Sumbas Karaömerli Köyü

Sumbas Karaömerli Köyü

Sumbas ilçesinin idari ve tarihi çekirdeğini oluşturan Karaömerli Köyü yerleşimi; M.Ö. 1750’li yıllardan itibaren Hititlerden başlayarak, Horasanlı Türklerin bölgeye yerleşmesine, Dulkadirli Beyliği’nin asabiyetinden 1865 Fırka-i İslâhiye iskânına kadar uzanan çok katmanlı bir tarihsel süreci temsil etmektedir.

Karaömerli’nin tarihsel kökeni, M.Ö. 1750 yıllarında Hititlerin Kayseri üzerinden Kilikya’ya inmesiyle başlayan sürece dayanmaktadır. Köy sınırları içerisinde yer alan Deliktepe Höyük, yüzeyde saptanan keramik parçaları ve yapı izleri ile bu kadim geçmişin maddi kanıtıdır.

Özellikle Cennetler Örenyeri, 1. ve 3. derece arkeolojik sit alanı olarak tescil edilmiş olup, bölgenin Geç Antik dönemde yoğun bir işlik merkezi ve sarnıç sistemine sahip olduğunu göstermektedir. Yüzey araştırmalarında saptanan birden fazla "İşlik Taşı" (Zeytinyağı veya şarap presi), buranın Roma ve Erken İslam döneminde Yukarı Çukurova’nın en büyük ihracat/üretim merkezlerinden biri olduğunu kanıtlar. Kaçak kazılarda ortaya çıkan çok sayıda çatı kiremiti, buradaki yapılaşmanın sıradan bir köy değil, "konak" tipinde lüks bir mimari olduğunu gösterir.

1350-1522 yılları arasında bölge, kesintisiz bir Dulkadirli hakimiyetinde kalmıştır. 1522’de Osmanlı idaresine geçişle birlikte Kars-ı Zülkadiriye coğrafyası idari olarak Sumbas ve Karamanlı olarak ikiye ayrılmıştır. Bu süreçte Sumbas bölgesini Gökvelioğulları (Güveloğlu) hanedanlığı merkez edinmiş, Karaömerli ise bu bölgesel yönetimin stratejik bir birimi olarak öne çıkmıştır.

Osmanlı ve Memluk dönemlerinde, yerli halka çiftçiliği öğretmek amacıyla Mısır’dan getirilen "Fellah" işçiler için Sumbas civarında yedi köy kurulmuştur. Ancak yerli Farsak, Yağıbasan ve Avşar aşiretlerinin bu gruplara yönelik baskıları sonucu, bu işçiler bölgeyi terk ederek Adana’ya göç etmiştir. Bu süreçten sonra Gökvelioğlu (Güveloğulları) Beyleri, göçen Arapların yurt yerlerine Davutlu aşiretini yerleştirmiş ve yerleşim "Araplı" (Döğenli) adıyla anılmaya başlanmıştır.

Karaömerli'nin özünü "Meten" aşireti oluşturur. Kayıtlarda bu grup kışlak ve yaylak hatlarında (Mekelkin yaylası) hareketli hâneler olarak görünür. Bölgeden sürgün edilen (Kulu hattına) veya baskınlarla yer değiştiren sülaleleri (Kurmuş, Öçaldı vb.) anar. 1845 Temettuat belgelerinde bu sülaleler "Kuyubeli" veya "Sıtır" mevkilerinde yerleşik hâneler olarak görünürken, 1865 Fırka-i İslâhiye sonrası kayıtlarında "perakende" (dağılmış) olarak işaretlenmişlerdir.

• Karaömerli (Meten) Asabiyeti: BOZOK koluna mensup, AFŞAR (AVŞAR) boyu veya Dulkadirli (Zülkadriye) Türkmen grubu. 16. yüzyıl tahrir defterlerinde (TD 387) Karaömerli (Kara Ömerlü) cemaati, Maraş tahriri içerisinde "Dulkadirli Türkmenleri" arasında resmen mühürlüdür.

• Kurmuş (Kormuşlu) Sülalesi: BOZOK kolu, AFŞAR (AVŞAR) boyuna mensuptur. Arşiv belgelerinde (TD 315) Kormuşlu veya Kurmuşlu cemaati, Sis (Kozan) sancağında "Afşar Taifesi" içerisinde vergilendirilmiştir. Arşivde Varsaklar bir "federasyon/taife" ismidir; ancak Kurmuşlu sülalesinin genetik "Boy" aidiyeti doğrudan Afşar'dır.

• Gökvelioğulları (Güveloğlu): BOZOK kolu, AFŞAR (AVŞAR) boyuna bağlı Bozdoğan (Bozdoğanlı) aşireti konfederasyonu. Gökvelioğulları, bölgedeki Bozdoğan konfederasyonunun idari elitidir. Bozdoğanlar, Faruk Sümer’in Oğuzlar eserinde ve tahrir kayıtlarında Afşar boyunun en büyük kollarından biri olarak mühürlenmiştir. 1845 Temettuat defterlerinde Sumbas bölgesinin "mültezimi" olarak geçen Güveloğulları, Bozdoğan asabiyeti üzerinden bu boya bağlanır.

• Çubukçuzâde Sülalesi: BOZOK kolu, AFŞAR (AVŞAR) boyuna mensuptur. Karaisalı’dan (Sıtır köyünden) gelen bu ailenin kökeni, Karaisalı-Kuzgun hattındaki Afşar ve Varsak birleşimindeki "İlmiye" sınıfıdır. Bu sülale bir "Boy" isminden ziyade "Zâde" (eşraf) unvanıyla anılsa da, geldikleri coğrafyanın (Karaisalı) hakim boyu olan Afşar asabiyetiyle doğrudan belgelidir.

Karaömerli tarihinin en büyük idari dönüşümü 1865 yılındaki Fırka-i İslâhiye hareketi ile yaşanmıştır. Konargöçer durumda olan Karaömerli köylüleri, Derviş Paşa’nın emriyle Döğenli Köyü’nün kuzeyine kalıcı olarak iskân edilmiştir. Bu dönemde inşa edilen Eski Cami (1896), II. Abdülhamit zamanındaki iskân ve yerleşik medeniyet politikasının mimari simgesi olarak bölgeye kazandırılmıştır.

Gökvelioğlu Emirağa, Araplı (günümüz Sumbas merkezi/Karaömerli mevkii) köyündeki "küffardan kalma" harabe binayı cami ve medreseye dönüştürmüştür. Bu yapı aynı zamanda 150-200 talebenin eğitim gördüğü bir medrese olarak tescil edilmiştir.

Arşiv kayıtları, Gökvelioğlu Emirağa’nın "harabe bir binayı" camiye çevirdiğini yazar ancak bu bina dini bir yapı değil, Geç Roma dönemine ait bir "İdari/Askeri Tahkimat" kalıntısıdır. Bina 1896'da II. Abdülhamit döneminde tamamen "İslam Mimari Kimliği" ile yeniden inşa edilmiştir.

Karamanlı bölgesini yöneten Latifoğulları ve Kerimoğulları ile rekabet halindedirler. Gökvelioğulları (Güveloğlu), Karaömerli’yi merkez yaparak çevre nahiyelerin (Savrun, Mekelkin, Hacın) tüm askeri ve mali işlerini "Mümessil" sıfatıyla tek elde toplamıştır. Bu sülale, 1865’e kadar merkezi otoritenin bölgeye girmesini engelleyen bir "İdari Kalkan" görevi görmüştür.

Kozan Müftüsü Çubukçuzâde Mustafa Efendi, Kozan ve Kadirli (Kars) bölgesinde dini ve sosyal hizmetlerin sürdürülmesi için geniş araziler ve akarlar vakfetmiştir. Vakfiyedeki sınır tarifleri, Sıtır ve Akçataş çevresindeki aile mülkiyetini resmileştirir.

Çubukçuzâde Ailesinden Müderris Ali Efendi ise 1750'li yıllarda İstanbul ve Konya'daki eğitiminin ardından Karaisalı'dan Kadirli/Sıtır hattına gelerek yerleşmiş, eğitim zincirini başlatmıştır. Müftü Mustafa Efendi de Kozan Müftülüğü yapmış, ailenin "İlmiye" sınıfındaki yerini perçinlemiştir. Prof. İbrahim Agâh Çubukçu ve Adana Belediye Başkanı Zahit Akdağ gibi isimlerin bu kökten gelmesi, ailenin "İdari-İlmi" sürekliliğini kanıtlar.

Arşivlerde Memluk ve Osmanlı döneminde kurulan 7 Fellah köyünün, yerli aşiretlerin (Farsak/Yağıbasan/Avşar) baskısıyla boşaldığı tescillidir. Boşalan bu "Araplı" yurt yerlerini Güveloğlu Beyleri sahiplenmiş ve Davutlu aşiretini buraya yerleştirerek mülkiyet iddialarını mahkeme kayıtlarında (Şer'iyye Sicilleri) sabitlemişlerdir. Mısır'dan (Kavalalı dönemi veya Memluk bakiyesi etkisiyle) getirilen Fellah işçileri, yerli aşiretlere modern çiftçiliği öğretmek amacıyla buraya yerleştirilmiştir. Ancak yerli Farsak ve Yağıbasan aşiretlerinin bu "yabancılara" karşı başlattığı "Kovgun" (silahlı baskın) eylemleri sonucu bu deney başarısız olmuş ve bölge tamamen Türkmen asabiyetine geçmiştir.

Karamüftüler de Kozan Boztahta hattından gelip Çukurfenk ve Dikirli hattına yerleşen aile olarak, bölgenin dini otorite ve arazi paylaşımında söz sahibi olmuştur.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Cebel-i Bereket ve Adana vilayetlerine bağlı bir nahiye merkezi olan Karaömerli, zamanla bünyesinden Kızılömerli, Çaygeçit, Küçükçınar ve Yazıboyu (Hamoğlu) gibi yeni muhtarlıklar çıkarmıştır.

Karaömerli'nin ünlü Ozanı Halil Kabaca, sadece kafiyeli dizeler yazan bir şair değil; Karaömerli’nin ve Sumbas’ın "Sözlü Arşiv Kayıtçısı"dır.

• Şiirlerinde geçen mevkii isimleri, yaylak ve kışlak adları, bugün resmî haritalarda unutulmaya yüz tutmuş antik ve yerel yer isimlerinin (örneğin Cennetler, Sıtır Kalesi, Savrun boyu gibi) korunmasını sağlar.

• Karaömerli’nin nahiyelikten ilçeliğe geçiş sürecindeki toplumsal dönüşümü, halkın çektiği sıkıntıları ve bölgedeki sülale ilişkilerini (Gökvelioğulları, Çubukçuzadeler vb.) dizelerine nakşetmiştir.

• 1865 Fırka-i İslâhiye ve sonrasındaki yerleşik hayatın zorluklarını, atalarından duyduğu "Kovgun" ve "Sürgün" hikayeleriyle harmanlar.

• Yağıbasan, Farsak ve Avşar asabiyetinin bölgedeki etkileşimini, "hısımlık" ve "hasımlık" üzerinden anlatır.

• Osmaniye (Kadirli, Sumbas): Karaömerli, Araplı, Akdam ve köylerdeki yerleşik kollar.

• Adana (Kozan, Karaisalı, Sarıçam, Ceyhan): Çubukçuzâde (Karaisalı Sıtır bağlantısı), Kurmuş (Kozan Kuyubeli hattı) ve Gökvelioğlu mülklerinin bulunduğu idari merkez.

• Kahramanmaraş (Andırın, Afşin, Elbistan, Merkez): Dulkadirli bakiyesi olan Karaömerli (Meten) ve Kazancıoğlu sülalelerinin ana çıkış noktası.

• Malatya (Hekimhan, Güzelyurt/Cüzüngün): Bekiroğulları, Erkek ve Çığşar sülalelerinin 1860 öncesi köken vatanı.

• Konya (Kulu, Ereğli, Karapınar): Özellikle Kurmuş sülalesinin bizzat belirttiği, Kozan’dan sürgün edilen ve Kulu’da "Kozanlı" (Varsak/Avşar) kasabasını kuran doğrudan kardeş kolu.

• Ankara (Haymana, Bala, Şereflikoçhisar): 18. yüzyılda yerleştirilen Bozdoğan ve Recepli Avşarları (Karaömerli oymakdaşları) kollarının yerleşim alanıdır.

• Kırşehir (Çiçekdağı, Kaman): Çukurova’dan (Kozan/Kadirli) sevk edilen Avşar ve Türkmen oymakdaşların yoğunlaştığı merkez.

• Yozgat & Sivas: Karaömerli cemaatinin bağlı olduğu Bozok kolunun ve Kurmuşlu Avşarlarının "Uzunyayla" bağlantılı akrabalıklarının bulunduğu sahadır.

• Aydın (Bozdoğan İlçesi, Nazilli): 17. yüzyıl Rakka iskânından kaçarak Batı’ya sığınan "Bozdoğanlı" kollarının doğrudan oymakdaşlık bağı arşiv mühürlüdür.

• Muğla & Denizli: Aydınlı Yörükleri ve bölgeye sevk edilen Avşar (Kurmuş/Hakan bağlantılı) kollarının yerleştiği illerdir.

• Afyonkarahisar & Isparta: Uzunyayla ve Çukurova’dan batıya sürülen Türkmen grupların "perakende" (dağılmış) kollarının bulunduğu mevkilerdir.

• Hatay (Reyhanlı, Antakya): Halep Türkmenleri (TD 1143) içerisinde yer alan ve Karaömerli aşiretiyle oymakdaş olan grupların merkezidir.

• Gaziantep & Kilis: Dulkadirli bakiyesi olan ve bölgedeki Karaömerli (Meten) asabiyetiyle tarihsel kan bağı bulunan Türkmen kollarının merkezidir.

• Elazığ & Tunceli: Çemişgezek ve çevresinde iskân edilen bazı Türkmen kollarının, Karaömerli’nin bağlı olduğu Bozok asabiyetiyle tarihsel kesişimleri mevcuttur.

• İstanbul (Fatih, Üsküdar, Eyüp): Özellikle Çubukçuzâde ailesinin 18. yüzyıldan itibaren Müderris, Müftü ve Kadı olarak görev yaptığı dönemlerde yerleştiği, vakıf ve aile konaklarının bulunduğu, doğrudan şecere bağına sahip koldur.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

BOA. A.{DVNSMHM.d... (Divân-ı Hümâyûn Mühimme Defterleri), Gömlek: 87/58, 87/59, 87/60, 87/167, 87/243, 87/247, 87/337, 87/492, 87/584 (1046-1047 H. Tarihli Anadolu, Kıbrıs, Karaman, Çukurova ve İçel Askerî/İskân Hükümleri).

BOA. AE.SAMD.II... (Ali Emîrî Tasnifi, II. Ahmed Dönemi), Gömlek: 1/13, 1/37, 1/39, 1/43, 1/44, 1/45, 1/46, 1/47, 1/48 (1106 H. Tarihli İçel ve Silifke Bozdoğan Mukataası Askerî Tedarik ve Bölükbaşı Defterleri).

BOA. C. İK. (Cevdet İskân Tasnifi), Dosya/Gömlek Kayıtları: Bozdoğanlı, Saçıkara, Afşar, Kormuşlu/Kurmuşlu ve Meten Cemaatleri İskân ve Dağılma (Perakende) Defterleri.

BOA. DH.EUM.MH... (Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti Müteferrik Evrakı), Gömlek: 87/31 (1332 H. Tarihli Asayiş ve Nüfus Kayıtları).

BOA. KKA. (Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadîme Arşivi), 1845 Tarihli Sumbas, Kars-ı Zülkadiriye, Kuyubeli ve Sıtır Mevkii Temettuat Defterleri (No: 15420, 15421).

BOA. ML.VRD. (Maliyeden Müdevver Defterler - MAD), No: 315, Sis (Kozan) Sancağı Mufassal Tahrir Defteri (H. 925 / M. 1519) - [Kurmuşlu/Kormuşlu Afşar Taifesi Kayıtları].

BOA. TT.d... (Tapu Tahrir Defterleri), No: 1, Aydın, Tire, Bozdoğan, Arpaz Tımar ve Mukataa Mufassal Defteri.

BOA. TT.d... (Tapu Tahrir Defterleri), No: 1143, Halep Türkmenleri ve Çukurova Konar-Göçer Cemaatleri Tahriri.

BOA. TT.d... (Tapu Tahrir Defterleri), No: 387, Maraş Eyaleti ve Kars-ı Zülkadiriye Mufassal Tahrir Defteri (H. 971 / M. 1563) - [Karaömerli / Kara Ömerlü Cemaati Dulkadirli Türkmenleri Mühürlü Kayıtları].

T.C. Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon Kodu: 30-10-0-0, Yer No: 1.5.17 (06.04.1944 Tarihli Bozdoğan Nahiyesi İdari ve Mali Yazışmaları).

Doğanay, M. (2014). Osmanlı İskân Politikasında Bozdoğanlı ve Afşar Oymakları (16.-19. Yüzyıllar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Halaçoğlu, Y. (2009). Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650) (Cilt 1-6). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Ölmez, F. N., & Buksur, H. (2016). Toroslar ve Çukurova Hattında Konar-Göçer Dokuma Kültürü ve Saçıkara/Bozdoğan Soy İmzaları (Damgaları). Hakemli Etnografya ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 12(2), 45-68.

Sakin, O. (2014). Tarihten Günümüze Bozok Sancağı ve Yozgat. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları. (Eser İçeriği: Bozok Türkmenlerinin Hiyerarşisi, Dulkadırlı Beyliği İdari Yapısı, Kars-ı Zülkadiriye ve Çukurova İskân/Dağılma Süreçleri, s. 33-97).

Sümer, F. (1999). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları (5. Baskı). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı. (Eser İçeriği: Afşar Boyunun Kolları, Bozdoğan Konfederasyonu ve Çukurova Aşiret Hiyerarşisi).