Andırın Çokak (Bucak Merkezi)

Andırın Çokak (Bucak Merkezi)

Çokak yerleşimi, Doğu Akdeniz ve Çukurova havzasını İç Anadolu ve Doğu Anadolu yaylalarına bağlayan tarihî "Ağyol" kervan ve stratejik askeri güzergâhının üzerinde kurulmuştur. Antik Çağ ve Bizans döneminde Kilikya Kapıları ve Amanos geçitleri kadar stratejik bir koridor işlevi gören bu alan, Toros dağ sisteminin geçit noktalarından birini oluşturmaktadır. Kalıntılar, bölgenin İlkçağ ve Orta Çağ'da yerel kaleler ve koruma karakolları (derbentler) vasıtasıyla kontrol altında tutulduğunu göstermektedir.

Selçuklu ve Memlük hakimiyeti döneminde Çukurova ve Maraş hattında gerçekleşen Türkmen akınları neticesinde bölgenin etno-sosyolojik omurgası biçimlenmiştir. Dulkadirli Beyliği yönetimi altında bölge tam manasıyla bir Türkmen yurduna dönüşmüştür. Osmanlı arşiv belgelerinde yerleşimin tespit edilen ilk adı Türkçe "gür akan su, pınar, kaynak" anlamına gelen "Çokrak" olarak tescil edilmiştir. 1563 (H. 971) tarihli Kars-ı Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri’nde yerleşim "Nâhiye-i Çokak" (Çokrak) başlığı altında kaydedilmiştir.

1563 tahririnde Çokak, doğrudan müstakil bir kaza/nahiye idari birimi olarak yapılandırılmıştır. Tahrirde "Bâc-ı râh-ı Kars ve Meğelgin ve Çokak ve Çengalis" kalemi altında, geçit güvenliği, boyahane ve pazar vergileri (Bâc-ı bazâr-ı Çokak) tescil edilmiştir. Bu durum erken tarihlerden itibaren Çokak'ın sarp dağlık yapısına rağmen önemli bir ticaret, vergilendirme ve geçit karakolu olduğunu teyit eder. Yerleşim, 23 Ocak 1929 tarihinde alınan idari kararla Adana'nın Kadirli ilçesinden ayrılarak Kahramanmaraş'ın Andırın ilçesine mülki bakımdan bağlanmıştır.

1564 yılında Kadirli, Andırın, Göksun ve Düziçi civarındaki tüm köylerin kimler tarafından mesken tutulduğunu, ne kadar vergi verdiklerini ve bölgenin 16. yüzyıldaki demografik/ekonomik gücünü resmi olarak kanıtlayan birinci elden bir nüfus ve tapu-kadastro tescil kaydı bulunmaktadır.

Bugünkü Doğu Çukurova (Kadirli, Kozan, Osmaniye) ve Kahramanmaraş'ın batı bölgelerini içine alan tarihi Kars-ı Maraş (Kadirli) Sancağı'nın idari ve sosyo-ekonomik röntgenini sunmaktadır. Metinde geçen sayfa numaraları (varak) ve idari birimler şunlardır: 

Kars (Kadirli) Kazası Merkezleri (Varak 9/B, 156/B): Kars-ı Maraş sancağının yönetim merkezi ve ana nüfus/vergi kayıtları. 

Bağlı Nahiyeler ve Aşiret Bölgeleri:

Karamanlu Yakası (161/B): Bölgedeki Türkmen aşiretlerinin yerleşim sahaları.

Savrun (177/B): Bugün Kadirli'nin içinden geçen akarsu çevresindeki yerleşimler.

Sunbas / Sumbas (184/B): Kadirli/Sumbas bölgesi ve tarım arazileri.

Çokak (195/B) & Mağara (207/B): Bölgenin dağlık, yaylak ve stratejik yerleşimleri (Mağara bugün Adana Aladağ/Tufanbeyli hattına denk düşer).

Meğelgin (225/B): Bugün Saimbeyli'nin Ayvacık köyü civarında bulunan tarihi kale ve nahiyenin vergi kayıtları.

Göstere (231/B) & Göksun (243/B): Sancağın Kayseri ve Maraş sınırındaki yukarı havza yerleşimleri.

Andırın Kazası ve Nahiyeleri (308/B): Kahramanmaraş'a bağlı Andırın bölgesinin köyleri.

Haruniye (325/B): Bugün Osmaniye'ye bağlı Düziçi (Haruniye) bölgesinin kayıtları.

Bayındır (336/B): Andırın kazasına bağlı tarihi Bayındır nahiyesinin tarım ve nüfus dökümü. 

1929 yılına ait tasfiye talepnameleri, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Adana ili Kozan ilçesi Çokak köyüne yönelik gerçekleştirilen mübadil iskanının köken ve aile yapısını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Arşiv belgelerinden anlaşıldığı üzere, Çokak köyüne yerleştirilen nüfusun ana göç kökenini Selanik vilayetinin Kılkış kazasına bağlı Balioğulları ve Koçooğulları köyleri oluşturmaktadır. Köyde iskan edilen aileler ve talepte bulunan hak sahipleri arasında; Balioğulları köyünden gelip köye yerleşen çiftçi Bektaş oğlu Mustafa, İbrahim kızları Hediye ve Fatma; Koçooğulları köyünden gelip yerleşen çiftçi Halil oğlu Mahmut, Haşim oğlu Yusuf ile çiftçi Osman'ın çocukları Mümin, Mahmut, Bayram ve Yusuf yer almaktadır. 1929 yılının Ocak, Şubat ve Aralık aylarında yoğunlaşan bu tasfiye talepnameleri, mübadillerin Yunanistan'da bıraktıkları taşınmaz mallarına karşılık Çokak köyünde kendilerine tahsis edilen mülklerin hukuki ve ekonomik olarak kesinleşme sürecini (tasfiyesini) belgeleyen stratejik öneme sahip mikro-tarih kayıtlarıdır.

Çokak köyü ve nahiyesi tahrir, nüfus ve temettüat kayıtlarına göre Oğuzların Bozok ve Üçok kollarına mensup Türkmen teşekkülleri ve Yörükân grupları tarafından yurt edinilmiştir. 1563 tahriri (BOA, TD 168) ve müteakip tahrir cetvellerinde (BOA, TD 331, TD 998) Çokak dâhilinde tescil edilen ana boylar ve cemaatler şunlardır:

Varsak Türkmenleri: "Taife-i Varsak an hâsshâ-i padişah-ı âlem-penâh" başlığıyla doğrudan saray haslarına bağlanmışlardır. Bölgenin ana koruyucu ve askerî nüfusunu oluştururlar.

Salurlu (Salılı / Çörmük) Cemaati: Çokak nahiyesine bağlı Fınducak Pınarı mezraasında yaylayıp ziraat yaparlar. 1563 kayıtlarında (v. 202a) 24 hane, 15 mücerred nüfusa sahiptirler.

Karacalu Cemaati

Satılu Cemaati

Gediklü Cemaati

Avşar Boyu: Bölgenin ana konar-göçer omurgasıdır.

Sevinçli, Deliler, Kırıklı, Karamanlu, Kızıl Hasanlu, Akça Avşarlı obaları.

Bayat Boyu: Alacalu Cemaati, Ali Beğlü Cemaati (Dündarlı).

Beğdili (Beydili) Boyu ve Cerid (Cerit) Türkmenleri:

Cerid Obası: Tararlı, Altıgöz, Bekirli, Hürüuşağı, Veysiye, Cihanbekirli obaları Çokak ve Binboğa hattında tescillidir.

Yüreğir ve Diğer Oymaklar:Tecirlü (Tacirlü) Aşireti: Çukurova-Çığşar intikalini sağlayan ana gruptur.

Bozdoğan Taifesi: "Âdet-i ağnam" ve "resm-i kışlak" ödeyen otlakçı Yörükân grubudur.

Aydınlı (Karabağlı) Yörükleri: Kervancı ve yaylacı gruptur.

BAYAZITLAR / BEYAZITOĞULLARI (Soyadları: Bayazıt, Beyazıt) Dulkadiroğlu Beyliği bakiyesi olup bölgenin en köklü aristokratik idari ailesidir. 1563 Kars-ı Maraş Mufassal Tahrir Defteri (BOA, TD 168) ve 19. yüzyıl Andırın Sancağı idari kayıtlarında Çokak Nahiyesi ve çevresindeki Yörük/Türkmen gruplarının iltizam ve mültezim yönetiminde, ağalık ve mülki idaresinde tescillidir. Milli Mücadele ve idari tarihte yer alan Kara Fatma Hatun bu idari ve soy çerçevesiyle doğrudan bağlantılıdır.

TECİRLİLER / TECİR UŞAĞI (Soyadları: Tecir, Doğan, Bozkurt, Şahin) Dulkadirli ve Çukurova konar-göçer teşekküllerinden büyük Tecirlü (Tacirlü) Aşireti'ne mensupturlar. 1563 Mufassal Defteri ve 1844-1845 Temettüat tahrirlerinde kışın Ceyhan/Kadirli ovalarında kışlayıp yazın Çokak üzerinden Çığşar ve Binboğa yaylalarına çıkan, Fırka-i İslâhiyye (1865) ile Çokak ve civar mezraalara yerleştirilen hane reislerinin doğrudan devamıdır.

CERİTLER / CERİTOĞULLARI (Soyadları: Cerit, Ceritoğlu, Yılmaz, Koca)Oğuzların Bozok koluna bağlı Beğdili (Beydili) boyunun ana kollarından olan Cerid Türkmen Aşireti ahfadıdır. 1563 tahririnde (BOA, TD 168, TD 331) Kadirli-Andırın-Çokak geçiş koridorunda Bekirli, Altıgöz ve Tararlı obaları bünyesinde kayıtlı olup bölgede yerleşik düzene geçen kollardır.

AVŞARLAR / AFŞAROĞULLARI (Soyadları: Avşar, Karakuş, Çelik, Arslan) Oğuzların 24 boyundan biri olan Avşar (Afşar) boyuna mensupturlar. Çukurova-Uzunyayla transhümans hattında Çokak ve Ağyol güzergâhını kullanan Sevinçli ve Deliler obalarının 1865 Fırka-i İslâhiyye sonrasında Çokak köyü ve mezraalarına yerleşen kollarındandır.

SALURLULAR / SALILILAR (Soyadları: Salır, Sarp, Çolak, Topal)1563 tarihli Kars-ı Maraş Mufassal Tahrir Defteri'nde (BOA, TD 168, v. 202a) "Taife-i Varsak an hâsshâ-i padişah-ı âlem-penâh" başlığı altında Çokak Nahiyesi Fınducak Pınarı mezraasında 24 hane, 15 mücerred nüfusla ziraat ve hayvancılık yaptığı tescil olunan Salurlu (Salılı / Çörmük) oymağının doğrudan bugüne ulaşan soy silsilesidir.

BOZDOĞANLAR / BAŞDOĞANLAR (Soyadları: Bozdoğan, Başdoğan, Solak)Toroslar ve Çukurova'nın en geniş Yörükân teşekküllerinden Bozdoğan Taifesi mensubudur. Çokak Nahiyesi sınırları dâhilindeki Metmen Hopuru (Başdoğan) ve su kaynakları çevresinde "âdet-i ağnam" ve "resm-i kışlak" ödeyerek tescil edilen ve zamanla köye yerleşen oymak koludur.

AYDINLILAR / KARABAĞLILAR (Soyadları: Aydın, Karabağ, Erdem)1563 Mufassal Tahrir Defteri'nde Andırın Yörükleri arasında Avşar ve Bayat boylarıyla bağlantılı olarak kaydedilen "Aydın Cemaati" ve "Aydınlu Cemaati" mensuplarıdır. Karacaoğlan geleneği ve kervancı Yörük kültürüyle doğrudan ilişkili tarihsel hanelerdir.

KARAÇALILAR / KARACALILAR (Soyadları: Karaçalı, Karaca, Öztürk)1563 tahririnde Varsak Yörükleri arasında Çokak ile Savrun/Sinbas vadileri arasındaki geçiş kuşağında mukim olduğu ve buğday/arpa ekerek öşür verdiği tescil olunan "Karacalu Cemaati" ahfadıdır.

GEDİKLİLER (Soyadları: Gedik, Gedikli, Kaya)1563 Kars-ı Maraş Mufassal Defteri'nde Varsak ve Avşar kolları arasında Çokak yaylaklarında tescil edilen "Gediklü Cemaati" hane reislerinin köyde devam eden temsilcileridir.

PAŞALAR / PAŞAOĞULLARI (Soyadları: Taş, Paşaoğlu) 1844-1845 Temettüat tahrirlerinde (ML.VRD.TMT) Kadirli-Geben-Çokak-Vehne hattında derbent muhafızlığı, geçit emniyeti veya vergi mültezimliği gibi idari/askeri hizmetlerde bulunup yerel hafızada "Paşalar" unvanıyla anılan ve köyde soy kütüğü devam eden hanedir.

Çokak Nahiyesi'nin göç mantığı tarihsel olarak kışlak-yaylak intikali esasına dayanır. Kış aylarında Çukurova'nın sıcak ovalarında (Ceyhan, Yumurtalık, Kadirli, Üzeyir/Payas sancağı) kışlayan topluluklar, yaz aylarında sıtmadan korunmak ve otlatma yapmak amacıyla Çokak, Çığşar, Mağara ve Binboğa yaylalarına çıkmışlardır.

1865 Fırka-i İslâhiyye ile Cevdet Paşa ve Derviş Paşa komutasındaki ordunun müdahalesiyle konar-göçer Tecirli, Cerid ve Avşar obaları Çokak ve çevresindeki mezraalarda (Fınducak, Akçataş, Bük Ağzı, Çokak Nahiyesi merkez köyleri) sabitleştirilerek çift-çubuk sahibi kılınmışlardır.

Çukurova'da tarım ve sanayinin gelişmesiyle (özellikle Adana, Kadirli, Ceyhan, Mersin ve Kahramanmaraş kent merkezlerine) ekonomik sebepli dönemsel ve kalıcı göçler yaşanmıştır.

Hicri 26 Cemâziyelevvel 1319 (Miladi: 10 Eylül 1901) tarihli arşiv kaydı, 20. yüzyılın hemen başında Kozan Sancağı’na bağlı Çokak nahiyesinin sosyo-kültürel ve kamusal gelişimine dair önemli kurumsal veriler sunmaktadır. Belge özeti uyarınca, dönemin idari merkezi olan Kozan şehir merkezinde inşası tamamlanan belediye dairesinin resmi açılış töreninin gerçekleştirildiği gün, eş zamanlı olarak Çokak nahiyesinde de iki kritik kamu binasının temeli atılmıştır. Bölgedeki inanç ve eğitim altyapısını güçlendirmek amacıyla hayata geçirilen bu projeler, nahiyede inşa edilecek olan bir mescid ile bir mekteb-i ibtidainin (ilkokul) temel atma merasimlerini kapsamaktadır. Söz konusu devlet yatırımları, Çokak nahiyesinin 1900'lerin başında Osmanlı taşra teşkilatındaki idari ve demografik ağırlığını göstermesinin yanı sıra, geç dönem Osmanlı modernleşmesinin yerel toplulukların dini ve temel eğitim ihtiyaçlarını karşılama politikasını yansıtması bakımından da stratejik bir mikro-tarih verisi niteliği taşımaktadır.

Osmanlı Devleti arşivlerinde belirttiğine göre 1914'te Kozan sancağı dahilindeki Bozdoğan nahiyesi merkezinin Çokak karyesine nakline dair bir belge bulunmaktadır. Belgenin içeriğ şu şekildedir: Sadaret makamından (Başbakanlık) Şûrâ-yı Devlet (Danıştay/Devlet Meclisi) Mülkiye Dairesi'ne gönderilen 15 Rebîülevvel 1332 tarihli ve 172 numaralı yazı incelendi. Yazıda; Fâs-ı Zülkadir kazasına bağlı olan nâhiye çevresindeki bazı köylerin kaza merkezine 12 saat uzaklıkta bulunduğu, komşu Kaban nâhiyesinin ise suçluların ve asker kaçaklarının sığınma yeri haline geldiği belirtilmiştir. Bölgedeki arazilerin zarar görmemesi ve halkın mağdur olmaması adına, kaza merkezine sadece 3-4 saat mesafede bulunan Bozdoğan nâhiyesinin lağvedilerek veya sınırlarının düzenlenerek nâhiyeye bağlanması ve buranın müdürlüğü ile birleştirilmesi uygun görülmüştür. Durum Defter-i Hakani (Tapu Kadastro) kayıtlarıyla da incelenmiş ve maslahata uygun bulunmuş olup, gereğinin yapılması hususunda emir yüksek makamındır. (6 Nisan 1914)

1919-1920 yılları arasında gerçekleşen Fransız işgali sırasında Çokak ve Andırın sarp coğrafyası, Maraş Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Arslan Bey önderliğindeki Kuvayımilliye müfrezeleri için stratejik bir lojistik üs ve güvenli bölge işlevi görmüştür.

Ağyol kervan hattını kontrol eden Çokak çeteleri ve milis kuvvetleri, Kadirli ve Andırın cephesinden Maraş Kalesi müdafaasına giden kuvvetlerin geçiş emniyetini sağlamış; Fransız ve Ermeni lejyoner birliklerinin geçitlerden sızmasını engellemiştir.

Kahramanmaraş (Merkez, Ekinözü/Vehne, Göksun): Yaylak-kışlak ve tarihi mülki bağlar.

Adana (Kadirli, Ceyhan, Kozan): Tarihi idari bağlılık ve kışlak alanları.

Osmaniye (Haruniye, Sumbas, Toprakkale): Aşiret yayılma ve arazi akrabalıkları.

Mersin (Tarsus) ve Gaziantep (Ayntab): Tecirli ve Cerid oymaklarının akraba obalarının bulunduğu bölgeler.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

BOA, TD 168: H. 971 / M. 1563 Tarihli Kars-ı Mar’aş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri. (Çokak/Çokrak Nahiyesi v. 195/B; Salurlu/Salılı Cemaati v. 202a; Karamanlu Yakası v. 161/B; Savrun v. 177/B; Sumbas v. 184/B; Mağara v. 207/B; Meğelgin v. 225/B; Göstere v. 231/B; Göksun v. 243/B; Andırın v. 308/B; Haruniye v. 325/B; Bayındır v. 336/B tescilleri)

BOA, TD 331: H. 978 / M. 1570 Tarihli Maraş Liva-i Mufassal Tahrir Defteri. (Çokak Nahiyesi geçit vergileri, Bâc-ı râh ve derbent tescilleri)

BOA, TD 998-II: H. 937 / M. 1530 Tarihli Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyâr-ı Bekr ve Arab ve Zü’l-Kâdiriyye Defteri. (Kars-ı Maraş ve Andırın idari taksimatı)

BOA, KK, No: 315: Liva-i Maraş Kazaları ve Nahiyeleri Sipahiyan Yoklama Defteri. (Çokak nahiyesindeki dirlik ve timar sahipleri kayıtları).

BOA, DH.MKT / MF.MKT, Belge No: 1319.C.26: H. 26 Cemâziyelevvel 1319 / M. 10 Eylül 1901 Tarihli Belge. (Kozan Sancağına bağlı Çokak Nahiyesinde inşası tamamlanan mescid ile mekteb-i ibtidai temellerinin atılmasına dair resmi yazışma)

BOA, ŞD, Mülkiye Dairesi, No: 172: H. 15 Rebîülevvel 1332 / M. 6 Nisan 1914 Tarihli Belge. (Fâs-ı Zülkadir Kazasına bağlı Bozdoğan Nahiyesi merkezinin lağvedilerek idari merkezinin Çokak Karyesine nakli ve birleştirilmesine dair karar).

BOA, ML.VRD.TMT, No: 14280 - 14285: H. 1260-1261 / M. 1844-1845 Tarihli Andırın ve Kadirli Kazaları Temettüat Defterleri. (Çokak Nahiyesi hane reisleri, arazi, hayvan varlığı ve "Paşalar" hanesi tescilleri).

TKGM, No: 168: H. 971 / M. 1563 Tarihli Kars-ı Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri. (Kars, Savrun, Sunbas, Çokak, Mağara, Meğelgin, Göksun, Andırın, Haruniye ve Bayındır nahiyelerinin mikro-yerleşim kayıtları).

T.C. Başbakanlık Muhtelit Mübadele Komisyonu ve Tasfiye Talepnameleri Arşivi (1929)

Tasfiye Talepnameleri Kayıtları (Ocak, Şubat, Aralık 1929): Yunanistan Mübadillerinin İskânına Dair Evrak. (Selanik Vilayeti Kılkış Kazası Balioğulları ve Koçooğulları köylerinden gelerek Adana ili Kozan ilçesi Çokak köyüne yerleştirilen mübadil hak sahiplerinin taşınmaz mal tasfiye dosyaları).

T.C. Resmi Gazete: 23 Ocak 1929 Tarih ve 1104 Sayılı Kararname. (Çokak Köyünün Adana ili Kadirli ilçesinden ayrılarak Kahramanmaraş ili Andırın ilçesine bağlanmasına dair Mülki İdare Kararı).

Kurt, Yılmâz (2011). Çukurova Tarihinin Kaynakları V: 1563 Tarihli Kars-ı Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Yinanç, Refet & Elibüyük, Mesut (1988). Maraş Tahrir Defteri (1563) (Cilt I-II). Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.

Özkılınç, Ahmet; Coşkun, Ali & Sivridağ, Abdullah (2013). Osmanlı Yer Adları II: Anadolu, Karaman, Rum, Diyarbakır, Arap ve Zülkadriye Eyaletleri (1530-1556). Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.

Halaçoğlu, Yusuf (2009). Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650) (Cilt 1-6). İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Orhonlu, Cengiz (1987). Osmanlı İmparatorluğu'nda Aşiretlerin İskânı. İstanbul: Eren Yayıncılık.

Sümer, Faruk (1972). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri - Boy Teşkilâtı - Destanları (2. Baskı). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.

Yalman (Yalkın), Ali Rıza (1977). Cenupta Türkmen Oymakları (Haz. Sabahat Emir). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Özdemir, Ahmet Z. (1985). Avşarlar ve Dadaloğlu. Ankara: Dayanışma Yayınları.

Arslan, Hasan (2020). "Osmanlı Hâkimiyetinde Maraş'ın İdari Yapısı/Taksimatı I: (Maraş/Dulkadir Eyaleti Dönemi 1531-1848)". Maraş Araştırmaları I, Ed. İbrahim Solak, Konya: Palet Yayınları, s. 25-112.

Kurt, Yılmaz (2008). "XVI. Yüzyılda Kars-ı Maraş Sancağı'nda Mu'âflar ve Mu'âfiyet Sebepleri". 38. ICANAS Kongresi Bildirileri (10-15 Eylül 2007), Cilt IV, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, s. 2007-2022.

Kütük, Abdurrahman (2022). "Çukurova Türkmenlerinin Son İskânı". Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 9(4), s. 1418–1443.

Solak, İbrahim (2006). "XVI. Yüzyılda Göksun (1527-1563)". Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 16, s. 91-102.

Demirbağ, Hüseyin (2024). XVI. Yüzyılda Anadolu'da Varsak Türkmenleri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.

Çelik, Akif Bilge (2008). Fırka-i İslâhiye. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

T.C. İçişleri Bakanlığı (1933). Köylerimiz: 1 Mart 1933 Günümüze Kadar. İstanbul: Dahiliye Vekâleti Yayınları.

T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Kahramanmaraş İl Müdürlüğü: Andırın İlçesi Çokak Köyü Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) ve Tarımsal Destek İcmalleri.