Kırıkhan Camuzkışlası Köyü
Kırıkhan Camuzkışlası Köyü
Hatay'ın Kırıkhan ilçesi sınırlarında yer alan Camuzkışlası, Amik Ovası'nın tarihsel arka planını, konargöçer Yörük-Türkmen geleneklerini ve yörenin toplumsal dokusunu yansıtan köklü bir yerleşim yeridir. Tarihsel süreçte Reyhanlı Aşireti'ne bağlı Löklü Oymağı'nın bir obası olarak teşekkül eden ve günümüzde bölgesel söylemde Arapça "Cemmesi" olarak da adlandırılmıştır.Lek/Lekvaniklerin Akademik araştırmalar ve Osmanlı vesikaları, Löklü adının Horasan ve İran coğrafyasından Anadolu'ya göç ettiğini göstermektedir.Reyhanlı Aşireti 13 ana koldan (cemaat) oluşur. Löklü Oymağı, bu konfederasyonun en önemli ve askerî/fiziki açıdan en dinamik/vurucu gücü olarak kabul edilir.Löklü Oymağı, 19. yüzyılın ortalarına kadar kış aylarını Amik Ovası ve Reyhanlı civarında geçirirken, yaz aylarında serin yaylalara göç eden konar-göçer bir yaşam sürmekteydi.1865 yılında Osmanlı Devleti'nin bölgedeki aşiretleri zorunlu yerleşik hayata geçirmek ve asayişi sağlamak amacıyla kurduğu Fırka-i Islahiye (Islahat Ordusu) sonrasında Löklü Oymağı da kalıcı olarak iskan edilmiştir. Belgelerde oymağın ana iskan noktalarından biri Camızkışlası olarak geçmektedir.Günümüzde Löklü Oymağı mensupları ağırlıklı olarak Hatay'ın Kırıkhan ve Reyhanlı ilçe merkezlerinde; ayrıca Hasanlök, Saylak, Karataş, Ahrazlı, Suluköy, Nergizli ve Narlıca gibi köylerde yerleşik olarak yaşamaktadır.
Arşiv kayıtlarında ve şer'iyye sicillerinde, Amik Ovası'ndaki oymaklar arasında toprak ve nüfuz mücadelelerine rastlanır. Örneğin, Löklü Oymağı'nın geçmişte bölgedeki bir diğer güçlü kol olan Kodallı Oymağı ile dönemsel husumetler ve çatışmalar yaşadığı; bu süreçlerde bölgedeki Coşlu gibi diğer oymakların da taraflara destek verdiği sözlü ve yazılı belgelere yansımıştır
Camuzkışlası Köyünün bulunduğu Kırıkhan sahası, M.Ö. 3000'li yıllara kadar uzanan bir geçmişe sahiptir. Bölge; Akad, Hitit, Hurri ve Asur uygarlıklarının egemenliğine sahne olmuş, Osmanlı idaresi devrinde ise kervan yolları üzerinde bulunması hasebiyle göçebe toplulukların konaklama ve yerleşim sahasına dönüşmüştür.
Coğrafi arşivlerdeki yer adları incelemeleri, Camuzkışlası adının hayvancılık ekonomisinin sonucu olduğunu göstermektedir. Köye ilk etapta konargöçer gruplar yerleşmiştir. Dokudukları tiftik kara çadırları ilk barınak olarak kullanan bu topluluklar, Amik Ovası ve etrafındaki sulak alanların iklimik koşullarına zamanla adapte olarak saz ve kamışlardan "Huğ" biçiminde adlandırılan ova konutlarını inşa etmişlerdir. Yörede manda (camuz/camış) yetiştiriciliğinin yoğun biçimde icra edilmesi ve alanın bu hayvanlar için kışlak olarak tercih edilmesi, yerleşimin "Camuzkışlası" olarak anılmasını beraberinde getirmiştir. Nüfusun etno-genetik tabanını göçebe Yörük teşekkülleri oluşturduğundan, toplumsal yapıda Oğuz-Türkmen nitelikleri belirgin bir biçimde görünmektedir.
Amik Ovası'nda ziraat ve hayvancılık faaliyetleri paralelinde yerleşik hayata geçen Türkmen grupları, zaman içerisinde civardaki mukim topluluklarla sosyal ve genetik etkileşim içerisine girmiştir. Arşiv belgeleri ile yer adları kayıtları üzerinden yapılan değerlendirmelerde, Camuzkışlası'nın kökenlerinin doğrudan Oğuzların Bayat boyuna dayanan Reyhanlı Aşiret Konfederasyonu ile bağlantılı olduğu tespit edilmektedir. Anadolu ile Suriye/Halep sahasının Türkleşme sürecinde asli bir rol üstlenen Bayat boyu, Kırıkhan ve Amik Ovası'ndaki Türkmen varlığının temel etno-kültürel kaynağını teşkil eder.
Camuzkışlası'nı da kapsayan Kırıkhan köylerinin önemli bir bölümü, Osmanlı arşiv vesikalarında ve 1865 yılındaki zorunlu iskân hamlesini temsil eden Fırka-i İslahiye kayıtlarında Reyhanlı Aşireti (Reyhaniye Oymakları) bünyesinde tanımlanmaktadır. Halep ile Amik Ovası hattında mevsimlik göç icra eden bu konfederasyon; yaz aylarında Sivas-Gürün, Uzunyayla ve Maraş yaylalarına çekilmekte, kış döneminde ise Amik Ovası'na inmektedir.
Kırıkhan coğrafyasında Reyhanlı birleşiminin haricinde, sonraki süreçlerde alana iskân edilen veya ovayı kışlak olarak kullanan muhtelif Yörük-Türkmen kollarının da akrabalık ve oymak birleşmeleri yoluyla demografik yapıya doğrudan etki ettiği anlaşılmaktadır:
Saçıkara Aşireti (Kırıkhan Yörük kültüründe baskın olup bünyesinde Göğebakanlı, Çolaklar ve Tomballı gibi alt kolları barındırmaktadır),
Sarıkeçili, Tekeli ve Honamlı Aşiretleri,
Delikanlı, Çelikkanlı ve Tecirli Oymakları.
1846 yılında Amik Ovası'na yerleştirilmek istenen topluluklar (başta Reyhanlı aşireti olmak üzere), iklim şartlarının ağırlığı, Amik Gölü ile bataklık alanların yol açtığı salgın hastalıklar ve yüksek ölüm oranları sebebiyle iskân alanlarını terk ederek yeniden konargöçer yaşama yönelmiştir. Hatay Amik Ovası'ndaki su seviyesinin yükselmesinde yöredeki dalyanların rolünü saptayan Ahmet Cevdet Paşa, havzada drenaj ve kanal ıslahı çalışmalarını başlatmıştır. 1865 harekâtıyla askeri ve hukuki tedbirler eşzamanlı uygulanmış, aşiret denetimini sağlamak amacıyla yeni idari birimler ve kışlalar ihdas edilmiştir:
Reyhaniye Kazası: Göçebe Reyhanlı Türkmenlerinin idari disiplin altına alınması amacıyla kurulmuştur.
İslahiye Kazası: Nigolu Kalesi merkez alınarak Kerkütlü, Hanağzı, Çerçili ve çevre nahiyelerin birleştirilmesiyle oluşturulmuştur.
İzziye Kazası: Kurtdağı ile Keferdiz nahiyelerinin bir araya getirilmesiyle teşekkül ettirilmiştir.
Osmaniye ve Kadirli: Ceyhan Nehri havzası ile Çukurova marjına Tecirli, Cerid ve Ulaşlı oymaklarının iskân edilmesi suretiyle imar edilmiştir.
Amik Havzası ve Kırıkhan etno-sosyal yapısında yer alan topluluklar, aşiret ve idari yapılar bakımından şu çerçevede sınıflandırılmaktadır:
Oğuz / Türkmen Teşekkülleri: Reyhanlı Konfederasyonu (Bahadırlı Oymağı, Karaahmetli Oymağı), Karafakılı Aşireti, Delikanlı / Celikanlı, Cerid ve Tecirli Oymakları.
Derebeyi ve Hanedan Sülaleleri: Mursaloğulları (Boybeyleri), Çobanoğulları (Hacılar/Paşabeyler), Karabeyler Hanedanı, Payas Küçükalioğulları.
Kurtdağı Aşiretleri: Okçu İzzettinli, Şıhlar (Reşa Ağazade) ve Amiki Aşireti.
Söz konusu toplulukların coğrafi dağılımı ve idari ilişkileri şu şekildedir:
Bahadırlı Oymağı: Reyhanlı ve çevresindeki verimli tarım arazilerine yerleştirilmiştir.
Karaahmetli Oymağı: Hürriyet ve civarında iskân edilmiştir.
Mursaloğulları Sülalesi: Reyhanlı Türkmenlerinin boybeyi ailesi olup Curcurum, Keferkale, Artçıtepe ve Çataltepe arasındaki topraklara yerleştirilerek idari idareyi üstlenmiştir.
Karafakılı Aşireti: Hacılar nahiyesinin sarp dağlık alanlarında (Gavurdağı) yaşayan, başlangıçta asker alımına dirense de askeri tedbirlerle tahrir edilerek iskân olunan bir Oğuz/Türkmen grubudur.
Cerid ve Tecirli Aşiretleri: Ceyhan Nehri'nin doğusu ile Amik sınırında kışlayıp Uzunyayla'ya çıkan, Fırka-i İslahiye sonrasında Çukurova ve Amik çevresindeki sabit köylere yerleştirilen konargöçer yapılardır.
Çobanoğlu Ailesi (Paşabeyler ve Karabeyler): Hassa, Amik ve İslahiye bölgesinde nüfuz sahibi olan köklü hanedanlardır. "Bey" unvanı taşıyan bu sülaleler, güç kaybı ve dağılma endişesiyle Amik Ovası'na yerleşme fikrine uzun süre direnç göstermiştir.
Payas Küçükalioğulları: Payas sancağında idari ve askeri idare kuran yerel bir hanedandır.
Kurtdağı ve Amik Sınır Hattı Toplulukları: Okçu İzzettinli, Şıhlar ve Amiki aşiretleri bu dağlık kuşakta yer almıştır. En kalabalık grup olan Okçu İzzettinli aşiretinin reisliği, Osman Ağa ile Deli Halil Ağa arasındaki çekişmelere sahne olmuştur. Şıhlar aşireti reisi Reşa Ağazade Mehmet Ağa ile ona bağlı Amiki aşireti ise Osmanlı yönetimiyle iş birliği yaparak asayişin sağlanmasına katkıda bulunmuştur.
Osmanlı arşiv belgelerinde "Camus/Camuz" adını taşıyan muhtelif yerleşim ve kışlak kayıtları gözlemlenmektedir. Dulkadir / Maraş Eyaleti'nde yer alan Camustil Nahiyesi, Maraş ile Türkoğlu arasında 43 köyü kapsayan ve adını bölgedeki Camustil Aşireti'nden ya da kışlak alanlarından alan idari bir birimdir. Tahrir ve nüfus defterlerinde Süleymanlu/Bayındır Yörüklerinin kışlak sahaları arasında Cāmūslu (Andırın, Göksun), Cāmūs-pınarı (Pazarcık), Cāmūs-çatağı (Mağara) ve Camusluk kışlakları kaydedilmiştir. Kars-ı Maraş/Kadirli tahririnde Camusluk Kışlağı, Göksun'da Cāmūs-öyüğü ve Cāmūslu mezraaları bulunmaktadır. Camuzkışlası köyünün adı da aşiretlerin yerleşik hayata geçmeden önce sulak alan kenarlarında manda sürülerini barındırdıkları "Camuz Kışlası" mülkiyetinden türeyerek günümüzdeki yerleşim adlandırmasına dönüşmüştür.
1536 (H. 943) tarihli 397 Numaralı Halep Livası Mufassal Tahrir Defteri verilerine göre Kırıkhan ve Amik çevresi Halep Livasının üç temel idari birimi üzerinden yönetilmiştir:
Amik Kazası (Amik Nahiyesi): 47 köy ve 52 mezraadan müteşekkildir.
Bakras Kazası: Derbisak Nahiyesi (68 köy, 74 mezraa) ve Bakras Nahiyesi (12 köy, 44 mezraa) olmak üzere ikiye ayrılmıştır.
Antakya Kazası: Antakya, Süveyde ve Altınözü nahiyelerini kapsar.
Bu dönemde Amik ve Derbisak nahiyelerine bağlı yerleşimler; sabit üretim köylerinin yanı sıra Zülkadirlü, Gündüzlü, Yörükan-ı Halep, İnallu ve Avşar taifelerine ait kışlak ve mezraalardan oluşmuştur. 1845-1846 iskân denemesinde Mursaloğlu Ahmet Bey önderliğinde 1.500 hanelik Reyhanlı grubu Amikâbad bölgesinde kurulan Reyhaniye Kazası'na yerleştirilmiş; ancak salgın hastalıklar (sıtma, kolera) sebebiyle yeniden göçebe yaşama dönülmüştür. 1865-1866 Fırka-i İslahiye Harekâtı ile Ahmet Cevdet Paşa ve Derviş Paşa idaresinde Reyhanlı, Delikanlı, Celikanlı, Karafakılı, Okçu İzzettinli ve Şıhlar aşiretleri kesin iskâna tabi tutulmuştur. Delikanlı ve Celikanlı oymakları İslahiye kazasına bağlı Dumdum Ovası'ndaki Altıntop, Selim Dede ve Gümüş Tepe köylerine, Reyhanlı Türkmenleri ise Mursaloğlu Mustafa Bey liderliğinde ova köylerine kalıcı olarak yerleştirilmiştir.
Camuzkışlası'nın sosyo-kültürel yapısı, Amik Ovası'nın yerleşik yaşam tarzı ile konargöçer Yörük-Türkmen geleneklerinin sentezinden meydana gelmektedir. Hatay Tarih ve Kültür Sempozyumu kapsamındaki saha araştırmaları ve akademik yayınlar, köydeki halk anlatılarında, türbe ve ziyaret uygulamalarında eski Türk inanç sistemi olan Şamanizm izlerinin (ağaçlara bez bağlama, ocak kültü, doğa unsurlarına hürmet) kültürel pratikler şeklinde varlığını koruduğunu göstermektedir.
Aytaç Bozkuyu
Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog
Kaynakça
BOA, TD. 397: 397 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyâr-i Bekr Ve Arab Ve Zü’l-Kâdiriyye Defteri (937/1530) / Halep Livası Mufassal Tahrir Defteri (943/1536), Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
BOA, İ.DH. (İrade Dâhiliye): Fırka-i İslahiye Islahat ve Amik Ovası İskân Evrakı (1865-1866).
BOA, İ.MVL. (İrade Meclis-i Vâlâ): Amik Ovası Kışlakları ve Reyhanlı Aşireti Tahrir Belgeleri.
BOA, A.MKT.UM. (Sadaret Mektûbî Umum Vilâyet Kalemi): Gavurdağı ve Amik Havzası Kaza Teşkilatlanmaları.
Ahmet Cevdet Paşa (1991). Tezâkir: 1-40 (Yay. Haz. Cavid Baysun), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, ss. 115-130.
Ahmet Cevdet Paşa (1980). Ma'rûzât (Yay. Haz. Yusuf Halaçoğlu), İstanbul: Çağrı Yayınları.
Yorumlar
Yorum Gönder