Andırın Kumarlı Köyü
Andırın Kumarlı Köyü
Doğu Akdeniz (Ovalık Kilikya) düzlüğü ile İç Anadolu ve Doğu Anadolu platoları (Uzunyayla, Binboğa, Maraş) arasında kilit bir geçit koridoru oluşturan Andırın coğrafyası, tarih boyunca hem askeri lojistiğin hem de konar-göçer sirkülasyonunun ana arterlerinden birini teşkil etmiştir. Ceyhan Irmağı ve Keşiş Suyu vadileri boyunca uzanan kervan yolları (tarihî adıyla Akyol / Ağyol), antik çağlardan Türk-İslam dönemine kadar stratejik değerini korumuştur.
Bölgedeki yerleşimin ve savunma ağının yoğunluğunu gösteren Azgıt Kalesi, Akkale, Kumkale, Alameşe (Babikli), Anacık, Burunönü ve Kastal gibi kale dizilimleri; Geç Hitit, Roma, Bizans ve müteakiben Türk-İslam devletleri dönemlerinde Çukurova limanlarını (Aegeai/Yumurtalık, Lagazzo) iç bölgelere bağlayan geçitlerin güvenlik karakolları işlevini görmüştür. 1071 Malazgirt Zaferi'ni müteakip Emir Afşin ve mütecanis Oğuz Türkmen kitlelerinin bölgeye intikali, bu vadi yataklarının kademeli olarak Türkleşmesini sağlamıştır.
Kumarlı köyüne ve aşiretine adını veren Humarî / Kumarlı topluluğu, Oğuzların Bozok koluna mensup Beydilli (Begdili) boyu ile doğrudan ilişkilidir. Kavramsal köken olarak bu isim, Selçuklu dönemi askerî elitlerinden Humartaş veya Harzemşahlar bakiyesi Humardiğin gibi tarihî şahsiyetlerin adından türeyen konar-göçer bir oymağa (Aşiret-i Humar/Kuman) dayanmaktadır.
XVI. yüzyıl Osmanlı tahrir defterlerinde (Maraş Sancağı, Şahneçemen/Kustere ve çevre nahiyeleri) Kumarlı topluluğu, hem bir karye (köy) hem de bir cemaat (aşiret ünitesi) olarak tescil edilmiştir. Dulkadirli Türkmen birliği ve Halep Türkmenleri konfederasyonu bünyesinde, Beydilli boyuna bağlı oymakların varlığı belgesel olarak sabittir. Dulkadirli beyleri ve önderleri arasında zikredilen Şeyh Ahmet Kumar-i gibi figürlerin izleri; Kayseri, Bozok, Aksaray ve Maraş yöresi mikro-toponimisinde açıkça görülmektedir.
Arşivsel taramalar, Kumarlı / Humarî adına izafeten kurulmuş yerleşim birimlerinin ve oymak parçalarının şu geniş coğrafyaya dağıldığını doğrulamaktadır:
Maraş: Yenicekale, Söğütovası, Köpekpınarı ve mülki olarak Kumarlı nahiyesi/köyü.
Yeni-İl Kazası ve Antakya/Bakraz: 41 hane olarak kaydedilen göçer cemaat unsurları.
Diğer Bölgeler: Malatya/Arguvan (Kumarı), Kırşehir (Sıddıklı Kumarkaç), Bozok,Osmaniye, Kangal (Humarlı), Kalecik/Altıntaş (Kumartaş/Humartiğin) ve Bor ilçesi civarı.
Çınkıroğulları (Çınkır):Bölgenin en köklü unsurlarındandır. Sülale adının Andırın/Geben vadisindeki akarsuların ses tonundan (Çın-çın / Çınkırlı) veya demircilik/zil imalatı zanaatından mülhem olduğuna dair şifahi anlatı, bölgedeki "Copçalar / Çınkırlı Kalesi" ve civarındaki silahhane/imalathane varlığıyla iktisadi-tarihî açıdan uyumludur. Dulkadirli ve Fırka-i İslâhiye bakiyesi Beydilli/Avşar Türkmen kollarına bağlanır.
Uyduranoğulları (Uyduran):Tanzimat ve Meşrutiyet dönemi yerel yönetim kayıtlarında, nüfus defterlerinde köyün idari/muhtarlık hafızasını elinde tutan yerleşik kabileler arasındadır. Oymak kökeni, Şahneçemen havzasındaki kadim yerleşik hayata geçiş politikasını koordine eden Beydilli Türkmen oymak yapısına dayanır.
Karalıoğulları / Karalar (Karalı / Kara):1701 tarihli Danişmendli iskân fermanları başta olmak üzere, arşiv belgelerinde Danişmendli ve Avşar/Beydilli konfederasyonları içinde "Karalu / Karalar" cemaati geniş yer tutar. Esmer ten veya koyu renkli çadır dokumalarından türeyen bu isim belgesel olarak teyit edilmektedir.
Camuzemenoğulları (Camuzemen / Camuscu): Reyhanlı ve Bayat boyu oymakları içerisinde Löklü cemaatine bağlı "Camuscu / Cemmesi" obasının varlığı tespit edilmiştir. Bölgedeki manda (camuz) yetiştiriciliği kültürü ve sulak alan topoğrafyasıyla doğrudan ilişkili olup, askeri-lojistik hizmet geçmişine sahiptir.
Kayranlıoğulları (Kayran):Adını bölgedeki "Kayranlı Dağı" ve orman içi açık/taşlık alan topoğrafyasından (kayran) alan, hayvancılık eksenli konar-göçer Türkmen sülalesidir.
Yılmazoğulları / Ateşoğulları (Yılmaz / Ateş): Osmanlı nüfus ve kütük kayıtlarında "askeri hizmet, yiğitlik, şecaat ve gaza" unvanı/lakabı olarak tescil edilmiş, Cumhuriyet dönemiyle birlikte resmi soyadına dönüştürülmüş Türkmen kollarındandır.
Tamerler (Tamer): Osmanlı nüfus kayıtlarında ailenin eski büyüklerinin karakter veya fiziki özelliklerine (Tâm/Tam - dürüst, eksiksiz, kamil adam) atıfta bulunarak "Tameroğlu" şeklinde tescil edilen, hayvancılık ve kuru tarımda süreklilik arz eden kadim Humarî oymak unsurlarındandır.
Yonkalar (Yonka):Osmanlı tahrir defterlerinde ağaç işçiliği, marangozluk (yongacılık) veya yön bildiren mikromevki adlarından mülhem bir lakapla yer alan, Şahneçemen yerli Türkmen iskan politikasına dahil köklü sakinlerdendir.
Türkmenler (Türkmen): Tahrir ve temettuat kayıtlarında doğrudan mensup olunan ana göçebe gövdeyi ya da boy kimliğini muhafaza etmek üzere "Aşiret-i Türkmenan" ibaresiyle tescil edilen, Soyadı Kanunu ile bu tarihî kimliği kurumsallaştıran Bozok kolu bakiyesidir.
Bölgedeki Türkmen aşiretleri (Avşar, Beydilli, Tecirli, Cerit, Reyhanlı), yüzyıllar boyunca ekolojik ve iktisadi zorunluluklar gereği dikey bir mevsimlik göç döngüsü icra etmişlerdir:
Kışlak: Çukurova / Amik Ovası (Ceyhan, Kadirli, Osmaniye)
Bu göç döngüsü, 1865 yılında Ahmet Cevdet Paşa ve Derviş Paşa komutasında bölgeye intikal eden Fırka-i İslâhiye askerî harekâtıyla radikal bir dönüşüme uğramıştır. Kozanoğulları ve Küçükalioğulları gibi yerel derebeyliklerin nüfuzunu kıran bu merkezileşme hamlesi, konar-göçer aşiretleri zorunlu iskâna tabi tutmuştur. Halk ozanı Dadaloğlu’nun şiir ve ağıtlarına yansıyan bu zorlu sosyo-politik süreç neticesinde, Kumarlı ve çevre oymakları Şahneçemen merkezli kalıcı yerleşik köy düzenine geçiş yapmıştır.
Kelime anlamı "Şah'ın otlağı/merası" olan Şahneçemen Nahiyesi, bölgenin hayvancılık potansiyelini doğrudan gösteren mali bir isimlendirmedir. Kumarlı oymaklarının yerleşik hayata geçiş ve toprağa bağlanma süreçlerinde ödedikleri vergiler, Osmanlı maliyesinin temel rüsum mekanizmasını yansıtmaktadır:
Köyde üretilen arpa, buğday ve mısır (darı) üzerinden alınan Öşür (1/10 oranlı hasılat vergisi) ile toprağı ve evlilik durumunu esas alan maktu Resm-i Çift ve Resm-i Bennâk. Göçer kökenli Kumarlı sakinleri, iskanın erken safhalarında sıklıkla toprağı az olan hane reislerine uygulanan Bennâk statüsünde kaydedilmiştir.
Sürülerin sayımı üzerinden bahar aylarında tahsil edilen Adet-i Ağnam (Koyun/Keçi Vergisi) ile göçerlerin arazi kullanım hakları karşılığında ödedikleri Resm-i Kışlak ve Resm-i Yaylak.
Evlilik akitlerinde kadı marifetiyle alınan Resm-i Arûsâne (Gerdek Hakkı), bölgenin zengin meşe/çam ormanlarındaki arıcılık faaliyetlerine uygulanan Resm-i Kovan (Benn-i Asel) ve akarsu yataklarındaki un değirmenlerinden alınan Resm-i Asiyab.
Tanzimat sonrası (1844-1845) tutulan Temettüat Defterleri, Şahneçemen dâhilindeki hane reislerinin isimlerini (Uyduranoğlu Ahmet, Çınkıroğlu Mustafa vb.), sağmal hayvan varlıklarını, ekilebilir arazi dönümlerini ve kuruş cinsinden yıllık vergi matrahlarını hane bazında tescil ederek, Kumarlı’nın sosyo-ekonomik açıdan tamamen hayvancılık ve kuru tarım ekseninde şekillendiğini belgesel olarak ortaya koymaktadır.
1865 Fırka-i İslâhiye ve öncesindeki yerleşik hayata geçiş aşamalarında, Andırın Kumarlı köyündeki aileler ile bu mikro-havzadaki obalar aynı göç kervanından bölünmüştür:
Osmaniye (Kadirli ve Merkez): Kadirli Ovası ve Osmaniye Merkez Kumarlı köyü, aşiretin kışlak sahasıdır. Arşivlerde "Kumarlı Cemaati" olarak geçen kolların bir kısmı kışlakta kalıp yerleşik hayata geçmiş, diğer kolu Andırın Kumarlı’ya yerleşmiştir. Özellikle Çınkır, Uyduran ve Türkmen sülalelerinin Kadirli merkez, Karatepe ve Hemite etrafındaki akraba kolları tahrir ve taziye kayıtlarında birebir örtüşmektedir.
Osmaniye (Sumbas): Sumbas Çayı vadisi boyunca Mehmetli ve çevre köylerde kışlayan Menemencioğulları ve Tecirli/Beydilli unsurları arasında, Kumarlı’dan göçen ve akrabalık bağı devam eden aileler bulunmaktadır.
Kahramanmaraş (Merkez ve Göksun): Kumarlı aşiretinin konar-göçer dönemde yaylaya çıkış güzergâhı olan Göksun Armutücesi, Geben (Kayranlı mevkii) ve Ahır Dağı eteklerinde kalan kollarıdır. Maraş Merkez ilçeye bağlı eski "Kumarlı Karyesi" sakinleri ile Andırın Kumarlı sakinleri, tahrir defterlerinde (TD 401) aynı ana cemaatin (Cemaat-i Kumarlı) şubeleri olarak kayıtlıdır.
Kayseri (Pınarbaşı, Sarız, Develi): Uzunyayla Platosu, Kumarlı ve bağlı bulunduğu Beydilli/Avşar teşekküllerinin yüzlerce yıllık ana yazlık yurdudur. Dulkadirli beylerinden Şeyh Ahmet Kumar-i silsilesine bağlı olan ve Pınarbaşı ile Sarız köylerine yerleşen oymak mensupları, Andırın Kumarlı cemaatiyle doğrudan aynı oymak şeceresine sahiptir.
Sivas (Kangal - Humarlı Köyü): BOA tahrirlerinde Kangal kazası dâhilinde tescilli olan "Humarlı / Kumarlı" köyü, yaylak sahasında kalan ve Fırka-i İslâhiye öncesinde kuzeyde kalıcı köyler oluşturan doğrudan kardeş oymak koludur.
Aydın, Manisa ve Denizli (Batı Anadolu Türkmenleri): BOA, A.MKT.UM. 501/22 fon kodlu iskân belgelerine ve 1701 Danişmendli fermanlarına göre; Çukurova ve Rakka bölgesinde asayişi bozan veya yerleşik düzene direnen Beydilli ve Avşar oymaklarının bir kısmı Batı Anadolu’ya (Aydın Güzelhisar, Saruhan ve Tire kazalarına) sürgün ve iskân edilmiştir. Aydın yöresinde yerleşik hayata geçen Danişmendli ve Beydilli bakiyesi "Karalu / Karalar" ile "Kumarlı" oymak parçaları, Andırın Kumarlı'daki Karalıoğulları ve ana cemaatle aynı iskân kütüğüne bağlıdır.
Osmanlı tahrirlerinde doğrudan Cemaat-i Humar/Kumarlı olarak ayrılan diğer tarihî yerleşimler:
Ankara (Kalecik - Altıntaş / Kumartaş Köyü): Selçuklu/Harzemşah askeri elitlerinden Humartiğin/Humartaş adına izafeten kurulan ve arşiv kayıtlarında "Kumartaş" olarak geçen yerleşim, oymak hafızasını doğrudan koruyan koldur.
Niğde (Bor İlçesi): Nüfus ve temettuat defterlerinde "Kumarcıoğlu" lakabıyla tescil edilmiş, Andırın ve Çukurova hattından ayrılarak İç Anadolu ticaret güzergâhında yerleşmiş cemaat mensuplarıdır.
Kırşehir (Merkez / Mucur): Sıddıklı Kumarkaç ve Kumardiğin karyeleri, Dulkadirli idari sahasında kalan kardeş teşekküllerdir.
Malatya (Arguvan - Kumarı Köyü): Dulkadir Eyaleti Mufassal Defteri'nde (TD 998) doğrudan aynı aşiret adıyla kayıtlı Dulkadirli Türkmen birliği koludur.
Hatay (Antakya - Bakraz Nahiyesi): 16. yüzyıl tahrirlerinde 41 hane olarak tescil edilen göçer Kumarlı cemaati olup, kışlak olarak Amik Ovası'nı kullanan ve Andırın'a çıkmayıp ovada yerleşik kalan doğrudan akraba gruptur.
Yozgat (Bozok Sancağı): Bozok tahrirlerindeki Kumarlı karyesi sakinleri.
Türkiye'de Kumarlı-Humarlı adını taşıyan Köyler
Aytaç Bozkuyu
Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog
Kaynakça
BOA, TD 401: Maraş Sancağı Mufassal Tahrir Defteri (H. 971 / M. 1563-1564) — (Maraş Sancağı, Şahneçemen, Kustere nahiyeleri, Karye ve Cemaat-i Kumarlı / Humarî, Vergi haneleri ve rüsumat kayıtları).
BOA, TD 110: Halep Vilayeti / Halep Türkmenleri Tahrir Defteri (H. 922 / M. 1516) — (Beydilli / Begdili boyu ve bağlı oymakların kışlak-yaylak dağılımları).
BOA, TD 998: Dulkadir Eyaleti Mufassal Tahrir Defteri (H. 934 / M. 1528) — (Şahneçemen Nahiyesi yerleşmeleri, mezraları ve aşiret teşekkülleri).
BOA, ML.VRD.TMT.d. 14210 - 14218: Maraş Sancağı Şahneçemen Nahiyesi Karyeleri Temettüat Defterleri (H. 1260-1261 / M. 1844-1845) — (Köy hane reislerinin isimleri, Uyduranoğlu, Çınkıroğlu vb. sülale unvanları, ekilebilir arazi dönümleri, hayvan varlığı, Resm-i Çift/Bennâk ve Öşür matrahları).
BOA, NFS.d. 2780: Maraş Eyaleti Andırın ve Şahneçemen Kazaları Erkek Nüfus Defteri (H. 1247 / M. 1831).
BOA, İ.MVL. 540/24281: Fırka-i İslâhiye Harekâtı, Derviş ve Cevdet Paşaların Kozan, Andırın, Kadirli ve Maraş Yöresi İskân Layihaları ve Aşiret Tahrirleri (H. 1282 / M. 1865)
BOA, A.MKT.UM. 501/22: Danişmendli, Avşar ve Beydilli Cemaatlerinin Çukurova ile İç Anadolu İskân Fermanları ve Rüsumat Düzenlemeleri (H. 1113 / M. 1701).
Ahmet Cevdet Paşa. Tezâkir (1-40), (Haz. Cavid Baysun), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1991. (Fırka-i İslâhiye harekâtı, Çukurova ve Andırın zorunlu iskânı, Dadaloğlu ve Avşar/Beydilli direnişleri).
Ahmet Cevdet Paşa. Marûzât, (Haz. Şahabettin Tekindağ), Çağrı Yayınları, İstanbul, 1980.
Barkan, Ömer Lütfi. "Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Sufiler", Vakıflar Dergisi, S. 2, Ankara, 1942, ss. 279-386. (Şeyh Ahmet Kumar-i ve Dulkadirli derviş/gazi teşekkülleri).
Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri - Boy Teşkilâtı - Destanları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1999. (Bozok/Beydilli boyu teşekkülü, Halep ve Dulkadir Türkmenleri).
Yıla, Âşık Paşa / Yinanç, Refet - Elibüyük, Mesut. Maraş Tahrir Defteri (1563), Cilt I-II, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi (OTAM) Yayınları, Ankara, 1988. (Kustere, Şahneçemen, Andırın kaleleri, Karye-i Kumarlı, vergi türleri: Öşür, Resm-i Bennâk, Adet-i Ağnam, Resm-i Arûsâne).
Gökbilgin, M. Tayyib. "XVI. Yüzyılda Maraş Sancağı ve Dulkadır Eyaleti", Tarih Dergisi, C. IV, S. 7, İstanbul, 1952, ss. 45-68.
Halaçoğlu, Yusuf. Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650), Cilt 1-6, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2009. (Aşiret-i Humar/Kumarlı, Karalu/Karalar, Camuscu/Cemmesi, Beydilli ve Avşar kollarının topoğrafik ve idari dağılımı).
Refik, Ahmet. Anadolu'da Türk Aşiretleri (966-1200), Enderun Kitabevi, İstanbul, 1989. (1701 Danişmendli ve Beydilli iskân fermanları).
Şahbaz, Mehibe. "Antik Çağdan Türk-İslam Dönemine Çukurova-Suriye Arasında Kilit Bir Bölge: Andırın", Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 24, S. 2, 2024, ss. 115-135. (Akyol/Ağyol güzergâhı, Azgıt Kalesi, Akkale, Kumkale ve topoğrafik savunma hatları).
Kırpık, Cevdet. "19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kadirli ve Andırın Coğrafyasında İskân ve İdari Yapı", OTAM, S. 40, 2016, ss. 419-440. (Uzunyayla - Andırın - Çukurova dikey göç rotası ve Fırka-i İslâhiye).
Kütük, Abdurrahman. "Çukurova Türkmenlerinin Son İskânı ve Sosyo-Ekonomik Sonuçları", Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C. 9, S. 4, 2022, ss. 1418-1443. (Göçer iktisadı, sıtma/sıcak baskısı, yaylak-kışlak çatışmaları).
Solak, İbrahim. "XVI. Yüzyılda Maraş Sancağında Yerleşme ve Nüfus", Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 11, Konya, 2004, ss. 611-638. (Şahneçemen Nahiyesi maliye ve vergi rüsumatı).
Yorumlar
Yorum Gönder