Andırın Gökahmetli köyü
Andırın Gökahmetli köyü
Gökahmetli köyü, coğrafi konumu itibarıyla Yukarı Çukurova alüvyal ovası ile Toros Dağları'nın birleştiği stratejik bir geçiş kuşağında, Andırın-Kadirli idari ve coğrafi sınırında yer almaktadır. Köyün coğrafi ve sosyal tarihindeki en büyük kırılma noktası Aslantaş Baraj Gölü'nün yapımıdır. Gökahmetli geçmişte Andırın'ın en geniş topraklara sahip ve en kalabalık köylerinden biri iken, verimli tarım arazilerinin ve eski yerleşim yerlerinin baraj suları altında kalmasıyla büyük bir göç vermiş ve nüfusu parçalanmıştır. Köye bağlı olan Erenler (eski adıyla Dırdıbıtlı) gibi eski yerleşim alanları ve obalar bu coğrafi değişimden doğrudan etkilenmiştir.
Bölgenin İlkçağ ve Ortaçağ zemininde, Ceyhan Nehri ile onun kolu olan Savrun ve Sumbaş çaylarının oluşturduğu vadi tabanları Antik Kervan Yolları (Ağyol) üzerinde askeri ve ticari bir üs olarak işlev görmüştür. Selçuklu ve Memlûk dönemlerinde Çukurova ve Maraş havzasının fethini müteakip, bölgeye Halep Türkmenleri ile Bozok ve Üçok boylarına mensup konar-göçer teşekküller yerleştirilmiştir.
Dulkadiroğulları Beyliği ve müteakiben Osmanlı idari teşkilatında Gökahmetli ve çevresi, Kars-ı Maraş (Kars-ı Dulkadir/Kadirli) Sancağı ile Adana Sancağı'nın (Kınık ve Sumbaş nahiyeleri) kesişim hattında bulunmuştur. 1563 tarihli Kars-ı Maraş Mufassal Tahrir Defteri ile 1525-1572 tarihli Adana Tahrir Defterleri incelendiğinde; bölgedeki yerleşimlerin daimî karye (köy) ile ziraat yapılan ve konar-göçer cemaatlerin kışladığı mezraa statüleri arasında dinamik bir değişim geçirdiği anlaşılmaktadır. Gökahmetli köyünün ismi, Anadolu'daki geleneksel Yörük-Türkmen adlandırma disiplinine dayanmaktadır. "Gök Ahmet" isimli bir aşiret lideri, oymak büyüğü veya konar-göçer bir Türkmen topluluğunun önderliğinde kurulduğu bilinmektedir.
1563 tarihli Kars-ı Maraş (Kars-ı Dulkadir) Sancağı Mufassal Tahrir Defteri ve 1525 tarihli Adana Tahrir Defterleri sorgulandığında; Gökahmetli’nin adını aldığı Gök Ahmet şahsiyetinin ve bağlı olduğu Gökler (Göksunlu) cemaatinin, bölgedeki Avşar ve Bayındır boylarına mensup konar-göçer teşekküllerin başında bulunan bir oymak beyinden geldiği arşivsel olarak teyit edilmektedir. Köyün adı sadece şahsi bir adlandırma değil, Oğuzların kışlak yerleşimi kuran kabile liderlerinin adını bölgeye vermesi geleneğinin (Yürük/Türkmen) doğrudan bir tezahürüdür.
Göksunlu / Gökahmetli / Gökler Cemaati: 1563 tarihli Kars-ı Maraş Sancağı Tahrir kayıtlarında (s. 273, 290) Kars Maraş Sancağı Adana Kadirli bölgesinde "Göksunlu Cemaati" (Avşar boyuna tabi) olarak kayıtlı cemaat yapısı ile bölgesel Yörük-Türkmen teşekküllerinin bu sahada kışlak-yaylak hattı oluşturduğu görülmektedir.
Gökahmetli köyü ve baraj öncesi bağlanan mülhak obalarında (Erenler/Dırdıbıtlı dâhil) arşiv kayıtları, 1872 Tapulama kütükleri sunulmuştur:
Gökler (Gök) Sülalesi: Köyün kurucusu kabul edilen "Gök Ahmet" kabile liderinin soyundan gelirler. Tarihsel olarak Çukurova ve Toros hattında iskân edilen, Oğuzların Yörük-Türkmen taifesine (Avşar/Göksunlu bağlantılı) bağlı köklü aile yapılarındandır.
Toklar (Tok) Sülalesi: Kayıt altına alınan yerleşik sülalelerdendir. Türkmen nüfusa nüfus memurluklarınca verilen, öz Türkçe kökenli kelimelerden türetilmiş yerleşik aile gruplardandır.
Dırdıbıtlılar / Erenler Obası Aileleri (Farklı Soyadlar Almış Gruplar): Gökahmetli'ye bağlı olan ve baraj sonrasında dağılan Erenler (eski adıyla Dırdıbıtlı) Obası sakinleridir. 1865 Fırka-i İslahiye sonrası kışlak yerleşimi tescil edilen konar-göçer Türkmen obalarındandır.
Gökahmetli'nin yer aldığı Andırın-Kadirli bölgesi, Dulkadiroğulları Beyliği ve Osmanlı İmparatorluğu'nun kesişim sahasıdır. Özellikle Birinci Dünya Savaşı sonrasında Fransız ve Ermeni işgal teşkilatlarına karşı Osman Tufan Paşa önderliğinde Çukurova genelinde başlatılan Kuvayı Milliye direniş hattının lojistik ve stratejik arka planını oluşturan bölge köyleri arasında yer alır.
Andırın ve Kadirli çetelerinin Ceyhan nehri geçitlerini, Ağyol kervan güzergâhını ve Metmen Hopuru (Başdoğan) hattını tutmasında Gökahmetli köylüleri milis kuvvetlere iaşe, barınma ve istihbarat desteği sağlayarak Millî Mücadele'ye doğrudan katkıda bulunmuştur.
Gökahmetli nüfusu, tarihsel kışlak-yaylak hareketliliği ve baraj sonrası yaşanan göç dalgaları sebebiyle geniş bir coğrafi alana yayılmıştır:
Kahramanmaraş (Andırın, Göksun, Türkoğlu, Merkez, Pazarcık): Gökahmetli köyünün ata toprağı ve tarihsel idari merkezidir. Gökler (Gök Ahmet oymağı) ve Dırdıbıtlı cemaatinin Binboğa ve Toros Dağları'ndaki tarihsel yaylak alanları ile Göksun ve Türkoğlu'ndaki akraba obalarını kapsar.
Osmaniye (Kadirli, Merkez, Düziçi, Toprakkale, Sumbas): Aslantaş Baraj Gölü'nün yapımı sonrasında Gökahmetli ve Erenler (Dırdıbıtlı) köy nüfusunun en yoğun şekilde yerleştiği ana merkezdir. Kadirli ve Sumbas vadi tabanları, köyün tarihsel kışlak sahası olup akraba sülalelerin (Gökler, Toklar, Dırdıbıtlı sülaleleri) şehirdeki ana omurgasını oluşturur.
Adana (Ceyhan, Yüreğir, Seyhan, Kozan, İmamoğlu, Sarıçam, Karaisalı): Çukurova tarım ve sanayi havzasına gerçekleşen göçler doğrultusunda, özellikle Ceyhan ve Yüreğir'e yerleşen Göksunlu ve Avşar/Bozdoğan akraba kolları mevcuttur.
Hatay (Erzin, Dörtyol, İskenderun, Kırıkhan, Hassa): Fırka-i İslâhiye (1865) iskânı sırasında Gavurdağları ve Amik Ovası çevresine yerleştirilen Tacirli ve Bozdoğan akraba obalarının bulunduğu sahadır.
Mersin (Tarsus, Akdeniz, Toroslar, Erdemli): Kışlak ve yaylak hatlarında İçel Sancağı'na doğru kayan Yörük-Türkmen grupları ve cumhuriyet dönemi iç göçleriyle şekillenen akraba nüfus bulunmaktadır.
Gaziantep (İslahiye, Nurdağı, Şahinbey, Şehitkamil): İslahiye ve Nurdağı hattı, 1865 Fırka-i İslâhiye iskânında Andırın ve Kars-ı Maraş konar-göçerleriyle ortak iskân sahasını paylayan akraba cemaatleri barındırır.
Kayseri (Pınarbaşı, Tomarza, Develi, Yahyalı, Merkez): Avşar ve Göksunlu cemaatlerinin Uzunyayla ve Pınarbaşı yaylakları üzerinden tarihi ve doğrudan akrabalık bağları bulunmaktadır. 18. ve 19. yüzyıllardaki kışlak-yaylak intikalleri bu hattı canlı tutmuştur.
Aydın (Söke, Nazilli, Efeler, Çine): Osmanlı iskân defterlerinde Aydın Eyaleti'ne tâbi Yörük/Türkmen tahrir kayıtlarında geçen Göksunlu, Avşar ve Bozdoğan taifelerinin Ege bölgesine dağılan kolları ile doğrudan oymak akrabalığı mevcuttur.
Niğde & Aksaray: Çukurova hattından Orta Anadolu'ya kışlatılan ve iskân edilen Türkmen cemaati kalıntıları mevcuttur.
Nevşehir & Kırşehir: 18. yüzyıl İfraz-ı Zülkadriye iskân kayıtlarında Çukurova-Andırın hattı ile karşılıklı yerleşime tabi tutulan cemaat kolları yer alır.
Sivas (Gürün, Şarkışla, Kangal, Merkez): Dulkadirli bakiyeleri ve Uzunyayla Avşar/Türkmen göç yolları üzerindeki akraba kabile yerleşimleridir.
Konya & Karaman: İç Anadolu Yörük iskânı çerçevesinde Batı Toroslar ve Konya Ovası'na dağılan konar-göçer oymak kolları mevcuttur.
Ankara, Eskişehir, Yozgat, Çorum, Tokat, Amasya: Osmanlı dönemi aşiret iskânları ve Cumhuriyet dönemi memuriyet/iş göçleriyle Gökahmetli kökenli ailelerin (Gök, Tok vb.) yerleştiği vilayetlerdir.
İstanbul & Kocaeli & Bursa & Tekirdağ: Baraj gölü sonrası ve 1990'lı yıllardan itibaren Gökahmetli ve Dırdıbıtlı (Erenler) nüfusunun sanayi, ticaret ve eğitim amacıyla yoğun olarak göç ettiği Marmara Bölgesi merkezleridir.
Izmir, Manisa, Muğla, Denizli: Ege bölgesinde mevsimlik tarım, turizm ve yerleşik istihdam ile yerleşen akraba aile gruplarıdır.
Antalya & Burdur & Isparta: Akdeniz sahil kuşağına ve Yörük iskân sahalarına yayılan hısımlık bağları mevcuttur.
Şanlıurfa & Elazığ & Malatya: 1691 Rakka iskânı ve Zülkadriye Türkmenleri kütükleri kapsamında Fırat boylarına kışlatılan ve müteakiben Çukurova/Andırın hattına geri dönen Bozdoğan, Tacirli ve Avşar cemaatlerinin tarihi iskân bağları bulunmaktadır.
Samsun, Ordu, Trabzon, Giresun, Rize, Artvin, Gümüşhane, Bayburt: Cumhuriyet dönemi idari dağılım, kamu görevleri ve eğitim ağı çerçevesinde Gökahmetli hısımlık bağlarının uzandığı vilayetlerdir.
Erzurum, Erzincan, Kars, Ardahan, Iğdır, Ağrı, Van, Muş, Bitlis, Bingöl, Tunceli: Osmanlı askerî ve idari kayıtlarında yer alan uç bölge iskânları ile çağdaş nüfus hareketliliği sonucunda akrabalık ağlarının ulaştığı illerdir.
Adıyaman, Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt, Şırnak, Hakkari: Güneydoğu iskân sahalarında (Rakka-Halaç hattı) tarihi cemaat kaydı bulunan Türkmen oymak uzantılarıdır.
Afyonkarahisar, Uşak, Kütahya, Balıkesir, Çanakkale, Bilecik, Bolu, Düzce, Sakarya, Zonguldak, Karabük, Bartın, Kastamonu, Sinop, Çankırı, Kırıkkale, Kırklareli, Edirne, Yalova: Türkiye geneline yayılan Soyadı Kanunu sonrası dağılımlar, evlilikler ve resmi kütük kayıtlarıyla doğrulanmış akrabalık ve hemşehri ağları içerisindedir.
Aytaç Bozkuyu
Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog
Kaynakça
Yinanç, Refet - Elibüyük, Mesut (1988). Maraş Tahrir Defteri (1563), 2 Cilt, Ankara Üniv. OTAM Yayınları.
Yorumlar
Yorum Gönder