Kadirli Çıyanlı Köyü (Aşağı-Yukarı)

 

Kadirli Çıyanlı Köyü (Aşağı-Yukarı)

Çıyanlı (Aşağı ve Yukarı) köyü, tarihin tozlu sayfalarından süzülüp gelen, Çukurova ile Toros dağlarının birleştiği o asil coğrafyada parıldayan kadim bir Türkmen yerleşimidir. Halk arasında ismiyle ilgili ne kadar farklı hikayeler anlatılsa da akademik ve resmi belgelere baktığımızda gerçek bütün çıplaklığıyla önümüze çıkıyor. "Çiyan" veya "Çiyanlı" cemaati, Osmanlı arşiv vesikalarında doğrudan "Konar-Göçer Türkman Yörükanı" taifesi içerisinde, özellikle Avşar federasyonuna sıkı sıkıya bağlı askeri ve cevval bir oymak olarak tescil edilmiştir. Bu ad, aslında oymağın o bilinen hızı, çevikliği ve savaşçı karakterinden mülhem, zamanında kendilerine verilmiş ve onurla taşınmış kadim bir Türkmen lakabıdır.

Köyün tarihsel derinliğine indiğimizde, XVI. yüzyıl Osmanlı tahrir defterlerinin o muazzam kütükleriyle karşılaşıyoruz. 1526 tarihli Dulkadir Eyaleti tahrir defterinde Çıyanlı cemaati, Dulkadirli konfederasyonu içerisinde vergisini düzenli ödeyen ve çok geniş kışlak arazilerine hükmeden kudretli bir topluluk olarak resmen kaydedilmiştir.

Yerleşimin Karatepe bölgesindeki stratejik varlığı ise Sis Sancağı’na ait defterde karşımıza çıkıyor. Burada Çıyanlı’nın konumu, adeta bir "Derbendci" yani dağ geçitlerinin ve ticaret yollarının asayişini sağlayan koruyucu bir statüye yakın stratejik bir vazifeyle tanımlanmıştır. Köyün bugünkü fiziki dokusunda gördüğümüz Aşağı ve Yukarı Çıyanlı ayrımı ise sadece coğrafi bir yükselti farkından ibaret değildir; bu durum sülale kollarının zamanla sosyo-ekonomik olarak ayrışmasının bir neticesidir. Yukarı Çıyanlı, dağlık yapının da etkisiyle eski Yörük yaylak geleneğini, kara çadır kültürünü ve hayvancılığı sımsıkı korurken; Aşağı Çıyanlı ise Ceyhan Ovası’nın o bereketli düzlüklerine yakın olmasının avantajıyla tarım ve ticaretle bütünleşmiştir. Tapu Tahrir defterlerindeki kayıtlar da Çıyanlıların bu bölgede asırlardır ne kadar geniş mera, otlak ve orman haklarına sahip olduğunu, bu tarihi hakların 1865 yılındaki Fırka-i İslâhiyye harekatı sonrasında da mülkiyet sicillerine tek tek işlendiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Çıyanlı köyünün etnik ve kültürel köken yapısı, Oğuzların soylu Bozok koluna mensup Avşar boyunun damgasını taşımaktadır.Halep Türkmenleri defterleri dikkatle incelendiğinde; Çıyanlıların Halep Türkmen bünyesi ile Çukurova (Sis-Kars) havzası arasında mekik dokuyan, kışlakları Ceyhan nehrinin kıyılarında, yaylakları ise Uzunyayla ve Binboğa dağlarının serin zirvelerinde bulunan Avşar obalarıyla doğrudan hısım ve akraba olduğu resmen belgelenmiştir. Köyün günlük konuşma dilinde, o kendine has ağız yapısında "g" harflerinin sertleşerek "k"laşması, kelime başlarındaki "y" türemeleri ve yaşatılan kadim deyimler, bizzat Kayseri-Sarız ve Pınarbaşı Avşarları ile birebir aynıdır.

Türkmen irfanının en hüzünlü ve saf formları olan "Avşar Ağıtları", bugün bile Çıyanlı’nın düğünlerinde ve cenaze törelerinde o eski derinliğiyle çınlamaktadır. Bu dağlık coğrafya zorunlu yerleşik iskan politikalarından sonra "Avşar kültür ve asabiyetinin hiç bozulmadan muhafaza edildiği muazzam bir kültürel koridor" vazifesi görmüştür. Çıyanlı, Karatepe bölgesinde yer alan Sofular (Durmuşsofulu), Kesim ve Çiğdemli gibi komşu köyleriyle sadece coğrafi bir sınırdaşlık değil, çok köklü bir "Asabiyet Birliği" içindedir.

Sofular köyü bölgenin inanç ve manevi muhafızlığını üstlenirken, Çıyanlılar ise işin askeri ve konargöçer alp kanadını temsil ederek tarihi bir denge kurmuşlardır. Kesim ve Çiğdemli köyleriyle olan bağ ise mülkiyet, otlak ve yaylak ortaklığına dayanmaktadır. Nitekim 1563 yılı Maraş Tahrir Defteri kayıtlarında bu köylerin sınırlarının ve arazilerinin birbirine nasıl komşu ve müdahil olduğu devlet eliyle yazılmıştır. Karatepe hattında Kızyusuflu, Bahadırlı ve Bekereci ile omuz omuza veren Çıyanlı, bölgedeki yoğun Bozdoğan (Üçok) nüfusuna ve etkisine karşı, dengeli ve gururlu bir Avşar (Bozok) unsuru olarak tarih sahnesindeki yerini her zaman korumuştur.

Çıyanlı köyünün tarihi, adeta bitmek bilmeyen göçlerin, iskanların ve sıla özlemlerinin bir özetidir. Yüzyıllar boyunca Uzunyayla, Binboğa dağları ile Çukurova arasında sürüleriyle gidip gelen bu hareketli Türkmen obası, devletin konargöçerleri denetim altına alma siyasetiyle çok büyük nüfus hareketleri yaşamıştır. Köyün yaşadığı en büyük tarihi göç kırılmalarından biri, XVII. yüzyılın sonlarında Osmanlı coğrafyasını derinden sarsan o meşhur "Büyük Kaçgun" dönemine rastlar. Bu asayişsizlik ve kargaşa yıllarında Çıyanlı obasının önemli bir kısmı, can ve mal güvenliğini korumak amacıyla Batı Anadolu’ya doğru hareket etmek zorunda kalmış ve arşivlerde "Bozdoğan Perâkendesi" adıyla anılan bu göç dalgasıyla Aydın ve Denizli topraklarına yerleşmiştir.

Köyün maruz kaldığı ikinci büyük idari göç hareketi ise 1865 yılındaki Fırka-i İslâhiyye askeri harekatıdır. Cevdet Paşa ve Derviş Paşa komutasındaki bu harekatla, Çıyanlıların serbestçe dağlara çıkma geleneği resmen sonlandırılmış, bölünmüş hane gruplarının bir kısmı Kadirli'deki bu çekirdek köyde mecburi iskana tabi tutulurken, yaylacılık bağları yüzünden bir kısım akrabalar da Kayseri sınırlarında kalmıştır. Cumhuriyet döneminde ise özellikle pamuk tarımının ve ova ziraatinin Çukurova'da parlaması üzerine, ekonomik sebeplerle köyden Aşağı Ceyhan Ovası’na, Yüreğir ve Sarıçam düzlüklerine doğru tarım eksenli yoğun bir iç göç hareketi yaşanmış, bu durum köyün demografik yapısını ova merkezleriyle doğrudan bağlamıştır.

Bozdoğan Türkmenleri, Avşar, Tecirli, Cerid ve Varsak oymakları oluşturur. 16. yüzyıl Osmanlı mufassal tahrir kütüklerinde Kadirli Ovaları mîrî dirlik statüsünde tescil edilmiş, ahali hububat, pamuk ve susam ekimi yapmıştır.

1872 (Rumi 1288) Halep Vilayeti Kars-ı Zülkadriye Tapu Defteri kayıtlarında "Çiyanlı" başlığı altında tescil edilen hane reisleri ve sülaleler şunlardır:

Hacıosmanoğlu, Fazlıoğlu Derviş

Omarosmanoğlu Mehmet, Cabbarhasanoğlu Veli

Kafirci Ali, Andırınoğlu Ömer

Döneninoğlu Ahmet, Keyaşoğlu Mollasüleyman

Topalhasanoğlu Hasan, Eminmehmetoğlu İsmail

Çıyanoğlu Halil ve İbrahim, Yerçenemlioğlu Mehmet

Bıyıklıoğlu Ali, Çıyanlıoğlu Ahmet

Hacıhimmetoğlu İbrahim, Gülabioğlu Ahmet

Andırınoğlu Mustafa, Delialioğlu Yahya

Kadirli Çıyanlı köyünün yerleşik nufus yapısını, o asırlık soy kütüklerini oluşturan tarihi aile adları ve sülaleler; Osmanlı nüfus kayıtları, temettuat kütükleri, cumhuriyet dönemi tapu tescilleri, Soyadı Kanunu (1934) kütükleri, resmi oymak ve arşiv bağlantı notlarıyla birlikte şu şekilde tespit edilmiştir:

Kâhyalar (Kahyalar / Kahyaoğulları) Sülalesi: Köyün idari ve sosyal liderliğini asırlardır elinde bulunduran kurucu ve en köklü sülalesidir. Çıyanlı cemaatinin ana idari kadrosunu oluşturan bu sülalenin bir kolu, 17. yüzyıl Büyük Kaçgun döneminde Batı Anadolu’ya sevk edilen "Bozdoğan Perâkendesi" kayıtlarında yer almaktadır. Aydın ve Denizli'deki yerleşik akrabalarla doğrudan "Ammioğlu" (amca oğlu) derecesinde tarihi ve kan bağına sahiptirler.

Çiyanlıoğulları (Çiyanlı / Çıyanlı) Sülalesi: Köyün ismini taşıyan ve oymağın asli kimliğini günümüze kadar kesintisiz ulaştıran en kadim hane reislerinin soyudur. Doğrudan Osmanlı arşivlerinde "Cemaat-i Çıyanlı" olarak geçen resmi Avşar oymağının ana omurgasıdır. 1526 tarihli TD 69 nolu defterde kışlak hakları mühürlenen ailenin bugünkü yasal mirasçılarıdır.

Gök Sülalesi: Aşağı ve Yukarı Çıyanlı tescillerinde nüfus yoğunluğuyla dikkat çeken köklü bir Türkmen silsilesidir.1865 Fırka-i İslâhiyye sonrasında Çukurova ovalık kesimine pamuk ziraati amacıyla inen ve kütükleri daha sonra Yüreğir ve Ceyhan merkezlerine nakledilen kadim Avşar boy kollarına dayanmaktadır.

Arslan Sülalesi: Köyün tarımsal üretiminde ve sosyal yapısında asırlardır derin izleri bulunan, hayvancılık geleneklerine bağlı bir sülaledir. Halep Türkmenleri ve Sis (Kozan) tahrirlerindeki (TD 151) Çıyanlı askeri derbendci cemaatinin süvari kollarından gelen tarihi köklere sahiptirler.

Kurt Sülalesi: Köyün hem Yukarı hem de Aşağı mahallelerinde yerleşik, boy disiplinine bağlı aile gruplarındandır. Cumhuriyetin ilk nüfus sayımlarında (1927) ve Soyadı Kanunu tescillerinde Çıyanlı köyünün yerleşik çekirdek sakinleri olarak resmi kayıtlara geçirilmişlerdir.

Milli Mücadele ve Kurtuluş Savaşı yıllarında Çukurova havzasının, özellikle Kadirli ve Kozan dağlarının Fransız işgal kuvvetlerine ve onlarla işbirliği yapan Ermeni intikam lejyonlarına karşı gösterdiği o destansı direnişte Çıyanlı köyü kelimenin tam anlamıyla bir kale ve sarsılmaz bir Kuva-yı Milliye yuvası olmuştur. Avşar boyunun o genlerinde taşıdığı bağımsızlık asabiyeti ve askeri çeviklik, işgal günlerinde Çıyanlı yiğitlerinin hızla organize olmasını sağlamıştır. Köy halkı kendi içinden çıkardığı cesur milis kuvvetleri (çeteler) ile Karatepe ve Savrun hattındaki dağ geçitlerini tutmuş, Fransız müfrezelerine kök söktüren gerilla baskınlarında çok büyük kahramanlıklar göstermişlerdir. Çıyanlı, dağlara çekilen Kuva-yı Milliye müfrezelerine sığınak olmuş, cepheye gizlice zahire, at ve silah lojistiği taşımıştır. Çıyanlı topraklarında yakılan bu direniş meşalesi, bölgede şehit düşen vatan evlatlarının ardından yakılan ve bugün bile dillerden düşmeyen o meşhur Avşar ağıtlarıyla manevi bir bayrak gibi göklerde dalgalandırılmıştır.

Çıyanlı (Aşağı-Yukarı) köyünün asırlık soy kütükleri, zorunlu iskan fermanları ve tarihi kaçgun rotaları incelendiğinde, doğrudan "öz akraba" bağlarına sahip olduğu bölgeler şu şekilde tespit edlmiştir;

Aydın ve Denizli (Bozdoğan, Nazilli, Yenipazar Hattı): XVII. yüzyıldaki o büyük çalkantı döneminde Batı Anadolu’ya göç etmek zorunda kalan Kâhyalar ve Çiyanlıoğulları sülalelerinin, bugün o topraklarda yaşayan Yörük ve Türkmen kollarının doğrudan "Ammioğlu" (amca oğlu) derecesinde öz akrabaları buradadır.

Kayseri (Pınarbaşı, Sarız, Tomarza): Çıyanlı'nın Avşar, Cerit ve Tecirli federasyonlarına bağlı olan ve 1865 Fırka-i İslâhiyye sonrasında kışlağı Kadirli'de, yaylağı ise Binboğa/Uzunyayla hattında kalan bölünmüş hane gruplarının en birinci derece soydaş akrabalarının bulunduğu alandır.

Adana (Yüreğir, Ceyhan, Sarıçam): Çıyanlı kütüğünden pamuk ve ova ziraati amacıyla ayrılan; Çiyanlı, Gök, Arslan ve Kurt soyadlarını taşıyan ailelerin kütüksel bağlarının uzandığı Çukurova merkez kaza hatlarıdır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Abouamsha, Deniz Zühdi. Fırka-i İslâhiye ve Çukurova Göçerlerinin Sosyo-Kültürel Dönüşümü. Yüksek Lisans Tezi, 2021.

Akdeniz Bölgesi Beşeri ve Fiziki Coğrafyası Araştırmaları. akdeniz-bc3b6lgesi.pdf.

Akın, Fatma. XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Avşarların İskânı. a-XIX-Yuzyilin-Ikinci-Yarisinda-Avsarlarin-Kiskani.pdf.

Alemdar, Ünlü. Oğuz Türkmenlerinden Avşarlar. Kayseri.

Aşçı, Halide. Kadirli Halk Kültürü Araştırması. Yüksek Lisans Tezi, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Osmaniye, 2022.

Ayhanoğlu, Mehmet & Ergün, Ahmet. Kınık'tan Kıyıya Osmanlı Belgelerinde Osmaniye. Osmaniye, 2015.

Çeribaş, Mehmet. Kadirli ve Çevre Folklorunda Eski Türk İnançlarının İzleri. Yüksek Lisans Tezi, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya, 2004.

Cevdet Paşa, Ahmet. Tezâkir (21-39). Yay. Cavid Baysun, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.

Cevdet Paşa, Ahmet. Ma'rûzât. Haz. Şerif Baştav, İstanbul.

Gölen, Zafer. Kozan Mufassal Tahrir Defteri ve Kars-ı Maraş Nüfus Değerlendirmeleri. Kozan Muhafassal Tahrir defteri.pdf.

Halaçoğlu, Yusuf. Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650). Cilt 1-5, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2009.

Halaçoğlu, Yusuf. Fırka-i İslâhiye ve Yapmış Olduğu İskân. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Sayı: 27, s. 1-28, 1973.

Halaçoğlu, Yusuf. Fırka-i İslâhiyye. TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 13, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996, ss. 35-36.

İpek, İsmet. Osmaniyeli Kuvayımilliyeciler: Çeteler. Osmaniye.

Kırpık, Cevdet. İskân, İsyan ve Değişim: XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Kadirli. OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), Sayı: 40, Güz 2016, ss. 407–439.

Kültür ve Turizm Bakanlığı Koruma Kurulu Kararı. Mersin Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Kararı, Tarih: 26.04.2024, Karar No: 17687-17694.

Kurt, Yılmaz. 1572 Tarihli Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri (TD 114). Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2005.

Kurt, Yılmaz. Sis Sancağı Mufassal Tahrir Defteri (TD 150). Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 1992.

Kurt, Yılmaz. Kozan (Sis) Sancağında Kişi Adları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt: 15, Sayı: 26, ss. 275-296, 1991.

Kurt, Yılmaz. XVI. Yüzyılda Çukurova'da Oğuz Boyları / Kars-ı Maraş Sancağında Mülk ve Vakıf Arazi. Ankara Üniversitesi OTAM Dergisi.

Milli Savunma Bakanlığı Askerî Tarih Arşivi (ATASE). Belge No: 110-9-1-10 / 344-0-200, Tarih: 01.04.1336 (1920).

Özey, Ramazan. Bozdoğan'ın Beşeri Coğrafyası / Çukurova Bölge Araştırmaları. İstanbul.

Şahbaz, Mehibe. Antik Çağ'dan Türk-İslam Dönemine Çukurova-Suriye Arasında Kilit Bir Bölge: Andırın. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 24, Sayı 2, 2024, ss. 115-135.

Sansar, M. Fatih & Bayazıt, Bekir Sami. 1865-1866 Cebel-i Bereket Kozanoğulları İsyanı ve Fırka-i İslahiye. Kahramanmaraş.

Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri - Boy Teşkilâtı - Destanları. 5. Baskı, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1999.

T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi. Yayın No: 40, Ankara.

T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 998 Nolu Muhasebe-i Vilayet-i Diyar-ı Bekr ve 'Arab ve Zü'l-Kadiriyye Defteri (H. 937 / M. 1530). Cilt I-II, Ankara, 1999.

T.C. Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). Fon Kodu: 51-0-0-0, Yer Bilgisi: 8-65-23, Tarih: 20.09.1923.

T.C. İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Genel Köy Listesi. Ankara.

T.C. İçişleri Bakanlığı. Mülki İdare Amirliği Resmî İstatistikleri ve Resmî Gazete Kayıtları. 28.10.1996.

T.C. Osmaniye Valiliği. Şehrimiz Osmaniye. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2018.

T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı. Osmanlı Arşivi Mühimme ve Ahkâm Defterleri Transkripsiyon Serisi (Defter No: 168, 402, 450, 998).

Tülek, Füsun. Osmaniye Arkeolojik Kültür Varlıkları Envanter Çalışması 2006. TÜBA-KED (Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi), Sayı: 6, 2007, ss. 63-76.

Uçakcı, İsmail. Oğuz Boyları II: Aşiret, Oymak, CEMAATLER. Cilt II.

Yalman (Yalgın), Ali Rıza. Cenupta Türkmen Oymakları (Cilt 1-2). Haz. Sabahat Emir, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1977.

Yıldız, Adem. Osmaniye Kaleleri. Yerel Kimlik Dergisi, Sayı 73, s. 13.