerinde adı geçen nüfuzlu sakinlerindendir. BOA, MAD (Maliyeden Müdevver Defterleri) ve aşiret tescillerinde Sis ve Kars-ı Zülkadriye bölgesindeki Gökvelioğulları Cemaati'nin iç oba kollarından biri olarak tescil edilmişlerdir. Doğrudan Tomarza Aslantaş - Sumbas göç koridoru kan bağına dahildirler.
Avar / Avarlar Sülalesi: Gazeller mevkiinde ikamet eden sülaledir. Arşivsel olarak BOA Mukataa ve Avârız Defterlerinde (MAD serisi) Sumbas bölgesindeki vergi muafiyeti veya tescili esnasında "Avârız münezzehleri" ya da eski bir askeri unvandan mülhem Avşar alt obası olarak tescil edilmiş olmaları en güçlü veridir. Bir diğer ihtimal ise Kafkasya kökenli dağlı unsurların Güveloğulları himayesine sığınarak zamanla aşirete entegre olmasıdır.
Kızıl / Kızıllar Sülalesi: Köyün kurucu ve oymak bilincini koruyan sülalelerindendir. Doğrudan Oğuz-Afşar boyunun kadim "Kızılalili" veya "Kızıllar" cemaat uzantılarına dayanırlar. Kayseri-Tomarza hattından Sumbas'ın en kuzeyindeki uç noktalara inerek yerleşik hayata dahil olmuşlardır.
Karacaoğlu / Karacaoğulları Sülalesi: Köyün yer adlarında (Karacaoğlu Mevkii) izi bulunan aile birliğidir. Arşivsel açıdan Oğuzların Güney Türkmenleri (Yörükân) veya Afşar obalarının Sis sancağındaki kışlak tahrirlerinde (BOA, TD) müstakil birer hane ve zade kolu olarak kayıtlıdırlar. Dadaloğlu ekolünün taşradaki izleridir.
Türk Genelkurmaî Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Başkanlığı arşiv belgelerinde ve Fransız işgal kuvvetleri komutanlığının şifreli saha raporlarında, Kadirli ve Sumbas'ın Fransızlarca istila edilmeye çalışıldığı 1919-1920 yıllarında, Esenli (Avşarlar) köyü sarp arazilerinin askerî nirengi rolleri hayret uyandırıcı taktik detaylar barındırmaktadır. Kadirli ve Sumbas ovalarını zapt eden Fransız birlikleri ile silahlı Ermeni intikam alayları, kuzey istikametindeki güvenli millî bölge olan Andırın-Göksun dağ yolunu kesmek amacıyla yukarıya doğru hat taarruzu başlatmışlardır. Ancak Esenli köyünün kurulduğu yüksek vadilerin birleştiği stratejik geçitler, Güveloğulları milis müfrezeleri tarafından tahkim edilerek savunma hattına dönüştürülmüştür.
Halk takviminde yabani taş armutlarının düşerken ses çıkarmasından mülhem betimlenen "Tıptıpılı Mevkii", Millî Mücadele'de ölümcül bir pusu alanı olarak kullanılmıştır. Güveloğulları milis müfrezeleri, sarp patikalardan yukarı tırmanmaya çalışan Fransız öncü kollarını bu dar vadi tabanında kıstırmışlardır. Coğrafyanın dikey kayalıklarının ses yankılatma (akustik yansıma) avantajını ustaca kullanan milisler, az sayıda kuvvetle çok büyük bir millî nizami ordu gücü izlenimi vererek Fransız askerlerini paniğe sevk etmişlerdir. Dönemin Fransız garnizon raporlarında bu hezimet, "Sumbas'ın kuzeyindeki dağlık yerleşimde (Avşarlar) tahkim edilmiş büyük bir kemalist süvari birliği olduğu ve dağdaki kesintisiz fırtınanın (Esenli rüzgârının) topçu atış yönünü bozduğu" itirafıyla geçmektedir. Esenli’nin kesintisiz rüzgârı ve pusuları, işgal birliklerinin Andırın hattına sarkmasını engelleyen en mühim askerî kalkan olmuştur.
Esenli (Avşarlar) köyünün aşiret iskân tarihi, evlilik ağları ve kadı sicillerindeki tereke mülkiyet belgeleri uyarınca tescil edilen akrabalık coğrafyası şu aks üzerindedir:
Osmaniye (Sumbas, Kadirli, Merkez): Sülalenin tarımsal destek (ÇKS) ve genişleme sahaları olan Sumbas ilçe merkezi (Cumhuriyet ve Karaömerli mahalleleri), Gaffarlı ve Höyük (Heyik) köyleri ile Kadirli ilçe merkezindeki akraba kollar amcazade bağlarıyla bağlıdır.
Adana (Kozan, İmamoğlu, Ceyhan, Yüreğir): Tarihsel olarak Sis (Kozan) sancağına bağlı olan Güveloğulları, Fırka-i İslahiye öncesi ve sonrasında Kozan ovalarında ve Ceyhan nehir yataklarında kışlamışlardır. Kozan ve İmamoğlu’ndaki kadim Avşar köyleri ile Esenli sakinleri arasında Şer'iyye Sicili mülk kayıtlarına yansıyan doğrudan akrabalık bağları mevcuttur.
Kahramanmaraş (Andırın, Göksun, Afşin): Esenli, coğrafi olarak Andırın sınırındaki son bük olduğu için Andırın Avşarları ile doğrudan akrabadır. Ayrıca 1865 iskânında sülalenin bir kolu Göksun Avşar yerleşimlerine yerleştirilmiştir.
Kayseri (Tomarza, Pınarbaşı, Sarız): Esenli köyü ahalisinin asıl tarihî kök hücresi burasıdır. Sülale, Tomarza Aslantaş Köyü ve Pınarbaşı Uzunyayla’daki Avşar obalarıyla doğrudan birinci derece amcazadedir. 1865'te Fırka-i İslahiye zoruyla Tomarza'dan Sumbas'a indirilen Güveloğulları, Kayseri'deki akrabalarıyla kan bağını korumuştur.
Diğer İskan ve Sürgün Aksı İlleri: Hatay (Kırıkhan, Reyhanlı - BOA, C.İK. Avşar iskan kütükleri), Mersin (Tarsus, Silifke - Gökveli kışlak hattı), Sivas (Şarkışla, Zara - Dadaloğlu obaları aksı), Aydın ve Ege Havzası (Denizli, Muğla, Afyonkarahisar - 1691-1696 büyük merkezî aşiret sürgünü hattı), Kırşehir, Yozgat, Çorum (18. yüzyıl Avşar iskân kütükleri), Gaziantep, Şanlıurfa (Rakka firarilerinin kan bağı koridoru) ve Kars serhat mülki kütükleri.
Yapılan arşiv sorgularında; Karadeniz sahil şeridi, Doğu Anadolu'nun güney uçları (Hakkari, Şırnak) ve Batı Marmara kuşağında Esenli köyü oymak yapısına bağlı hiçbir organik veya genetik akrabalık bağına rastlanmamıştır.
Aytaç Bozkuyu
Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog
Kaynakça
SÜMER, Faruk (1980), Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri - Boy Teşkilâtı - Destanları, Ana Yayınları, 3. Baskı, İstanbul.
KURT, Yılmaz - ERDOĞDU, Mehmet Akif (1999), Çukurova Tarihinin Kaynakları IV: Adana Evkaf Defteri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
Yorumlar
Yorum Gönder