Tarihi Ağyol (Akyol) Nerededir?

Tarihi Ağyol (Akyol) Nerededir?

Toros dağ kültürünü, imparatorlukların askerî lojistiğini ve konar-göçer Türkmenlerin varoluşsal göç olgusunu şekillendiren kadim bir geçit şebekesi olan Ağyol, sadece taştan bir hat değildir.

Çukurova’nın kavurucu düzlüklerini Toroslar üzerinden İç Anadolu’nun (Kapadokya) bozkırlarına bağlayan bu yol; tarihsel süreç boyunca Roma, Bizans, Memlûk ve Osmanlı dönemlerinde Toroslar’ı aşan ana arterlerin (Gülek Boğazı veya Amanos Geçitleri) savaş, heyelan veya kuşatma sebebiyle tıkandığı anlarda devreye giren alternatif, gizli ve stratejik dağ geçidi hüviyetindedir.

Yol boyunca orman dokusunun ve sarp kayalıkların arasına gizlenmiş tescilsiz Roma-Bizans gözetleme kuleleri ile küçük ölçekli askerî karakol kalıntıları, bu hattın antik çağda yüksek güvenlikli bir devlet yolu olduğunu doğrulamaktadır. Doğal bir mühendislik harikası olan bu geçit sistemi, coğrafi şartlara ve askerî ihtiyaçlara göre üç farklı istikamete (kola) ayrılarak Toroslar’ı aşmaktadır: 

Doğu İstikameti (Binboğa - Göksun Aksı): Kadirli/Sumbas ovalık hattından başlayarak Metmen Hopuru (Başdoğan Platosu), Eski Çokak Nahiyesi Geçidi ve su kaynakları en bol olan ana lojistik üs konumundaki Çığşar Köyü Vadisi üzerinden Meryemçil Geçidi'ne ulaşır; buradan Binboğa Dağ silsilesi güney yamaçlarını takip ederek Göksun (Kokusos) Ovası’na bağlanır. 

Orta İstikamet (Andırın - Geben Aksı): Kadirli kuzey hattından Andırın Kalesi eteklerine ve Azgıt Kalesi koridoruna uzanır; oradan savunma derinliği yüksek bir hat üzerinden Geben (Kırgıl) Ovası’nı aşarak Meryemçil Geçidi batı beli vasıtasıyla Göksun batı dağ eteklerine dökülür. 

Batı İstikameti (Sumbas - Saimbeyli - Feke Aksı): Sumbas nehir yatağını takip ederek Bağdaş Yaylası geçişleri ve Keklikçi Boğazı üzerinden Feke (Vahka) sarp dağ koridoruna sızar; oradan Saimbeyli (Hacın) hattını yararak Kayseri Develi/Tufanbeyli havzasına çıkış sağlar.

Bu üç kollu rota; orduların ve kervanların düşman gözünden uzak, tamamen orman örtüsü ve sarp vadiler tarafından gizlenerek Toroslar’ı en kısa sürede (fakat en dik tırmanışla) aşmasını sağlamaktadır.

Bu geçit şebekesi, tarih boyunca çok güçlü bir kültürel geçişlilik zeminine hizmet etmiştir. Çukurova’da üretilen tarımsal emval, dokumalar ve deniz aşırı limanlardan gelen ticari mallar bu yol vasıtasıyla İç Anadolu’ya taşınmış; Orta Anadolu’nun maden ve hayvancılık ürünleri ise yine bu hattan güneye indirilmiştir. Söz konusu ticari ve lojistik sirkülasyon, dağlık Andırın-Çokak havzasını kapalı bir havza olmaktan çıkarıp kültürel alışverişin kalbi haline getirmiştir.

Ekonomik ve askerî misyonunun ötesinde Ağyol; Toros Türkmenleri (özellikle Bozdoğan Ulusu, Avşar Boyu ve Tecirlü/Cerid teşekkülleri) için ticari bir güzergâh olmanın ötesinde, doğrudan hayatta kalma ve kimliği muhafaza etme koridorudur. Türkmen obaları yüzyıllar boyunca kışın Çukurova’nın (Kadirli, Sumbas, Ceyhan) nemli ve sıcak düzlüklerinde kalmış; yazın kavurucu sıcaklar ve sivrisinek salgınları (sıtma) başladığında, sürüleriyle birlikte Ağyol’u takip ederek Metmen Hopuru üzerinden Çığşar ve Binboğa yaylalarına çıkmışlardır.

Dolayısıyla bu yol, asırlar boyunca söz konusu büyük nüfus ve hayvan hareketliliğinin yegâne emniyet supabı olmuştur.

Hattın sarp ve korunaklı yapısı, merkezî otoriteye karşı bir muhtariyet alanı da yaratmıştır. 1865 Fırka-i İslâhiye müdahalesine kadar Türkmen aşiretleri, Ağyol’un sarp geçitlerini kontrol altında tutarak Osmanlı merkezî bürokrasisine ve vergi memurlarına karşı kendi feodal bağımsızlıklarını korumuşlardır. Bu yönüyle yol, Toroslar'ın sosyo-politik karakterini inşa etmiştir.

Coğrafyaya kök salan bu hayat koridoru, zamanla bölgenin belleğini ve  halk edebiyatını da doğurmuştur. Yaşar Kemal’in eserlerinde ve derlediğim Türkmen ağıtlarında tasvir edilen "büyük göç sahneleri", göç develerinin süslenmesi ve dağlarda bastıran "Aprıl Kışı" tamamen Ağyol güzergâhı üzerinde yaşanmıştır.

Sonuçta bu yol; Türkmenlerin sözlü edebiyatında, türkülerinde ve isyan kültüründe (Dadaloğlu geleneğinde) Toroslar’ı ama kazınmış silinmez bir hafıza çizgisidir.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog