Sumbas Yeşilyayla(Mezi) Köyü

Sumbas Yeşilyayla(Mezi) Köyü

Sumbas Yeşilyayla (Mezi) Köyü sınırları içerisinde kaçak kazılarla ortaya çıkan ve "bindirme tekniği" ile inşa edilen harçsız duvar yapıları, bölgedeki yerleşim izlerinin sadece Roma veya Bizans ile sınırlı olmadığını, çok daha kadim Geç Hitit veya yerel dağ kavimlerinin mimari geleneğinin devamı olduğunu göstermektedir. Bölgedeki yüksek dağ yolları, MÖ 2. binyıldan itibaren Hattuşa’yı Akdeniz’e bağlayan askeri güzergâhın bel kemiğidir. MÖ 7. yüzyıla tarihlenen Karatepe Luvi/Hitit çift dilli kitabelerinde adı geçen ve güneyden Çukurova’dan başlayıp Karatepe, Andırın üzerinden Göksun ve Kayseri hattına uzanan kadim "Akyol" kervan hattı, bu dağlık tampon bölgenin stratejik önemini tescillemektedir. Tarihi kaynaklarda MÖ 1500’lü yıllarda bölgenin ve geçit noktalarının "Mayramşir" (Meryem’in Şehri) olarak anıldığı, İç Anadolu ile Akdeniz arasındaki maden (demir/bakır) ve kereste sevkiyatında kilit rol oynadığı bilinmektedir.

Bizans ve Orta Çağ Ermeni kaynaklarında bu çevre "Gaban" (Geçit / Dar Geçit) olarak adlandırılmıştır. Bizans döneminde Maraş ile Suriye sınır hattından başkente istihbarat aktaran 13 stratejik haberleşme kalesinden biri bu hat üzerindedir.

I. Haçlı Seferi sırasında (1097) Godfrey de Bouillon komutasındaki ana Haçlı ordusu ağır zırhları ve atlarıyla bu sarp dağ geçitlerini kullanmış, Haçlı kroniklerinde burası "Ölüm Geçidi" olarak tarif edilmiştir. Yörede bulunan ve arkeoloji literatüründe "Late Roman" olarak bilinen "mavi çanak" parçaları, döneminin lüks tüketim malları olup, Yeşilyayla’nın antik çağda yüksek refah seviyesine sahip bir "dağ aristokrasisi" merkezi olduğunu kanıtlar.

Danişmentli Hükümdarı Melik Muhammed’in 1139 yılında Toroslar’daki kilit noktaları ele geçirmek amacıyla bölgedeki kaleleri fethetmesiyle  ve ardından Türkiye Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykavus’un Çukurova seferi sırasında bu dağlık geçitlerdeki müstahkem noktaları kuşatmasıyla (eklenmiştir) bölge yoğun Türkmen akınına uğramıştır. Zamantı havzası ile Andırın-Kadirli geçit hatları, Selçukluların uç beylikleri marifetiyle askeri ve idari denetim altına alınmıştır.

Köyün bilinen en eski adı olan "Mezi" ismi, Türkmen/Yörük ağzında bölgede yaygın olan meşe ağaçlarının üzerinde oluşan ve boya sanayisinden tıbba kadar kullanılan "Mazi" (Meşe Mazısı) kelimesinin zamanla incelerek "Mezi" formuna dönüşmesinden gelmektedir. 

Bölge, 16. yüzyıl Mufassal Tahrir kayıtlarında  doğrudan bağımsız bir köy olarak değil, aşiretlerin (özellikle Avşar ve Bozdoğan kollarının) resmi makamlardan gizlendiği bir "gizli kışlak" veya mezra statüsündedir. 1865 yılında Derviş Paşa komutasındaki Fırka-i İslâhiye ordusunun Çukurova iskân politikası doğrultusunda dağlık alanlardaki konargöçer nüfus toprağa bağlanmış, ancak topluluklar "yayla kültürü" üzerinden asabiyetlerini korumuşlardır. Yerleşimin resmi kayıtlara ancak 20. yüzyılda "köy" statüsüyle girmesi, merkezi otoritenin bu sarp coğrafyaya geç ulaştığının kanıtıdır.

1919-1921 yılları arasında Fransız işgaline karşı Kadirli ve Andırın cephelerinde (Kadirli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Kuvâ-yi Milliye teşkilatlanması) yöredeki Türkmen oymakları aktif olarak milis kuvvetleri içinde yer almış, Savrun ve dağlık geçit hattında işgale karşı büyük bir direniş göstererek düşmanın dağlık sahaya sızmasını engellemişlerdir.

Yeşilyayla Köyü Sülale Yapıları, Türkmen Cemaatleri ve Boy Dokusu Yeşilyayla (Mezi) coğrafyası; Kayseri'den gelen Avşar'ın hafızasını, Halep'ten gelen Galipli'nin göçünü ve Dulkadirli bakiyesi Safi'nin asabiyetini tek bir potada eritmiştir.

Köyün sınır hatlarında sarp kayalıklara yerleşen unsurların bir kısmı, bölgenin fethi sırasında "Uç Beyliği" görevi gören Üçoklu savaşçı Varsak Türkmenleri asabiyetine dayanmaktadır.

Sâfîler (Safiyeler) Mahallesi - Dulkadirli Yörükânı: Osmanlı Yörükân Taifesi sicillerinde tescilli olan Sâfî / Sâfîler cemaati, 16. yüzyıl mufassal tahrir kayıtlarında (Kars-ı Zülkadriye sahası,  "konargöçer" olarak vergi veren, hayvancılıkla iştigal eden kadim bir Dulkadirli Türkmen koludur. Sarp coğrafyaya uyum sağlayarak bölgedeki Varsak ve Dulkadirli askeri nizamına eklemlenmişlerdir.

Galipli Cemaati - Beğdili/Bozok Kolu: Arşivlerde Gâliblü cemaati, Oğuzların Bozok koluna mensup olup, Halep Türkmenleri içerisindeki Beğdili konfederasyonundan süzülmüştür. Yavuz Sultan Selim döneminden itibaren Halep hattından kuzeye (Maraş-Kadirli) kaydırılan ve 16. yüzyıl mufassal tahrirlerinde hane reislerinin isimleri "Gâlib" köküyle mühürlenmiş olan askeri-göçer bir topluluktur.

Kayseri Mahallesi - Recepli Avşarları ve Torun Obası: Kayseri (Pınarbaşı/Sarız) hattından Uzunyayla üzerinden Çukurova’ya inen kadim "Yayla-Kışlak Hattı"nın en somut kanıtıdır. Bu mahalle sakinleri, Oğuzların Bozok koluna, Yıldız Han soyuna mensup olan, Avşar boyunun aristokratik çekirdeği ve boy beyinin soyunu temsil eden Recepli Avşarı - Torun Obası asabiyetini taşımaktadır. 18. ve 19. yüzyıllarda büyük sürülerle gelen bu gruplar, coğrafyayı kalıcı bir kışlak ve ikinci vatan haline getirmişlerdir.

Çukurfenk Mahallesi: Eski Ermenice ve Bizans dönemi literatüründe "Vank" (Manastır) kökünden gelen "Fenk" eki, Türkmen iskânından önce bölgede var olan eski bir dini mimari yapının varlığına işaret eder. Çukurfenk, bir antik manastır çukurunun çevresine yerleşen Türkmen boylarının sarp coğrafyadaki sedanterleşme üssüdür.

18. ve 19. yüzyıl Evkaf Defterleri (BOA, EV.d) ve Adana-Sis-Kars eyalet kayıtları tarandığında, doğrudan "Mezi Köyü" veya "Topaloğulları" gibi kırsal/askeri ağırlıklı yerel oymaklar adına tescilli kurucu bir kentsel "Zade" unvanına rastlanmamaktadır. Bu durum, bölgedeki köklü konargöçer unsurların yerleşik vakıf sisteminden ziyade aşiret asabiyetiyle varlık gösterdiklerini kanıtlar. Buna karşın, bölgeyi kışlak tutan Recepli Avşarları ve çevre cemaatler adına tescilli hayrat ve otlak mukataalarına dair Evkaf payı kayıtları BOA, C.EV (Cevdet Evkaf) fonunda mevcuttur.

Âyanlar Çağı'nda bölge idaresi, güneyde Adana beylerbeyleri ile kuzeyde Kozanoğulları derebeyliği ve Maraş âyanlarının nüfuz rekabeti altındadır. Yeşilyayla ve çevresindeki konargöçer obalar, doğrudan kentsel bir âyanın mülkü olmaktan ziyade, devlete Âdet-i Ağnam (hayvancılık) ve mukataa vergileriyle bağlanan reaya statüsündedir.

Bab-ı Meşihat ve Meşihat arşivlerindeki ulema kütükleri taranmıştır. Yeşilyayla’nın sarp yapısına komşu ulema şeceresinde, Kadirli merkez mahalleleri (Fakı, Öksüzlü vb.) kütüğüne kayıtlı olan ve çevre köylerle arazi mülkiyeti ile hısımlık bağları bulunan Sarımustafaoğlu (İspir) ailesi, Kuduzoğlu (Karaceliler) silsilesi ve Fakıoğlu (Tatarlı-Elbistanlı) molla ailelerinin dini-hukuki (kadılık) onayları şer'iyye sicillerinde mühürlüdür.

Mühimme Defterleri (BOA, A.{DVNSMHM.d) ve Tapu Tahrir kütüklerinde (TD 114, TD 168) bölgedeki mülk hareketleri sabittir. Özellikle Safiyeler ve Galipli cemaatleri ile Andırın Çiçekli hattından gelen ulema soyları arasındaki mülk paylaşımları, arazi sınır uyuşmazlıkları ve hısımlık akitleri şer'iyye sicili tereke kayıtlarında yer almaktadır.

Rumi 1288 (Miladi 1872) tarihli Osmanlıca Halep Defteri (Karsızülkadriye Kazası) çözümlemelerinde; Fırka-i İslahiye sonrasında Alibeyli, Armağanlı ve Mezi hattında tescil alan hane reislerinin şöhretleri yer almaktadır (eklenmiştir). Bu defterlerdeki kütük bilgileri, köyün kurucu sülalelerinin (Kayserilioğulları, Safi evlatları, Galipli kolları) sözlü tarih anlatılarını 1800’lerin başına kadar maddi belgelerle doğrulamaktadır. Ayrıca Yeşilyayla (Mezi) ormanlarındaki "Aydınlı Yörükleri" ve "Safiyeler" cemaat kollarının batı göç aksları ile sosyo-ekonomik ilişkileri tamamen belgelenmiştir.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Ergenoğlu, Mehtap. "Osmanlı Maliyesinde Malikâne Uygulamasının Taşra Yönetiminde Bir Usûl Olarak Kullanımı: XVIII. Yüzyılda Adana Sancağı", Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Haziran 2016.

Güneş Yağcı, Zübeyde. "Hac ve Askeri Yol Üzerinde Bir Menzil: Adana Menzili", Uluslararası Tarihte Adana ve Çukurova Sempozyumu Bildirileri Kitabı (17-19 Nisan 2015), Editörler: Yılmaz Kurt, M. Fatih Sansar, Cilt II, Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2016.
Kaygana, Burcu. "XVI. Yüzyılda Saruhan Sancağı Yörükleri", T.C. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ordu, 2015.

Kurt, Yılmaz. "1572 Tarihli Adana Mufassal Tahrir Defterine Göre Adana'nın Sosyo-Ekonomik Tarihi Üzerine Bir Araştırma".

Özer, Metin. "Dulkadir Bey'i 'Ahsuvaroğlu Ali Bey' ve 'Sancaklı Yörükleri'", Uluslararası Dulkadir Beyliği Sempozyumu Bildirileri, Maraş, 2012.

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHM.d), Defter No: 114.

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Tapu-Tahrir Defterleri (TT.d), Fon Numarası: 104 / TD 450.

TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM). "Meclis-i Meşâyih Defterleri 1. Cilt: 1764 Numaralı Gelen Evrak Kayıt Defteri", Proje Yürütücüsü: Hasan Kâmil Yılmaz, Editörler: Hasan Kâmil Yılmaz, Ayhan Işık, Meliha Aydınlı, İstanbul: İSAM Yayınları, Eylül 2025.

Toprak, Seydi Vakkas. "Besni 1846 Tarihli Bir Kefâlet Defterine Göre Nüfus ve Sosyal Hayat", Adıyaman Üniversitesi Yayınları, Yayın No: 14, 2015.