Andırın Bulgurkaya (Takvalar) Köyü
Andırın Bulgurkaya (Takvalar) Köyü
Andırın’ın güney girişini tutan ve stratejik bir boğaz konumunda yer alan Takvalar (Bulgurkaya) yerleşimi, antik dönemlerden itibaren kesintisiz bir iskan topografyasına sahiptir. Bölgede yer alan sit alanları ve kaya yerleşimleri, buranın Roma ve Bizans imparatorlukları döneminde askeri ve lojistik bir hat olarak kullanıldığını göstermektedir. Dulkadiroğlu Beyliği döneminde ise bu kadim kalıntılar tahkim edilerek bir "Gözetleme Hattı" ve sınır karakolu mahiyeti kazanmıştır. Arşiv belgeleri, coğrafyanın Memlüklüler ile Dulkadiroğulları (Zülkadirli) arasında mühim bir "tampon bölge" teşkil ettiğini ve askeri geçiş güzergâhı olarak stratejik değer taşıdığını kanıtlamaktadır.
Osmanlı Devleti'nin Çukurova ve Maraş bölgesinde hakimiyet tesis etmesinin ardından, 16. yüzyıl tahrir kayıtlarında köyün "sipahiyan" (tımar sistemi dahilindeki eyalet askerleri) nizamı içerisinde yer aldığı görülmektedir. Köyün özgün adı olan "Takvalar" ibaresi, bölgedeki Zülkadirli vakıf arazilerine, zaviye mülklerine ve dini imtiyazlara sahip "Takva ehli" (dini mülk sahipleri, zaviyedarlar ve vakıf mütevellileri) zümresinden neşet etmiştir. Bu dindar aileler ve zaviyedarlar, coğrafyanın İslamlaşma, şenlendirme ve kalıcı kalıcı iskâna açılması süreçlerinde "irşad ve iskan" vazifesini bihakkın üstlenmişlerdir.
Bulgurkaya arazisinden geçen ve yerel hafızada "Ağyol" olarak adlandırılan kadim kervan yolu, sadece iktisadi ticari bir menzil değil, aynı zamanda mevsimlik göç morfolojisinin de ana damarıdır. Osmanlı arşiv haritaları ve topoğrafya verileri, bu güzergâhın Çukurova’nın sıtma, bataklık ve ağır nem tehlikesinden kaçan aşiretlerin Orta Toroslar ve Maraş yaylalarına intikal ederken kullandıkları en emniyetli yol olduğunu tasdik etmektedir. Köy bünyesindeki yerleşim birimlerinin ve obaların (Murtlu, Kargılık gibi) coğrafi kümelenme biçimi, bu kadim Ağyol hattının güvenliğini bizzat idare ve müdafaa etmek amacıyla nizamlanmış "aşiret yerleşke modelini" sarih bir surette yansıtmaktadır. 19. yüzyıl sonunda Bulgurkaya’da meskun bir hanenin Şer’iyye Sicillerine yansıyan tereke kayıtlarında, bölgenin kırsal yapısıyla uyuşmayan "el yazması nadir eserler" ve "mühürlü padişah beratları" zikredilmesi, yerleşimin sivil ziraat faaliyetlerinin ötesinde, ilmiye kültürünün ve resmi idari mühürlerin muhafaza edildiği bir merkez olduğunu kanıtlamaktadır.
Andırın ve havalisi, Zülkadirli bakiyesi topraklarda konar-göçer hayat süren Türkmen ve Yörük taifelerinin en mühim iskan sahalarından biridir. Bölgedeki yerleşim dokusu Bozdoğan, Avşar ve Tatarlı oymaklarının kışlak-yaylak hatları üzerinde olgunlaşmıştır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA) fonlarında muhafaza edilen 1563 (Hicri 971) tarihli Kars-ı Maraş Mufassal Tahrir Defteri ve 19. yüzyıl Temettuat ve Fırka-i İslahiye kayıtları, Bulgurkaya (Takvalar) köyünün doğrudan Oğuzların Üçok koluna mensup Bozdoğan Aşireti idaresinde şekillendiğini belgelemektedir.
1563 tarihli tahrir kayıtları ve sipahi yoklama defterleri incelendiğinde, Andırın kazasına bağlı yerleşimlerin ve vergi mükellefi hanelerin "Bozdoğan Aşireti'ne tâbi cemaatler" başlığı altında tescil edildiği, Takvalar (Bulgurkaya) hane reislerinin de doğrudan "Bozdoğan Cemaati" ibaresiyle sipahi defterlerine geçirildiği görülmektedir. 19. yüzyıla ait Temettuat defterlerinde (ML.VRD.TMT.d) yapılan incelemeler de köydeki hane sahiplerinin köken olarak 18. yüzyıl iskan siyasetinde Rakka, Halep ve Bozulus iskan defterlerinde kayıtlı bulunan Bozdoğan Türkmen cemaatinin yerleşik kolları olduğunu sabitlemektedir.
Köyün demografik yapısı, Osmanlı Devleti'nin konar-göçer taifeleri toprağa bağlama siyasetinin (özellikle 1865 tarihli Fırka-i İslahiye askeri-idari harekatı) doğrudan yansımalarını taşımaktadır. Bu süreçte göçebe nizamdan kalıcı köy nizamına geçilirken Bulgurkaya coğrafyasında muayyen aşiret kolları obalar halinde yerleşik hayata geçmiştir.
Murtlu Obası: Antik yerleşim kalıntılarının ve sit alanının hemen çeperinde, askeri-stratejik bir noktada kurulan bu oba, adını Türkmen cemaat yapıları içerisindeki bir şahıs yahut oymak zümresinden almıştır. "Murtlu Mullası" (Ali Öksüz) gibi ilmiye sınıfına mensup figürler, obanın dini ve toplumsal idaresinde belirleyici olmuştur.
Kargılık Obası: Coğrafi ve nebatat özelliklerine (su kenarlarındaki kargı varlığına) nispetle adlandırılan bu alt kot yerleşimi, Şerif Fakı gibi aşiret aristokrasisi ve uleması içerisinde ağırlığı bulunan isimlerin meskeni olmuştur.
Karadut Obası: 1865 yılı sonrasındaki Fırka-i İslahiye iskan düzenlemelerinde, Bozdoğan ve Yörük gruplarının kalıcı ziraat hayatına intikal ettiği bir konar-göçer yerleşim sahası olarak arşiv kayıtlarına yansımıştır.
Mısır Obası: Bölge ağıtlarında, kıtlık, hastalık ve zorunlu askeri sevkler gibi toplumsal travmalarla zikredilen bu mevki, "Zor Hoca" ve "Ziyaret Dağı" kültleri etrafında şekillenen inanç turizmi ve Türkmen ziyaretgah geleneğinin merkezini oluşturmaktadır.
Öksüzler (Öksüzoğulları): Murtlu Obası merkezli yerleşik ve köklü bir ilmiye sülalesidir. Şer’iyye Sicillerinde "Murtlu Mullası" mahlasıyla maruf Ali Öksüz şahsında temsil edilen aile, Bozdoğan Türkmen aşiretinin bölgedeki kitabet ve irşat işlerini yürütmüştür.
Fakılar (Fakıoğulları): Kargılık Obası sakinlerinden olup, adlarını kurucuları olan Şerif Fakı'dan almaktadırlar. Fakih (İslam hukuku bilgini) unvanından türeyen aile adı, sülalenin dini eğitim geçmişini belgeler.
Mazılılar: Kargılık Obası'ndaki Mazılı mevkisine adını veren sülaledir. Osmanlı iskan defterlerinde müstakil bir aşiret kolu/cemaat statüsünde zikredilen grup, bölgedeki büyükbaş hayvancılık ve ziraat ekonomisini yönlendirmiştir.
Zorlular: Ziyaret Dağı ve Zor Hoca mevkii civarında kadim mülkiyet hakları bulunan, keramet sahibi Zor Hoca Efendi’nin soyundan geldiklerine inanılan köklü sülaledir.
Bulgurkaya (Takvalar) köyü, I. Dünya Savaşı sonrasında vuku bulan Fransız ve Ermeni işgallerine karşı Andırın ve Kadirli hatlarında kurulan Kuvay-ı Milliye direnişinin en hayati ve gizli lojistik hücrelerinden biri olmuştur. Köyün kadim coğrafi konumu ve Ağyol kervan rotası üzerindeki hakimiyeti, milis güçlerinin düşman müfrezelerine fark edilmeden intikal etmesini sağlamıştır. Andırın Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti raporlarında ve askeri harekat vesikalarında şifreli olarak zikredildiği üzere; Bulgurkaya sülaleleri (özellikle Öksüzler ve Fakıoğulları kolları) çetelere erzak temini, istihbarat akışı, silah ikmali ve haberleşme emniyeti hususunda stratejik hizmetler ifa etmişlerdir. Düşmanın Çukurova’dan Maraş’a asker sevk etme girişimleri Bulgurkaya karakol noktalarından sızan istihbarat sayesinde akamete uğratılmıştır.
Kahramanmaraş (Merkez ve Andırın): Köyün ana vatanıdır. Nüfus defterlerinde kütük kaydı olan ailelerin resmi ve akrabalık merkezidir.
Osmaniye (Kadirli ve Sumbas): 1865 yılı iskan kayıtlarında Takvalar yerleşimindeki ailelerle aynı Bozdoğan Türkmen cemaat yapısında kayıtlı olan akraba kolları barındırmaktadır.
Kayseri (Pınarbaşı ve Sarız): Köydeki bazı ailelerin müttefik olduğu Avşar boyunun 19. yüzyıldaki yaylak hattıdır. Belgelerde "Andırın'dan el-an gelen" ibareli haneler mevcuttur.
Adana (Kozan ve Feke): Mahkeme tereke vesikalarında (miras ve emlak davaları) Bulgurkaya sakinleriyle ortak mülk ve hısımlık bağları tescil edilmiş sülalelerin meskenidir.
Hatay (Kırıkhan ve Hassa): 19. yüzyıl sonlarında iktisadi ve idari sebeplerle köyden göç eden bir grup aşiret mensubunun yerleştirildiği iskan sahasıdır.
Gaziantep (İslahiye): Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rakka İskan Defterleri'nde köken olarak gösterilen Bozdoğan aşiret kolları ile akrabalık bağları mevcuttur.
Aytaç Bozkuyu
Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog
Kaynakça
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA), Kars-ı Maraş Mufassal Tahrir Defteri, Fon Kodu: TT.d, Defter No: 971, Varaka: 114, Sene: 1563.
BOA, Andırın Kazası Temettuat Defterleri, Fon Kodu: ML.VRD.TMT.d, Gömlek No: 22142, Sene: 1845.
BOA, Fırka-i İslahiye İskan Müfettişliği Maruzatı, Fon Kodu: A.DVNSMHM.d, Dosya: 119, Sayfa: 198, Sene: 1865.
Yorumlar
Yorum Gönder