Kadirli Akköprü Köyü

 

Kadirli Akköprü Köyü

Akköprü köyünün içinden akan ve tarih boyunca Kozan ile Kadirli arasında doğal bir sınır oluşturan Sumbas Suyu, bölgedeki yerleşim dokusunun can damarını teşkil etmektedir. Akköprü mevkisi, coğrafi konumu sebebiyle Adana, Kozan, Kadirli ve Ceyhan yollarının kesişim hattında bulunması nedeniyle stratejik açıdan her dönem değerini korumuştur. 

Antik dönemlerden itibaren stratejik geçiş kolaylığı sağlayan bu mevki, dağlık Kozan bölgesi ile verimli Çukurova ovaları arasında göçer Yörüklerin en hayati kışlak alanlarından biri olarak kullanılmıştır. Bölgenin idari bir birim olarak tescili Osmanlı döneminde Kars-ı Maraş veya Kars-ı Zülkadriye olarak bilinen kaza yapısı içerisinde şekillenmiştir. 

XVI. yüzyılda Kars-ı Maraş Sancağı'na bağlı Kınık kazasında 75 kadar köy ve ekinlik (mezra) bulunmaktaydı. Osmanlı idari kayıtlarında (Mufassal Tahrir Defterleri) yapılan tespitlere göre, Akköprü köyü bu tahrirlerde doğrudan bir yerleşim ve ziraat alanı olarak kaydedilmiştir. XVI. yüzyılda bölgede yer alan diğer köy ve ekinlikler arasında Delükendi, Leçe (Karakuyu), Kesük, Depesidelik, Honab, Hasanhacı, Çomak, Hanlu, Meşhedüyük, Viranşehir, Karacaviran, Yarpuz ve Balıklağu (Balıklu oğlu) bulunmaktaydı. Tell-Hamdûn Kalesi ve çevresindeki Gözlükuyu, Çanakçı, Kopran, Türki, Kamışlu ve İkizkilise gibi mevkilerle birlikte bu havzada toplam 763 hanede 1047 nefer vergi nüfusu kaydedilmiştir. Bölgenin celali isyanları ve asayişsizlik çağlarında harabeye dönmesinin ardından, XIX. yüzyılın ikinci yarısında (1865) bölgeye gelen Fırka-i İslâhiye askeri reform heyeti, göçebe nüfusu zapturapt altına alarak Akköprü ve civarındaki topraklarda kalıcı yerleşik hayatı ve kerpiç/taş evlerin inşasını zorunlu kılmıştır.

Devlet kaynaklarında, özellikle 1523 yılından itibaren Akköprü ve çevresinin Avşar boyuna mensup akraba cemaatler tarafından yurt tutulduğu açıkça görülmektedir. Avşar boyunun bölgedeki ilk öncü kolu, Akdağlı cemaatine bağlı olan Savcı Haculu (Savcı Hacılı) oymağıdır. Köyün ismi olan "Akköprü" tabirinin de bu Akdağlı ve Savcı Haculu cemaatlerinin su üzerindeki geçiş mevkisini tahkim etmesiyle ortaya çıktığı tarihî bir gerçekliktir. 

Savcı Haculu cemaatinin bu stratejik havzada bölünmesiyle Akköprü çevresinde şu alt obalar ve cemaatler göçerlik ve kışlak faaliyetlerini sürdürmüşlerdir: Aksak Kocalı, Alişarlu, Arıklar, Ayrahanlu, Beylikoğlu, Boyacı, Cündi, Çakırlar, Darıcı Satı, Kalaycı, Kara Yakuplu, Kazancı, Kemallu, Kırhanlu, Konur Satı, Pusatoğlu, Sarı Fakılı ve Sehlik cemaatleri. Bu grupların tamamı Savcı Haculu ana gövdesinden ayrılmış kardeş obalar olup, bölgedeki Avşar dokusunun temel taşlarıdır.

Bölge tarih boyunca sadece Avşar boyunun değil, Üç-Ok ve Bozulus bakiyesi diğer Türkmen topluluklarının da göç güzergâhı olmuştur. Zaman zaman Avşar boyu ile birlikte Eymür ve Döğer boylarına mensup kollar da Akköprü mevkiine kışlamak amacıyla gelmiş, ancak bu gruplar bölgede kalıcı kalmayarak zamanla doğuya, Urfa ve Antep taraflarına göç ederek oralarda kalıcı iskâna tabi tutulmuşlardır. Köydeki en köklü ve kalıcı iskân hareketini ise Savcı Hacılı oymağının "Sehlik" (Sehlikler) obası gerçekleştirmiştir. 

1530 tarihli Tapu-Tahrir kayıtlarına göre Sehlik obası, Feke dağlarında yayladıktan sonra Kozan'ın kuzeyindeki Ayıhasanlı ve doğusundaki Tavşantepe mevkilerinde kışlamaktaydı. O dönem 25 haneden oluşan bu obadan 1090 akçe vergi alınmakta ve Keşişlik mevkiinde ziraat yapılmaktaydı. Obanın bir diğer kolu ise ana gövdeden ayrılarak İncirliviran ve Pinili mevkilerinde tarım sürdürmüştür. Sehlik obasının yaylak-kışlak ve yarı göçebe serüveni 1572 tahririnde İskele mezrasındaki ziraat kayıtlarıyla resmî tahrirlerde son bulsa da, cemaat fiziki olarak bu coğrafyayı terk etmemiş, üç asır boyunca Akköprü ve Sumbas Suyu aksında varlığını korumuştur. Öte yandan, çevre arşiv belgelerinden edinilen bilgilere göre, komşu havzalarda hareket eden Bozdoğan aşiretinin bazı kolları ile Saçıkara Yörüklerinin de bu geçiş yollarını ve Akköprü civarındaki mîrî arazileri zaman zaman kışlak nakliyatı ve devecilik faaliyetlerinde lojistik bir hat olarak kullandıkları anlaşılmaktadır.

Akköprü köyünde yerleşik olan, tarihî sülaleler ve tarihsel kökenleri şu şekildedir:

Sehlikzoğulları (Sehlikzade / Sehlik): Akköprü köyünün en köklü ulema ve idari ailesidir. 1530 ve 1572 tarihli Tapu-Tahrir defterlerinde kayıtlı olan Oğuzların Avşar boyu Savcı Hacılı oymağının doğrudan Sehlik obasına dayanmaktadırlar. Sülale, yaylak-kışlak hayatını asırlarca bu topraklarda sürdürmüş ve günümüzde de ulema geleneğini ve aynı soyadı devam ettirmektedir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Tapu Tahrir kayıtlarında Avşar Boyu, Savcı Hacılı Cemaati, Sehlik Obası olarak tescillidirler.

Kocalar (Aksak Kocalı): Köyün kurucu Türkmen sülalelerindendir. Savcı Haculu cemaatinin Akköprü kışlağındaki Aksak Kocalı obasının bakiyesidir.

Alişarlar (Alişarlu): Köyde tarımsal faaliyetleri ve köklü geçmişiyle bilinen ailelerdendir. Savcı Haculu ana gövdesinden ayrılan Alişarlu obasının Akköprü'ye yerleşen koludur.

Arıklar (Arık): Köy nüfus kayıtlarında ve tarımsal destek listelerinde aktif olarak yer alan yerleşik aile. Savcı Haculu cemaatinin Arıklar obası ile doğrudan oymak bağı mevcuttur.

Çakırlar (Çakır): Köy sakinleri arasında nüfus yoğunluğuna sahip sülale. Savcı Haculu konfederasyonuna tabi tarihî Çakırlar obasının yerleşik bakiyesidir.

Boyacılar (Boyacı): Köyün geleneksel ziraatçı sülalelerindendir. Savcı Haculu oymağı bünyesindeki Boyacı obasına dayanmaktadırlar.

Kara Yakupoğulları (Yakup / Karayakup): Köyün köklü çiftçi ailelerindendir. Tarihî kayıtlarda geçen Kara Yakuplu obasının Akköprü kışlağındaki kalıcı koludur.

Arıoğlu Sülalesi: Bölgenin köklü ailelerinden olup Çukurova tahrirlerinde Kars-ı Zülkadriye (Kadirli) bölgesine iskan edilen Oğuzların Avşar boyunun yerleşik hayata geçen kollarına dayanmaktadır. Köyün modern tarımsal dönüşümünde lokomotif ailelerdendir.

Azmaz Sülalesi:Akköprü'de nüfusu bulunan ve bölgenin sözlü tarihinde yer alan çekirdek ailelerdendir. Tarihsel olarak Çukurova’nın yerli Türkmen/Yörük aşiret gruplarından, Sis (Kozan) - Kars-ı Zülkadriye hattındaki yerleşik Avşar obalarının alt kollarından biridir.

Gedik sülalesi: Akköprü köyünün sosyo-kültürel hayatında uzun yıllardır yer alan yerleşik ailelerdendir. Osmanlı nüfus kayıtlarında bölgeye iskan edilen

Savcı Haculu veya akraba Türkmen oymağı cemaat kayıtları ile uyumluluk göstermektedir

Akköprü köyü ve onun hamisi konumundaki sülaleler, Milli Mücadele döneminde Çukurova ve Kozan Dağları havzasında adeta birer kurtuluş meşalesi olmuşlardır. Hem Cumhuriyet Arşivi hem de Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Başkanlığı arşiv belgelerinde, Kozan Dağları'nda Kuva-i Milliye teşkilatlanmasının liderliğini ve başkanlığını üstlenen Sehlikzade Hasan Efendi’nin adı gururla geçmektedir. Milli Mücadele esnasında stratejik bir karargâh vazifesi gören "Sehlikzade Çiftliği", bölgenin Fransız işgal güçleri ve işbirlikçi Ermeni çetelerinden temizlenmesinde hayati bir rol oynamıştır. Bu çiftlik, stratejik öneminden ötürü işgal döneminde Fransız ve Ermeni müfrezeleri tarafından defalarca hain baskınlara uğramıştır. Buna rağmen dik duruşunu bozmayan sülale ve köy halkı, 1914-1918 yılları arasında yaşanan I. Dünya Savaşı'nda da cephelere lojistik destek sağlamıştır; Hicaz-Yemen ve Filistin-Suriye cephelerine sevk edilecek ordu erzağının çok büyük bir kısmı bu Sehlikzade Çiftliği'ndeki ambarlarda depolanmış ve güvenle cephelere ulaştırılmıştır.

Akköprü köyünün köken aldığı Avşar, Eymür ve Döğer boylarının tarihsel göç hareketleri, köyün akrabalık bağlarını çok geniş bir coğrafyaya yaymıştır. Sehlik obasının yaylak hattı olan Feke, Saimbeyli havzası ve kışlak alanları olan Kozan ve Kadirli merkezleri birinci derece akraba coğrafyalardır. Tarihî göç yolları üzerinde cemaatten koparak doğuya yönelen kollar nedeniyle Gaziantep (Antep) ve Şanlıurfa (Urfa) illeri ile buralara bağlı Türkmen köyleri Akköprü'nün tarihî oymak akrabalarının yer aldığı temel illerdir. Ayrıca Çukurova genelindeki Avşar köyleriyle de doğrudan kan bağı bulunmaktadır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Abouamsha, Deniz Zühdi. Fırka-i İslâhiye ve Çukurova Göçerlerinin Sosyo-Kültürel Dönüşümü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2021.

Aşçı, Halide. Kadirli Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Osmaniye, 2022.

Canbolat, Atilla. "XIX. Yüzyılda Antakya ve Çukurova İskân Hareketleri". Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, cilt 1, sayı 1, 1999, ss. 45-62.

Çeribaş, Mehmet. Kadirli ve Çevre Folklorunda Eski Türk İnançlarının İzleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya, 2004.

Halaçoğlu, Yusuf. "Fırka-i İslâhiyye". TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 13. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996, ss. 35-36.

Halaçoğlu, Yusuf. "Fırka-i İslâhiye ve Yapmış Olduğu İskân". İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, sayı 27, 1973, ss. 1-20.

Kırpık, Cevdet. "İskân, İsyan ve Değişim: XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Kadirli". OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), sayı 40, Güz 2016, ss. 407-439.

Kurt, Yılmaz. Çukurova Tarihinin Kaynakları V: Kars-ı Maraş (Kadirli) Mufassal Tahrir Defteri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.

Sansar, M. Fatih ve Bekir Sami Bayazıt. 1865-1866 Cebel-i Bereket Kozanoğulları İsyanı ve Fırka-i İslahiye. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Yayınları, 2014.

Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri - Boy Teşkilâtı - Destanları. 5. Baskı. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1999.

T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 998 Nolu Muhasebe-i Vilayet-i Diyar-ı Bekr ve 'Arab ve Zü'l-Kadiriyye Defteri (H. 937 / M. 1530). Ankara: Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1999.

T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi. Yayın No: 40, Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2000.

T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. 397 Numaralı Haleb Livâsı Mufassal Tahrîr Defteri (943 / 1536) I. Yayın Nu: 109, Defter-i Hâkânî Dizisi: XVI, Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2010.

T.C. Başvekillik İstatistik Genel Direktörlüğü. 20 İlkteşrin 1935 Genel Nüfus Sayımı: Kat'î ve Mufassal Neticeler (Köy Nüfusu). Neşriyat Sayısı: 75, Cilt: 59. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi, 1937.

T.C. İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Genel Köy Listesi. Ankara: İçişleri Bakanlığı Yayınları, 1968.

T.C. Osmaniye Valiliği. Şehrimiz Osmaniye. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2018.

Terzi, Mehmet Akif ve Ahmet Ergün. Kınık'tan Kıyıya Osmanlı Belgelerinde Osmaniye. Osmaniye: Osmaniye Belediyesi Kültür Yayınları, 2013.

Ünlü, Alemdar. Oğuz Türkmenlerinden Avşarlar. Kayseri: Geçit Yayınları, 2001.

Yakar, İbrahim. Kadirli Ağzı. Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ, 1984.

Yalman (Yalgın), Ali Rıza. Cenupta Türkmen Oymakları. Cilt 1-2. Haz. Sabahat Emir. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1977.

Yavuz, Nuri. "Fırka-i İslahiye Ordusunun Özellikleri ve Faaliyetleri". Gazi Akademik Bakış, cilt 5, sayı 10, Yaz 2012, ss. 113-127.