Kömürcü Türkmenlerinden Emirhocaoğlu Sülalesi

Kömürcü Türkmenlerinden Emirhocaoğlu Sülalesi

Uyarı: Bu araştırma ve analiz çalışması, Yunus EMRE'nin şahsi yazılı talebi ve beyan ettiği sözlü/görsel veriler doğrultusunda, kişisel bilgilendirme, soy kütüğü incelemesi ve tarihsel/etnolojik merakın giderilmesi amacıyla hazırlanmıştır.

Ankara Gölbaşı Yurtbeyi (eskisi bilinen adıyla Gerder) köyünde yer alan Emirhocaoğlu sülalesinin kökeni, Ankara Çankaya Kömürcü köyünden gerçekleştirilen göç hareketine dayanmaktadır. XX. yüzyılda sülale lakapları Hacıevler olsada  Tarihsel kayıtlarda Emirhocaoğulları olarak geçmektedir. Sülalenin atalarının meskun olduğu Kömürcü köyü, eski idari taksimatta Ankara'nın Bala ilçesine bağlıdır. Sülale şubesinin bilinen en erken kök moleküllerinden biri olan Abdi Emre, Abdullah ve Satı çiftinin evladı olarak 01.07.1889 tarihinde Gölbaşı'nda dünyaya gelmiştir.

Emirhocaoğlu ailesinin izleri, XVI. yüzyıl Ankara tahrir defterlerinde yer alan Kömürcü Yörük cemaatine kadar uzanmaktadır. 1530 tarihli resmi tahrir kayıtlarında Kömürcü cemaati, Ankara Kasaba nahiyesi sınırları içinde yaşayan konar-göçer ve yerleşik Yörük grupları arasında anılmaktadır. Bu dönemde Arşıncı, Azizbeğlü, Çakırlar, Delüler, Denizlü, Ercilü, Gök İshaklu, Kayı, Köseler, Mikail, Oğulbeylü, Sandallu, Tatarlu ve Toganlu gibi diğer cemaatlerle birlikte zikredilen Kömürcü'nün vergi gelirleri Ankara Sancakbeyi tahsisatına bağlanmıştır. "Tavâif-i Yörükân-ı Ankara" tanımı içinde yer alan topluluk, Elmadağ'ın güney plato yamacında, Evciler, Karahasanlı, Tohumlar ve Yakub Abdal yerleşimleri civarında konumlanmıştır. Köyün kullandığı Karahasan Yaylası, Karahasanlı yerleşiminden ayrı bir coğrafi birim olarak kayıtlara geçmiştir.

Osmanlı Klasik Dönemi tahrirlerinde bölge, Kasaba-i Bala / Bala Nahiyesi ve Ankara Kazası sınırları içerisinde, Zülkadriye, Atçeken veya Karamanlı boy gruplarına bağlı konar-göçer Yörükan taifelerinin kışlak ve yaylak güzergâhıdır. Elmadağ'ın güney platosunda, Ankara'dan Kırşehir'e uzanan kadim güzergâh ile Yakub Abdal ve Ahi Çomak Tekkeleri yol hattında kurulan Kömürcü Karyesi, Oğuzlar'ın Bozok koluna mensuptur. Kronolojik evrede XVI. ve XVII. yüzyıllarda derbent ve yol güvenliği faaliyetleriyle bilinen bölge, XVIII. yüzyıldan itibaren toprağa bağlanma ve kalıcı köyleşme süreçine girmiştir.

XIX. yüzyılda konar-göçer karakterden yerleşik köy statüsüne geçen Kömürcü, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi BOA ML.VRD.TMD.d 292 numaralı Temettuat Defteri ile BOA NFS.d 1768 numaralı nüfus defteri üzerinden takip edilmektedir. 1842 tarihli nüfus defterinde (BOA. NFS.d. 1768) köyün erkek nüfusu 75 kişi olarak tespit edilmiş; kadın nüfusun da eşit oranda olduğu varsayımıyla toplam köy nüfusu yaklaşık 150 kişiye ulaşmış ve hane başı ortalama nüfus 6 kişi olarak hesaplanmıştır. 1844-1845 tarihli Temettuat tahrirlerinde ise 29 hane reisinin tamamı vergi mükellefi yazılmış ve toplam 7.134 kuruş vergi-yü mahsusa bağlanmıştır. 1845 Temettuat verileri, köydeki ekonomik faaliyetlerin ziraat, sınırlı hayvancılık ve çevre işçiliğine dayandığını kanıtlamıştır.

Aynı defterlerde hane reislerinin sülale unvanları net biçimde tasnif edilmiştir. Amancı Oğulları, Aziz Oğulları, Bektaş Oğulları, Çakır Oğulları, Deli İbrahim Oğulları, Emir Oğulları, Göde Oğulları, Hacı Oğulları, İsmail Oğulları, Mahmud Oğulları, Musa Oğulları, Süleyman Oğulları, Hasan Oğulları ve Abidin Oğulları köydeki aile yapılarını oluşturur. 

1842 Nüfus ve 1845 Temettuat defterlerinde haneler "oğlu", "biraderi" gibi ibarelerin yanı sıra Hoca, Emir, İmam ve Dede gibi dini ve sosyal unvanlarla kaydedilmiştir. 1844-1845 Temettuat defterinde Emir Oğulları sülalesine mensup hane reisi "Emir Oğlu Hüseyin" adıyla kaydedilmiştir. Emirhocaoğlu lakabı, "Emir" ve "Hoca" vasıflarının birleşimiyle cemaat içindeki dini ve idari önderlik konumunu yansıtır. Köyün meslek dökümünde 29 hane reisinden 27'sinin faaliyeti belirtilmiştir: 18 kişi ziraatle meşgul olurken, 3 kişi çoban, 3 kişi ırgat, 2 kişi hizmetkâr ve 1 kişi kizir olarak kayda geçirilmiştir.

Osmanlı idari sisteminde muhtar-ı evvel, muhtar-ı sânî ve imamlar aracılığıyla yürütülen köy idaresinde, sülale mensuplarının taşıdığı unvanlar yerel idari ve dini sorumlulukları üstlendiklerini gösterir. II. Mahmud dönemindeki 1831 ve 1842 nüfus sayımları redif asker potansiyelini belirlemeyi amaçladığından, Kömürcü erkek nüfusu doğrudan askeri mükellefiyet listelerine dâhil edilmiştir. H. 1261 tarihli Temettuat tahrirlerinde ise hane reisleri öşür ve hayvancılık rüsûmları üzerinden mali kayıt altına alınmıştır.

XIX. yüzyılın sonlarına doğru arazi verimsizliği ve tarım imkânlarının darlığı, köylüleri günlük veya mevsimlik işler için çevre yerleşimlere yöneltmiştir. Bu süreçte Abdullah oğlu Abdi Emre ve ailesi Kömürcü'den ayrılarak Gölbaşı Yurtbeyi (Gerder) köyüne yerleşmiştir.

Milli Mücadele sürecinde Ankara'nın stratejik konum kazanmasıyla birlikte, Gölbaşı Yurtbeyi (Gerder) ve Çankaya Kömürcü halkı Ankara Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti faaliyetlerine lojistik destek sunmuş; orduya gıda ve binek hayvanı temin etmiştir. Dönemin genç nüfusu arasında yer alan 1889 doğumlu Abdi Emre de seferberlik ve İstiklal cephelerinde askeri yükümlülüklerini yerine getirmiştir.

Tarihsel belgelere göre Ankara Çankaya Kömürcü köyünde Emir Oğlu Hüseyin ile belirginleşen Emirhocaoğlu sülalesi, Abdullah oğlu Abdi Emre ile Gölbaşı Yurtbeyi (Gerder) köyüne intikal etmiş; Ankara, Kırşehir, Kayseri, Maraş ve Çukurova hattındaki Bozok/Yörükân cemaat ağlarıyla tarihsel bağlarını korumuştur.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

BOA, ML.VRD.TMT.d... (Temettuât Defterleri Fonu), Gömlek No: 1386: Haymanateyn Kazası, Gerder Karyesi Temettuât Defteri, Belge Tarihi: 29 Zilhicce 1261 (M. 29 Aralık 1845), Görüntü Sayısı: 9.

BOA, ML.VRD.TMT.d... (Temettuât Defterleri Fonu), Gömlek No: 292: Ankara Eyaleti, Bala Kasabasının Kömürcü Karyesi Müslüman Ahalisinin Temettuât Defteri, Belge Tarihi: 29 Zilhicce 1261 (M. 29 Aralık 1845), Görüntü Sayısı: 6.

BOA, NFS.d (Nüfus Defterleri Fonu), Defter No: 1768: Ankara Sancağı, Bala Kazası Ehl-i İslam Nüfus Defteri (M. 1842/H. 1258).

BOA, NFS.d (Nüfus Defterleri Fonu), Defter No: 2115: Kırşehir Sancağı Konar-göçer Yörükân ve Varsak Cemaatleri Nüfus Defteri, (H. 1256 / M. 1840).

BOA, TD (Tapu Tahrir Defteri), Defter No: 438: Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (Ankara, Çankırı, Sultanönü ve Bolu Sancakları Tahrir Kayıtları), (H. 937 / M. 1530).

BOA, TD (Tapu Tahrir Defteri), Defter No: 168: Kars-ı Maraş (Kadirli) Sancağı Mufassal Tahrir Defteri, (H. 971 / M. 1563).

BOA, TD (Tapu Tahrir Defteri), Defter No: 114: Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri, (H. 980 / M. 1572).

BOA, TT (Tapu Tahrir Defteri), Defter No: 0068: Kayseri ve Sivas Bölgesi Bozok Taifesi ve Avşar Cemaatleri II. Bayezid Dönemi Tahrir Kayıtları, (H. 889 / M. 1484).

T.C. İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü: Ankara İli, Gölbaşı İlçesi, Yurtbeyi Mahallesi (Karyesi) Nüfus Kütük Kayıtları (Hane No: Abdi Emre, Baba adı: Abdullah, Ana adı: Satı, D. Tarihi: 01/07/1889)

HALAÇOĞLU, Yusuf. Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650). Cilt 1-4. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2009.

KURT, Yılmaz. 1572 Tarihli Adana Mufassal Tahrir Defterine Göre Adana'nın Sosyo-Ekonomik Tarihi Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1990.

KÜTÜK, Abdurrahman. "Çukurova Türkmenlerinin Son İskânı". Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi. Cilt 9, Sayı 4 (2022): 1418-1443.