Kırıkhan Abalaklı (Kunduz Höyüğü) Köyü

 

Kırıkhan Abalaklı (Kunduz Höyüğü) Köyü

Amik Ovası'nın kuzeydoğu kesiminde konumlanan Kunduz Höyüğü, katmanlaşma özellikleri itibarıyla İlkçağ ile Ortaçağ dönemleri boyunca kesintisiz şekilde iskân edilen bir kentsel ve kırsal çekirdek niteliğindedir. Antakya-Kırıkhan-Maraş hattını oluşturan ve tarihî süreçte stratejik bir kervan ile ordu güzergâhı kabul edilen "Ağyol" üzerinde bulunması, bölgenin hem ticari hem de askeri açılardan bir kontrol noktası vazifesi görmesini beraberinde getirmiştir.

Selçuklu ve Memlûk hâkimiyeti dönemlerinde Amik Ovası, Halep ile Çukurova hattında hareket halinde olan konar-göçer Türkmen gruplarının kışlama alanı işlevini kazanmıştır. 1516 yılındaki Mercidabık Zaferi'ni müteakip Osmanlı idari şemsiyesine dahil olan sahanın, Kars-ı Maraş (Kars-ı Zülkadriye) Sancağı ile Halep Eyaleti'nin mülki sınırları dahilinde yer aldığı görülmektedir.

1563 tarihini taşıyan Kars-ı Sancağı Mufassal Tahrir Defteri ve Kırıkhan Livası kayıtları tetkik edildiğinde, Kunduz Höyüğü çevresindeki arazilerin mezra ve kışlak statüsünde yapılandığı anlaşılmaktadır. Söz konusu alanlarda yerleşik olan cemaatlerin tarımsal üretim faaliyetlerinde bulunduğu ve merkezi otoriteye maktu usulde vergi ödediği tespit edilmektedir. 18. ve 19. yüzyıllarda asayiş sorunları ile konar-göçer grupların baskıları neticesinde mahalli düzeyde geçici ıssızlaşma evreleri yaşansa da yerleşimin temel çekirdek yapısının muhafaza edildiği dikkati çekmektedir.

16.-18. Yüzyıl] Zülkadriye - Halep Türkmenlerinin Kışlak/Mezra Kullanımı                  

1865 Fırka-i İslâhiye İskânı -Konar-Göçerlerin Toprağa Yerleştirilmesi

1918 - 1937 Kunduz Höyüğü İdari Adından "Abalaklı" Müstakil Köy Statüsüne Geçiş

Varsak Boyu

Ağlatan Cemaati: Maraş Yörükleri taifesine mensup olup Demirlü mezraasında kışlamışlardır.

Bulargalu (Çığılu) Cemaati: Boğa Çataı mevkkiinde yerleşik olan konar-göçer bir topluluktur.

Gediklü Cemaati: Sis ve Kars sancağı idari sınırları dahilinde kışlayan Varsak kolları arasında sınıflandırılmaktadır.

Avşar Boyu

Başı Karalu Cemaati: Kars-ı Maraş Sancağı'nın Haruniye kazası kayıtlarında yer almakta olup kışlak sahası Çakal Burnu şeklinde belirlenmiştir.

Bozca Halillü Cemaati: Ayas ve Kırıkhan mülki çevresinde kışlayan, yaz dönemlerinde ise Yavacık yaylasına intikal eden bir gruptur.

Burun Kesenlü Cemaati: Tarihî vesikalarda Haruniye yörükleri zümresi içerisinde zikredilmektedir.

Ayrı Tamlu (Çokaklu) ve Avcı Karalu Cemaatleri: Dulkadirli ve Maraş yörükleri idari kütüğünde kayıt altına alınmış teşekküllerdir.

Eymür Boyu

Avcı Alilü Cemaati: Kars-ı Maraş sancağı hudutlarında Ay Taşkınlu cemaati ile ortaklaşa ziraat faaliyetleri yürüten topluluktur.

Çankaza ve Eymür Ballu Cemaatleri: Amik ve Kırıkhan ovalık alanlarında tarımsal üretim gerçekleştiren obalar arasında yer almaktadır.

Bayındır Boyu

Bayır Cerid Cemaati: Dikilü kışlağında yerleşik olup Cerid federasyonunun ana koluna bağlı bir teşekkül niteliğindedir.

Fakihler ve Çanakcılı Cemaatleri: İfraz-ı Zülkadiriyye mülki teşekkülleri kapsamında değerlendirilmektedir.

Kınık Boyu

Ak Viranlu, Avcı Viranlu ve Hacı Fakihlü Cemaatleri: Kırıkhan, Antakya ve Halep'in kuzey sahasındaki mezra alanlarında ziraatla meşgul olan konar-göçer gruplardır.

(16. - 18. Yüzyıl): Halep, Maraş ve Çukurova üçgeninde cereyan eden bu tarihî kesitte topluluklar, kış mevsimini Amik Ovası'nın ılıman iklimsel şartlarında geçirirken, yaz aylarında Binboğa, Göksun, Uzunyayla ve Çokak yaylalarına intikal etmişlerdir.

Fırka-i İslâhiye ve Zorunlu İskân (1865): Ahmet Cevdet Paşa ile Derviş Paşa komutasındaki ıslahat ordusunun faaliyetleri kapsamında, Amik Ovası’nda varlık gösteren konar-göçer aşiretlerin (Reyhanlı, Cerid, Tecirli, Tacırlı obaları) mera ve höyük çevresindeki sahalara yerleştirilmesi karara bağlanmıştır. Bu idari tasarruf doğrultusunda, Kunduz Höyüğü çevresinde meskûn olan obaların toprağa bağlanması sağlanmış ve geçici alanlar yerleşik mülk köye dönüştürülmüştür.

Cumhuriyet Dönemi: 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren sahaya sevk edilen muhacir grupların iskân faaliyetleri ve 1937 yılındaki idari tanzimatlar neticesinde köyün mülki sınırları ile demografik dokusu nihai formuna kavuşmuştur.

Sülale / Aile Adı	Tarihî Köken ve Arşiv Kayıtları
Abalaklıoğulları / Abalak Sülalesi	Cemaat-i Abalak / Avşar veya Varsak konar-göçer obalarıyla doğrudan ilişkili olup, 1937 yılındaki idari adlandırma sürecinde yerleşime ismini veren kurucu ve çekirdek unsurdur.
Fakihler / Kadıoğulları	Kars-ı Maraş ve Kırıkhan Kadı Sicillerinde mülk satışı, tereke kayıtları ve vakıf denetim mekanizmalarında imzaları bulunan ilmiye sınıfı mensuplarından oluşmaktadır.
Ceridoğulları	Bayındır boyuna bağlı Cerid teşekkülünün bir uzantısı olup, Fırka-i İslâhiye iskân politikaları neticesinde havzada toprağa yerleştirilen askerî ve sivil unsurlardır.
Karakoyunlular / Alaca Koyunlu Sülalesi	Halep ve Yeniil Türkmen kütüklerinde kayıtlı bulunan, Amik Ovası'na yönelik iskân uygulamalarıyla birlikte tarımsal üretime geçiş yapan topluluktur.

Mondros Mütarekesi'nin imzalanmasının ardından sahada Fransız ve Ermeni lejyoner birliklerince başlatılan işgal hareketlerine karşı, Kırıkhan ve Amik Ovası genelinde yerel direniş cemiyetlerinin teşkil edildiği görülmektedir.

Bu süreçte Kunduz Höyüğü ve Abalaklı mevkii, kervan yollarını denetleyen konumu sebebiyle Kara Hasan Paşa ile Tayfur Sökmen liderliğindeki gruplarla koordineli çalışan Kuvayımilliye müfrezeleri açısından hayati bir ikmal, gözetleme ve lojistik üs vazifesi görmüştür. Gavurdağları ile Belen Geçidi hattında icra edilen gerilla faaliyetleri esnasında yerel halkın, direniş müfrezelerine iaşe temini ve istihbarat akışı hususunda sistematik destek sağladığı belgelenmiştir.

Tarihsel yaylak-kışlak güzergâhları ve Fırka-i İslâhiye dönemindeki mecburi iskân hareketleri parametre alındığında, Abalaklı merkezli akrabalık ağlarının coğrafi olarak yayıldığı temel merkezler şu şekilde tasnif edilmektedir:

Kahramanmaraş (Merkez, Göksun, Andırın): Zülkadriye Türkmenleri ile kurulan tarihî yaylak bağları çerçevesinde şekillenmiştir.

Adana (Kadirli, Kozan, Ceyhan): Çukurova havzasındaki aşiret iskân politikaları ve Ceyhan nehri yatağı boyunca gelişen yerleşim alanları ile ilişkilidir.

Kayseri (Pınarbaşı / Aziziye): Uzunyayla bölgesine yönelik gerçekleştirilen tarihî göç hareketleri ve demografik yerleşimlerle paralellik göstermektedir.

Gaziantep ve Halep Havzası: Halep Türkmenleri idari yapısı ve sosyo-kültürel bağları ekseninde gelişmiştir.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

BOA, Tapu Tahrir Defteri (TD) No. 331: Kırıkhan, Antakya ve Mülhakâtı Tapu Tahrir Kayıtları.

BOA, Tapu Tahrir Defteri (TD) No. 450: Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri (H. 937 / M. 1530).

BOA, Tapu Tahrir Defteri (TD) No. 69, 151, 315, 387: Kars-ı Maraş, Kınık ve Çevresi Tahrir / Sipahiyan Yoklama Kayıtları.

BOA, A.DVNSMHM.d. (Mühimme Defterleri): Çukurova, Amik Ovası ve Halep Türkmen İskân Hükümleri ve Fermanları.

Kars-ı Maraş, Halep, Adana ve Kadirli Şer’iyye Sicilleri: Mülk, Tereke ve İskân Kayıtları (16.-19. Yüzyıllar).

Ahmet Cevdet Paşa: Tezâkir (1-40 & 40-103), (Yayımlayan: Cavid Baysun), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.

Ahmet Cevdet Paşa: Ma'rûzât (Sultan II. Abdülhamid'e Arzlar), (Haz. Yusuf Halaçoğlu), Çağrı Yayınları, İstanbul.

Evliya Çelebi: Evliya Çelebi Seyahatnâmesi (IV. Cilt), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.

Kâtip Çelebi: Cihânnümâ, (Sadeleştirenler: F. Sarıcaoğlu, M. Ak), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 

Arslan, Hasan: "Osmanlı Hâkimiyetinde Maraş'ın İdari Yapısı/Taksimatı I: (Maraş/Dulkadir Eyaleti Dönemi 1531-1848)", Maraş Araştırmaları I, (Editör: İbrahim Solak), Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Konya, 2020, 

Halaçoğlu, Yusuf: Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650), Cilt I-V, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2009

Kuzucular, Şahamettin: Çukurova Gâvurdağı Tarihi ve Türkmenleri, Akademisyen Kitabevi, Ankara, 2018.

Kurt, Yılmaz: Çukurova Tarihinin Kaynakları V: Adana Mufassal Tahrir Defteri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.

Orhonlu, Cengiz: Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretleri İskân Teşebbüsü (1691-1696), Eren Yayıncılık, İstanbul, 1987.

Sümer, Faruk: Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri - Boy Teşkilâtı - Destanları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1999.

Yinanç, Refet ve Elibüyük, Mesut: Maraş Tahrir Defteri (1563), Cilt I-II, Ankara Üniversitesi Yayınları, Ankara, 1988.

Koçer, Doğan: "16. Yüzyıl Tahrir Defterlerinde Geçen Topluluk İsimleri", Tahrir Defterleri İndeksi ve Cemaat İncelemeleri, 

Sarı, Arif: "Anadolu'daki Oğuz Varlığının Aşiret İsimleri Üzerinden Tasnifine Eleştirel Bir Bakış", Cappadocia Journal of History and Social Sciences, Cilt 9, Ekim 2017, 

Saydam, Abdullah: "16. Yüzyılda Kınık Nahiyesi", Belleten, TTK Yayınları, Ankara, 2002

Soyudoğan, Muhsin: Osmanlı Ayntab’ında Aşiret Eşkıyalığı (1690-1730), Yüksek Lisans Tezi, Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümü, Ankara, 2005.

Tatar, Özcan: XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Çukurova'da Aşiretlerin Eşkıyalık Olayları ve Aşiret İskânı (1691-1750), Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ, 2005.