Sumbas Küçükçınar (Güdükçınar) Köyü

Mustafalar ve Frengil Höyüğü, bölgenin Orta Çağ ve öncesinde de yerleşim gördüğünün kanıtıdır. "Frengil" adı, bölgedeki gayrimüslim (Bizans/Ermeni) bakiyesine işaret eden etnolojik bir veridir. Köy içerisinde Mustafalar Höyüğü, Taşköprü, Dikili Taş ve Eğri Köşe gibi tarihi mevki adları bulunmaktadır, bu durum bölgedeki eski yerleşimlere işaret eder. Taşlı Höyük, Küçükçınar köyü çıkışında bulunan Mustafalar Höyük’ü ve Kızılömerli köyünde bulunan Frengil Höyük’ünün üçü birbirine bağlıdır. Höyükler ovanın içindeki küçük tepelik alanlardır.

Haçlı seferleri döneminde bölgeye sızan Franklar (Fransızlar) tarafından bir garnizon noktası ve gözetleme yeri olarak kullanılmıştır. ATASE askeri arşivi ve yerel direniş günlükleri incelendiğinde; Küçükçınar’ın düz arazisi ve "Güdükçınar" mevkisindeki dev çınar ağacının altı, Kuvayi Milliye’nin "Gezici Karargâhı" olarak kullanılmıştır.

19.yüzyıl Osmanlı yer adları ve mevki kayıtlarında burası yerleşimden ziyade bir "menzil" veya "konak yeri" olarak geçer. Göç yolu üzerindeki bu nokta, Türkmenlerin yaylaya çıkış hattında bir buluşma alanıdır. Küçükçınar köyünün sakinleri İlk yerleşim yıllarında Kızılömerli köyü halkı gibi Küçükçınar köyü halkı da Sumbas ilçe merkeze bağlı Karaömerli mahallesi'ne yerleşmiş daha sonra oradan ayrılarak şimdiki yaşadıkları köye gelmişlerdir.

1845 tarihli Temettuat Defterleri (ML.VRD.TMT) ve Nüfus Defterleri (NFS.d.) incelendiğinde; Karaömerli ve Araplı’nın o dönemde bölgenin idari ve ekonomik merkezi olduğu görülür. Küçükçınar, bu merkezlerin 1865 sonrası önem kaybetmesi ve nüfusun ovaya, su kenarlarına (Kesik Suyu hattı) kaymasıyla müstakil bir birim olmuştur.

19.yüzyılın ortalarında (1840-1850) Çukurova’yı kasıp kavuran "Sıtma ve Kolera" salgınları, eski Karaömerli ve Araplı’yı adeta birer "ölüm çukuruna" çevirmiştir. Mukataa Defterlerinde, Küçükçınar mevkisi için "Nokta-i Menzil" (Konaklama Noktası) tabiri kullanılır.

1865 Fırka-i İslâhiye İskân Kayıtları incelendiğinde; "Karaömerli Tâbi" (Karaömerli'ye bağlı) olarak yaşayan ve hane reislerinin isimleri "Sarı" lakabıyla (Örn: Sarıoğlu İbrahim, Sarıaslan Oğlu Mustafa) başlayan silsileler Küçükçınar kütüğünün temelini oluşturur. Cevdet Paşa ve Derviş Paşa’nın raporlarında, Küçükçınar mevkii, göçer Avşar ve Bozdoğan kollarının ovada "disiplin altına alındığı" ve çadırların yerini kerpiç evlerin aldığı noktalardan biridir.

Köy, 1925 yılından itibaren "Küçükçınar" adıyla tescillidir. Küçükçınar Köyü, Kızılömerli , Çaygeçit , Hamoğlu (Yazıboyu) köylerinde yaşayan halkın zamanla eski Karaömerli’den ayrılıp bugünkü yerleşim alanlarına geçtiği ifade edilmektedir.

Kaynaklarda köye neden Küçükçınar denildiği şöyle ifade edilmiştir. Yaz döneminde yaylalara giden Türkmenler Küçükçınar köyü üzerinden geçerek Toroslardaki yaylalara çıkarken, konakladıkları bu köyün ortasında bir çınar ağacının altında dinlenmişlerdir. Bu çınar ağacına yıldırım düşmesiyle birlikte yarısı kırılarak düşmüş ve ağacın yarısı kopmuş, zamanla çınar ağacı boyuna değil de enine büyümeye devam etmiş. O küçük çınar ağacı zamanla Güdükçınar olarak anılmaya başlanmış. Göç sırasında bu nokta buluşma noktası olduğu için gelen gidenler Güdükçınar’da toplanalım, Güdükçınar’da mola veririm tabirleri kullanmaya başlamışlar. Köy statüsü kazandığında ise Güdükçınar yerine Küçükçınar ifadesinin daha uygun olacağı düşünülmüştür.

Küçükçınar’ı kuran ana kütle, Karaömerli bünyesinde yaşayan ancak asabiyet olarak Avşar boyuna mensup olan silsilelerdir. Küçükçınar halkı, arşivlerde genellikle "Afşar Taifesi" veya "Tecirli/Cerid" gibi büyük konfederasyonlardan kopup Bozdoğan bölgesine yerleşen gruplar arasında zikredilir.

"Sarıhacılı" ve "Sarılar" cemaatleri doğrudan Afşar (Avşar) taifesine bağlı olarak tescil edilmiştir. Bu grup, 1865 yılında Fırka-i İslâhiye ile Uzunyayla-Halep hattından indirilip Karaömerli üzerinden Küçükçınar mevkisine iskân edilen "İskân Avşarları"dır.

(Kadirli bölgesinde 18. ve 19. yüzyıllarda tesis edilen vakıflar, mültezimlik beratları, şer'iyye sicili tereke kayıtları ve ilmiye sınıfı şecerelerine dair arşiv taramaları bu havza özelinde ortak idari yapıyla paralellik arz etmektedir.)

Rakka İskân Defterleri'nde adı geçen ve "isyan ederek Anadolu'ya kaçan" Sarıhacılı grupları, bugünkü Küçükçınar ve Doğu Anadolu'daki Afşar köylerinin kurucu babalarıdır.

Küçükçınar Köyünün Akrabaları

• Kayseri (Pınarbaşı/Uzunyayla): Afşarların ana yurdudur. Buradaki tüm Sarıhacılı bakiyeleri doğrudan "öz akraba"dır.

• Adana & Osmaniye: (Kadirli, Sumbas, Ceyhan, Kozan, Saimbeyli). İskânın merkezi.

• Sivas (Şarkışla, Gemerek): Uzunyayla hattının devamı.

• Kahramanmaraş (Afşin, Elbistan, Andırın): Bozdoğan ve Afşar ittifakının kurulduğu bölge.

• Ankara, Kırşehir, Nevşehir, Yozgat, Aksaray, Niğde, Çankırı, Kırıkkale: Bu bölgedeki "Sarılar" köyleri, Küçükçınar silsilesinin 1700'lerdeki göçerlik duraklarıdır.

• Aydın, Manisa, Denizli, İzmir, Muğla, Balıkesir, Afyonkarahisar, Uşak, Kütahya, Isparta, Burdur: Aydın Şer'iyye Sicilleri'nde "Bozdoğan kazasına yerleşen Afşar-ı Sarıhacılı" ibaresi, Küçükçınar-Aydın arasındaki akrabalık hüccetidir.

• Bursa, Bilecik, Sakarya, Kocaeli, İstanbul (Şile/Çatalca hattı), Tekirdağ, Edirne, Kırklareli, Çanakkale, Yalova: Rumeli iskânına (Varna ve Filibe hattı) gönderilen "Sarıhacılı" haneleri, bugün Trakya'daki yerleşik Sarılar sülalelerinin köküdür.

• Samsun, Amasya, Tokat, Çorum (Mecitözü), Bolu, Düzce, Zonguldak, Karabük, Bartın, Kastamonu, Sinop.

• Erzurum, Erzincan, Malatya, Elazığ, Tunceli, Gümüşhane, Bayburt: Özellikle Tokat ve Amasya hattındaki "Afşar Sarıları", Küçükçınar silsilesinin kuzeye sarkan uç beyleridir.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Maliye Varidat Temettuat Defterleri (ML.VRD.TMT), Karaömerli ve Araplı Havzası ile Küçükçınar Menzil Kütükleri, 1845.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Nüfus Defterleri (NFS.d.), Küçükçınar ve Karaömerli Köyü Hane Kayıtları, 19. Yüzyıl.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Fırka-i İslâhiye İskân Defterleri ve Cevdet Paşa - Derviş Paşa Raporları (Karaömerli Tâbi ve Küçükçınar Menzili İskân Kayıtları), 1865.

ATASE (Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı) Arşivi, Kuvayı Milliye Dönemi Kilikya Cephesi ve Gezici Karargâh Lojistik Raporları (Güdükçınar / Küçükçınar Mevkii Askeri Faaliyetleri).