Varsaklar Kimdir ve Kimler Varsaktır?

 

Varsaklar Kimdir ve Kimler Varsaktır?

Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslâmlaşması sürecinde güney geçiş koridorunu oluşturan Çukurova bölgesi, jeopolitik konumu, tarımsal potansiyeli ve yaylak-kışlak ekolojisine uygun coğrafi yapısıyla konar-göçer Türkmen teşekküllerinin odak noktası olmuştur. XIII. yüzyıldan itibaren Moğol baskısı ve Mısır Memlük Devleti’nin ilhak politikaları neticesinde Toroslar ile Çukurova ovası arasına yerleşen gruplar arasında Varsak Türkmenleri özel bir yere sahiptir. Memlük kaynaklarında "Tarsus Türkmenleri" veya "Varsak Türkmenleri" olarak anılan bu topluluk, Doğu Akdeniz siyasetinde Karamanoğulları, Ramazanoğulları, Dulkadiroğulları, Memlükler ve Osmanlılar arasında güç dengelerini belirleyen stratejik bir aktör olarak öne çıkmıştır.

Varsak kelimesinin kökeni ve anlamı üzerine Türkoloji ve tarih literatüründe farklı görüşler mevcuttur:

Boy/Şahıs İsmi Kuramı: Türk idarî ve kabile geleneğinde toplulukların kurucu beyin adıyla anılması esastır. "Varsak" kelimesinin de boy teşkilatının başında bulunan karizmatik bir önderden geldiği kabul edilmektedir.

Alet/Silah Anlamı: Çağatay ve Doğu Türkçesi sözlüklerinde "varsak"; küçük kılıç, nacak, kama veya taşçıların taş kırmak için kullandığı büyük çekiç/balta anlamlarına gelmektedir.

Edebî Terminoloji: Halk edebiyatında Toros Türkmenlerine özgü 8'li hece ölçüsüyle yazılan, kendine has bir ezgisi ve "bre", "hey" gibi nidaları bulunan şiir türüne "Varsağı" denilmesi, Varsak kimliğinin edebî ve müzikal kültürdeki yerini göstermektedir.

Varsak Bir "Ana Oğuz Boyu" Değildir, Bir "Boy Birlikteliği / Konfederasyon"dur

Çekirdek Yapısı Oğuzların ÜÇ-OK Koludur.

Varsak Teşekkülünü Oluşturan Başlıca Oğuz Boyları ve Alt Teşkilat

Moğol İstilası ve Memlük Himayesi (XIII. Yüzyıl): Kösedağ Savaşı (1243) sonrası Orta Anadolu’dan güneye sığınan Türkmen kitleleri Memlük Sultanı Baybars tarafından Antakya ile Sis (Kozan) arasındaki hudut hatlarına yerleştirilmiştir.

Kilikya Ermeni Krallığı’nın Yıkılışı ve Kalıcı Yerleşim (XIV. Yüzyıl): Memlükler ile Türkmen beylerinin ortak harekâtı sonucu 1375’te Sis’in düşmesiyle Varsaklar, Taş-eli, Tarsus, Silifke, Kadirli ve Kozan dağlık alanlarına tamamen hâkim olmuşlardır.

Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi’nde yer alan H-28-05-0905 (M. 1499) tarihli ve TSMA No: 8323/1 numaralı belgede, Kırşehir Subaşısı Dulkadiroğlu’nun halka baskı yapması üzerine Varsak cemaatinden üç beyin Güzelce Irmağı’nı geçerek Karaman’a sığındıkları ve Osmanlı kanunlarına aykırı uygulamalar hakkında Divan-ı Hümâyun’a şikâyette bulunulduğu kayıtlıdır.

Esenlü Boyu: Tarsus, Adana ve Kadirli hattında yayılmış ana kollardandır.

Gökçelü Boyu: Çukurova ovası ile Göksun-Kayseri yaylakları arasında intikal eder.

Elvanlu Boyu: İç-İl (Mersin/Erdemli) ve Tarsus civarında meskûndur.

Kusun Boyu: Tarsus ve Ceyhan nehrine yakın ovalık alanlarda kışlamıştır.

Ulaş Boyu: Tarsus, İç-İl ve Niğde sancakları sınırlarında konar-göçerlik etmiştir.

Varsakların ekonomisi hayvancılık, yaylacılık, küçük ölçekli ziraat ve taşımacılığa dayanmaktaydı:

Hayvancılık ve Âdet-i Ağnâm: Koyun ve keçi besiciliği temel geçim kaynağıdır. Osmanlı idaresi Varsaklardan hayvan başına alınan Âdet-i Ağnâm vergisini toplamıştır.

Ziraî Üretim: Kışlak alanlarında ve geçici mezralarda buğday, arpa, pamuk, darı ve susam ekimi yapılmış; bunlardan Öşür ve Resm-i Çift / Resm-i Bînek tahsil edilmiştir.

Arıcılık (Resm-i Kovan / Bennâk): Torosların zengin florasında arıcılık gelişmiş olup kovan başına vergi ödenmiştir.

Taşımacılık ve Derbentçilik: Toros geçitlerinin (Gülek Boğazı, Sertavul) güvenliğinin sağlanması ve kervan taşımacılığında Varsak sipahi ve nökerlerinden yararlanılmıştır.

16. yüzyıl Osmanlı Tapu-Tahrir kayıtlarında Kadirli ve çevresinde (Kars-ı Maraş Sancağı, Sunbas ve Haruniye nahiyeleri) meskûn olan veya kışlayıp/yaylayan Varsak boyuna mensup cemaatler ve bunların ziraat/yerleşim yerleri şunlardır.

Bulargalu (Çığılu) Cemaati: Varsak boyundandır. Yerleşim ve ziraat alanları: Boğa Çatağı mezraası, İnörmez mezraası, Kardaş Kalesi mezraası, Kuruçay mezraası.

Ağlatan Cemaati: Varsak boyundandır. Yerleşim alanları: Demirlü mezraası/kışlak, Kara Sis mezraası, Karagılu mezraası.

Ali Kuyumculu Cemaati: Varsak boyundandır. Kışlak: Kars-ı Maraş, Yaylak: Göksun.

Ayıntablu Cemaati: Varsak boyundandır. Kışlık: Kestiğiz, Yaylak: Meğleğin.

Celâloğlu Cemaati: Varsak boyundandır. Kışlık: Sayluca, Yaylak: Meğleğin.

Bıçaklı Cemaati: Varsak boyundandır. Kışlak: Kars-ı Maraş, Yaylak: Çokak Nahiyesi.

Avşar (Afşar) Cemaati (Varsak kolu): Kışlak: Yeşil Dere, Yaylak: Çokak.

Dertli Cemaati: Varsak boyundandır. Kışlak: Kafir Pınarı, Yaylak: Yassı Pınar.

Maksud Oğulları Cemaati: Varsak boyundandır. Yerleşke: Hamamcık-ı Kebir karyesi.

Oruçbeğlü (Seydi Ahmet Hacılu ve Kekeçlü kolları) Cemaati: Varsak boyundandır. Kışlak: Kara Sis mezraası, Taşköprü, Yaylak: Meğleğen.

Toklu (Meğlenlü) Cemaati (Zâkirlü Kabilesi): Varsak boyundandır. Kışlak: Anavarza, Yaylak: Gezid.

Yağı Basdı Cemaati: Varsak boyundandır. Yerleşkeler: Bürücek mezraası, Hamiş mezraası.

Zâkirlü Cemaati: Varsak boyundandır. Kışlak: Dönek Burnu, Yerleşke: Ilıhuni karyesi.

Prof. Dr. Ahmet Gökbel ve Dr. Hüseyin Demirbağ'ın Osmanlı tahrir defterleri ve saha araştırmalarına dayanan tespitlerine göre Varsak Türkmenlerinin yoğunlaştığı iller ve ilçeler şunlardır:

Adana ve Osmaniye Çevresi: Kadirli, Kozan, Feke, Saimbeyli, Tufanbeyli, Düziçi ve Karaisalı dağlık ve ova geçiş hatları.

Antalya: Antalya merkez Kepez sınırları içerisinde yer alan ve adını doğrudan bu teşekkülden alan Varsak beldesi/semti ile Aksu ve civarındaki yerleşimler.

Kayseri: Torosların kuzey uzantısı olan Zamantı havzasında Yahyalı, Tomarza ve Develi ilçelerinin dağlık köyleri.

İçel (Mersin) ve Tarsus: Tarsus sancağı sınırlarında Kusun, Ulaş, Esenlü, Namrun ve Erdemli (Elvanlı) hinterlandı.

Kırşehir ve Aksaray: Tahrir kayıtlarında Varsak-ı Kırşehri olarak geçen ve İç Anadolu'ya intikal eden grupların yerleştiği köyler.

Aydın: Göç hareketleri neticesinde Ege bölgesine ulaşan Varsak obalarının yerleştiği alanlar.

Tarihî süreç içerisinde Varsakların tabi olduğu zorunlu iskân ve sevk politikaları şu ana dönemlerde gerçekleşmiştir:

Balkanlar (Rumeli) İskânı: Fatih Sultan Mehmet ve II. Bayezid dönemlerinde Karamanoğulları ve Çukurova bölgesindeki asayişi ve idarî dengeyi sağlamak amacıyla Karaman, Kadirli, Niğde ve Kayseri civarındaki bir kısım Varsak ve Yörük/Türkmen grubu Rumeli'ye (Balkanlar'a) nakledilmiştir.

Kıbrıs İskânı (1572): 1571'de Kıbrıs'ın fethinden sonra adayı Türkleştirmek, ziraati geliştirmek ve asayişi sağlamak amacıyla yayımlanan 22 Eylül 1572 tarihli fermanla; Karaman, İçel, Tarsus, Kadirli (Kars-ı Maraş) ve Sis bölgesinden aralarında Varsak obalarının da bulunduğu aileler zorunlu veya teşvikli olarak Kıbrıs'a yerleştirilmiştir.

XVII. yüzyıl sonlarında (1691-1750) başlayan genel aşiret iskânı çerçevesinde, Çukurova ve Toroslar'da konar-göçer yaşayan ve zaman zaman kervan yollarını keserek asayişi bozan Varsak, Cerid, Tecirli ve Afşar grupları Rakka, Halep, Hama ve Humus bölgelerine zorunlu iskâna tabi tutulmuştur. Ancak bu grupların büyük kısmı iklim şartları nedeniyle kışlak ve yaylak alanlarına geri kaçmış, devletle çatışmaya girmiştir.

1865 Fırka-i İslâhiyye ile Varsakların kaderini belirleyen en büyük zorunlu iskân gerçekleşmiştir. Derviş Paşa ve Ahmet Cevdet Paşa komutasındaki Fırka-i İslâhiyye, Kozan Dağları ve Toroslar'da özerk olarak yaşayan Kozanoğulları yönetimini ve buna bağlı Varsak, Tecirli, Cerid ve Afşar aşiretlerini dağlık alanlardan indirerek ovalara yerleştirmiştir. Bu harekâtla yaylak-kışlak göçebeliği yasaklanmış, aşiretlerin konar-göçer yapısı lağvedilmiş, tapu dağıtılarak zorunlu tarımsal yerleşime geçirilmişlerdir.

Kadirli (Kars-ı Maraş) Bölgesi

Hamamcık (Hamamcık-ı Kebir): Maksud Oğulları Varsak cemaatinin yerleştiği tarihî köy.

Ilıhuni: Zâkirlü Varsak cemaatinin yerleşim yeri.

Kara Sis (Mezraası/Kışlağı): Ağlatan ve Oruçbeğlü Varsak cemaatlerinin kışlak ve ziraat alanı.

Sayluca: Celâloğlu Varsak cemaatinin kışlık yeri.

Bürücek & Hamiş Mezraaları: Yağı Basdı Varsak cemaatinin ziraat alanları.

Demirlü Kışlağı: Ağlatan Varsak cemaatinin kışlağı.

Anavarza & Dönek Burnu Çevresi: Toklu (Meğlenlü) ve Zâkirlü Varsak cemaatlerinin kışladığı ve zamanla yerleştiği sahalar.

Sumbas Nahiyesi ve Çevresi

Kafir Pınarı (Kışlak) & Yassı Pınar (Yaylak): Dertli Varsak cemaatinin yurt tuttuğu yerleşkeler.

Boğa Çatağı, İnörmez, Kardaş Kalesi & Kuruçay: Bulargalu (Çığılu) Varsak cemaatinin ziraat yaptığı ve iskân olunduğu mezraalar.

Sunbas Karyesi / Kalası: İsa Fakıhlu ve Kavurgalu Varsak gruplarının kışlayıp yerleştiği alanlar.

Andırın ve Çokak (Yaylak-Kışlak Hattı)

Çokak Nahiyesi Karye ve Yaylakları: Kadirli ve Sumbas'taki Bıçaklı, Avşar (Varsak kolu) ve diğer Varsak cemaatlerinin yazın çıktığı, Fırka-i İslâhiyye sonrasında bir kısmının kalıcı köylere dönüştüğü yaylak ve yerleşkeler.

Meğleğin / Meğleğen: Ayıntablu, Celâloğlu ve Oruçbeğlü Varsak cemaatlerinin yayladığı ve yerleştiği mevki.

Kestiğiz: Ayıntablu Varsak cemaatinin kışlık yerleşkesi.

XVII. yüzyılın başlarından itibaren Osmanlı mülkünde patlak veren Celâlî İsyanları (Karayazıcı, Deli Hasan, Kalenderoğlu) Çukurova’nın ovalık alanlarındaki asayişi tamamen bozmuştur. Ova köylerinin ve otlaklarının yağmalanması üzerine Varsak cemaatleri nispeten daha korunaklı ve sarp olan Toros Dağları’na (Kozan Dağları, Cebel-i Bereket / Gâvur Dağları) çekilmek zorunda kalmışlardır.

Ova merkezlerinden uzaklaşarak dağlık alanlara çekilen konar-göçer grupların merkezi otoriteyle bağları zayıflamıştır. Bütçe açıklarını kapatmak ve üretimi artırmak isteyen Osmanlı Devleti, 1691 yılından itibaren Kışlak-ı Hümâyun iskân siyasetini devreye sokarak Varsak ve diğer Türkmen aşiretlerini Rakka, Halep, Hama, Humus ve Kıbrıs’a zorunlu iskâna tabi tutmaya çalışmıştır.

Ahkâm ve Mühimme Defterlerindeki kayıtlar bu iskân kararlarının sahada büyük dirençle karşılaştığını kanıtlamaktadır. Sürgün yerlerinden kaçan Bozdoğan, Cerid, Tecirli ve Varsak kolları Çukurova’ya dönerek ticaret kervanlarını kesmiş ve devletle çatışmaya girmiştir.

Celâlî fetretinin ardından XVII. yüzyılın sonlarında Sis (Kozan) ve Cebel-i Bereket dağlık kütlesinde ortaya çıkan Kozanoğulları, bölgedeki Varsak, Afşar ve Sırkıntılı aşiretlerini etrafında toplayarak özerk bir yerel idare (müteferrika/müteşayyıh) kurmuşlardır. Kozanoğulları yaklaşık 150 yıl boyunca bölgede müstakil bir güç gibi hüküm sürmüşlerdir.

Kozanoğulları doğrudan ve münhasıran tek bir sülalenin veya ırkın değil; Varsak aşiretlerinin demografik omurgasını oluşturduğu, Afşar ve Varsak konfederasyonlarının askerî desteğine dayanan bir yerel hanedanlıktır. Dolayısıyla Kozanoğulları'nı "Varsakların idarî ve askerî temsilcisi" olarak tanımlamak tarihî gerçeklikle örtüşmektedir.

1853-1856 Kırım Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin Kozan ve Gâvur Dağları’ndan asker ve vergi toplayamaması, bölgede İngiliz ve Fransız nüfuz arayışları ile Tanzimat Fermanı'nın gerektirdiği merkezileşme siyaseti Çukurova'ya askerî müdahaleyi kaçınılmaz kılmıştır.

1865 yılında Derviş Paşa askerî komutan, Ahmet Cevdet Paşa ise sivil/mülkî komiser olarak Fırka-i İslâhiye adıyla özel bir ordu teşkil etmişlerdir. Ordunun bünyesinde 15 piyade taburu, 2 süvari alayı ve yardımcı Çerkes/Gürcü birlikleri yer almıştır. Kozanoğlu Kozan Bey ve idareciler tutuklanarak sürgüne gönderilmiştir.

Dağlık alanlardaki Varsak, Afşar, Tecirli, Cerid ve Bozdoğan aşiretleri düzlüklere indirilmiştir.

Osmaniye şehri başta olmak üzere İslâhiye, Hassa, Kadirli, Kozan ve Kılılı merkezleri kurularak aşiretlere arazi tahsisi yapılmıştır.

İskân politikası neticesinde konar-göçerlikten yerleşik hayata geçen Varsak topluluklarında radikal sosyo-kültürel değişimler yaşanmıştır:

Aşiret Yapısının Dağılması: Konferatif aşiret bağları çözülmüş, köylere yerleşen nüfus zamanla köy ve mahalle kimliğini benimsemiştir.

Kimliğin Unutulması: Hüseyin Demirbağ’ın sahada yaptığı etnografik ve sosyolojik araştırmalara göre, 1865 sonrası Osmaniye ve Kadirli’ye iskân edilen Varsak oymaklarının büyük kısmı "Varsak" adını ve aşiret aidiyetini unutmuş, kendilerini sadece bulundukları köy veya şehirli kimliğiyle tanımlamaya başlamışlardır.

Kültürel Adacıklar: Feke, Kozan, Saimbeyli, Tufanbeyli ve Kayseri Yahyalı’nın dağlık köylerinde yaşayan küçük gruplar ise geleneksel kültürlerini, "Varsağı" ezgilerini ve Varsak kimliğini muhafaza edebilmişlerdir.

Osmanlı Devleti, Varsakları XVI. yüzyılda iskân ve fetih politikaları gereği Rumeli ve Kıbrıs'a nakletmiş, 1865'teki Fırka-i İslâhiyye müdahalesiyle de Kadirli, Sumbas, Kozan ve Andırın hattındaki dağlık alanlardan indirerek Hamamcık, Ilıhuni, Kara Sis, Sumbas vadi köyleri, Demirlü ve Çokak çevresindeki mezraalara zorunlu olarak yerleştirmiştir.

Tarih literatüründe Varsaklar üzerine yapılan değerlendirmelerde iki temel metodolojik hata öne çıkmaktadır:

Varsakları Tekil Bir Etnik/Genetik Boy Olarak Görme Hatası: Belgeler göstermektedir ki Varsaklık, tek bir atadan türeyen kabileden ziyade; Üçok kökenli Oğuz boylarının Çukurova ve Toros ekolojisinde oluşturduğu askerî ve idarî bir federasyondur.

Kozanoğulları ile Varsakları Birebir Eşitleme Hatası: Kozanoğulları, Varsakların yaşadığı coğrafyada yükselen bir hanedanlıktır; ancak bünyesinde Afşar ve diğer Türkmen gruplarını da barındırmaktadır.

Varsak Türkmenleri, XIII. yüzyıldan itibaren Çukurova ve Toroslar hattında askerî ve siyasî bir güç olarak ortaya çıkmış, Memlük, Karaman ve Osmanlı devletleri arasında stratejik rol oynamış bir Türkmen teşekkülüdür. XVI. yüzyılda Osmanlı tahrir defterlerinde 50.000’i aşkın nüfusuyla bölgenin en büyük konar-göçer unsurlarından biri olarak kaydedilmişlerdir. XVII. yüzyıldaki Celâlî kargaşasında dağlara çekilerek Kozanoğulları önderliğinde özerk bir yapı kuran Varsaklar, 1865 Fırka-i İslâhiyye müdahalesiyle yerleşik hayata geçirilmiştir. Bu iskân hareketi bölgede düzeni ve modern idareyi tesis etmekle birlikte, Varsak tarihsel kimliğinin büyük ölçüde çözülmesine ve yerel yerleşik kimliklere dönüşmesine yol açmıştır.

Abulgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terâkime’si veya Reşîdüddîn’in Câmiu’t-Tevârîh’indeki klasik 24 Oğuz boyu listesinde doğrudan "Varsak" adında bağımsız bir ana boy yer almaz. Ancak Memlük dönemi Arap müellifleri el-Kalkaşandî, el-Makrîzî ve İbn Tagrıberdî, Çukurova’ya yerleşen Varsakları net bir şekilde "Oğuzların Üçok koluna mensup Türkmenler" olarak kaydetmişlerdir. Bu durum, Varsakların Üçok koluna dahil (Bayındır, Salur, Eymür, Yüreğir vb.) çeşitli oymakların Çukurova ve Toroslar coğrafyasında bir araya gelerek oluşturdukları askerî-coğrafi bir federasyon/konfederasyon niteliğinde olduğunu kanıtlamaktadır.

Tarihî arşiv belgeleri, Memlük kronikleri, Osmanlı tahrir defterleri ve konar-göçer boy teşkilatı üzerine yapılan bilimsel araştırmaların (Prof. Dr. Faruk Sümer, Prof. Dr. Ahmet Gökbel, Dr. Hüseyin Demirbağ vb.) verileri ışığında Varsak Türkmenlerinin hangi Oğuz boyundan geldiği sorusuna yanıt vermek için tekil boy ve konfederasyon (federasyon) ayrımını doğru yapmak gerekir.

Tüm tarihî veriler ışığında ulaşılan kesin bilimsel sonuçlar şunlardır:

Oğuzların Klasik 24 Boyu (Kayı, Kınık, Avşar, Salur, Bayındır, Yüreğir vb.) listelerinde doğrudan "Varsak" adında bağımsız bir ana boy ismi geçmez.

Varsaklar; Oğuzların Üç-Ok koluna mensup olan veya Çukurova/Toros ekolojisinde onlarla birleşen çeşitli boy, oymak ve cemaatlerin XIII-XIV. yüzyıllarda Çukurova ve Toroslar (Taş-eli) hattında bir araya gelerek oluşturdukları askerî, siyasî ve coğrafi bir Oğuz/Türkmen Federasyonudur.

Dönemin birincil kaynakları Varsakların etnik omurgasını net olarak ortaya koymaktadır:

Memlük Kronikleri (el-Kalkaşandî, el-Makrîzî, İbn Tagrıberdî): XIV. ve XV. yüzyıl Mısır Memlük kaynakları, Tarsus ve Toroslar bölgesinde yaşayan Varsakları açıkça "Oğuzların Üç-Ok (Üç-Oklar) koluna mensup Türkmenler" olarak kaydeder.

Osmanlı Kronikleri (Âşıkpaşazâde, Neşrî): Çukurova'nın fethini anlatırken Süleyman Şah'ın ölümünden sonra Üçokların başında bulunan Yüreğir, Kosun, Varsak, Karaisa, Özer, Gündüz ve Kuştemür gibi beylerin obalarıyla Çukurova'ya geldiklerini belirtirler.

Varsak konfederasyonu bünyesinde ağırlıklı olarak şu Oğuz boyları/kolları yer almıştır:

Yüreğir ve Salur Boyları: Ramazanoğulları ile aynı coğrafyayı paylaşan Varsakların çekirdeğinde Üçokların Yüreğir ve Salur kollarına mensup unsurlar bulunur.

Kusun ve Kuştemür Teşekkülü: Varsak federasyonunun en eski ve büyük alt iki koludur (Kusun ve Kuştemür boyları). Tarsus ve Mersin bölgesindeki tahrir defterlerinde doğrudan bu isimlerle geniş aşiret grupları olarak görünürler.

Esenlü, Gökçelü, Elvanlu, Ulaş Teşekkülleri: XVI. yüzyıl Osmanlı Tapu Tahrir Defterlerinde (TD 450, TD 254) Varsak boy teşkilatı altındaki 6 ana kabileden dördünü oluştururlar.

Afşar (Avşar) ve Diğer Bozok Katılımları: Varsaklar esasen Üçok kökenli olmakla birlikte, zamanla Doğu Toroslar ve Zamantı havzasında Afşar (Bozok), Bozdoğan ve Dulkadirli unsurlarıyla da iç içe geçmiş, federatif yapı bünyesine bu boylardan da oymaklar katılmıştır.

Varsak Türkmenleri "tek bir boyun (örneğin sadece Kayı veya sadece Salur'un) adı değil", Oğuzların ÜÇ-OK koluna (başta Yüreğir, Salur, Kusun, Kuştemür oymakları olmak üzere) mensup Türkmen obalarının Çukurova ve Toroslar bölgesinde oluşturduğu büyük bir Üçok Türkmen Konfederasyonudur.

Çukurova’nın Türkleşmesi üç ana dalga halinde gerçekleşmiştir:

İlk Yerleşimler (Abbâsî ve Selçuklu Dönemi): VIII-IX. yüzyıllarda Abbâsîlerin Avâsım hattını (Tarsus, Adana, Misis) tahkim etmek amacıyla Horasan'dan getirdiği Türkmen grupları içinde Varsak nüvelerinin bulunduğu değerlendirilmektedir. 1071 Malazgirt sonrası Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ın 1082-1083 fihristli Çukurova seferiyle Türkmen yerleşimi kesinleşmiştir.

Varsaklar, Karamanoğulları Beyliği ile sıkı bir askerî ittifak içinde olmuşlardır. Karamanoğulları’nın Osmanlı Devleti ile mücadelelerinde Varsak sipahileri ve savaşçı güçleri Karaman beylerinin yanında yer almıştır. II. Mehmed (Fatih) dönemindeki Karaman seferleri sırasında Varsak beyleri dağlık Taş-eli bölgesinde direnişi sürdürmüştür. Şehzade Cemin II. Bayezid’e karşı taht mücadelesinde Varsaklar Şehzade Cem’i desteklemiş ve ona sığınak sağlamışlardır.

Adana merkezli Ramazanoğulları Beyliği ile Tarsus-Kozan dağlık bölgesindeki Varsaklar arasında zaman zaman otlak ve hâkimiyet mücadeleleri yaşanmakla birlikte, her iki teşekkül de Üçok kökenli olmaları hasebiyle Memlük ve Osmanlı dengelerinde ortak hareket etmişlerdir. Dulkadiroğulları ile ise sınır çatışmaları ve vergi anlaşmazlıkları görülmüştür.

Memlük Sultanlığı, Varsakları Kuzey Suriye ve Çukurova sınırlarında Bizans ve Ermeni kalıntılarına karşı tampon güç olarak kullanmış, Varsak beylerine "Emîr Türkmân" unvanı vererek soyurgal ve dirlikler tahsis etmiştir.

1515 Turnadağ Savaşı ile Dulkadir Beyliği’nin, 1516 Mercidâbık Savaşı ile Memlük Devleti’nin yıkılmasının ardından Ramazanoğulları’nın Osmanlı’ya tabi olmasıyla Varsaklar da I. Selim (Yavuz) ve Kanunî Sultan Süleyman dönemlerinde Osmanlı idaresini tanımışlardır.

XVI. yüzyıl Osmanlı Tapu Tahrir kayıtlarına (BOA, TD 450, TD 254, TD 998) göre Varsak teşekkülü altı ana boy/cemaat ve bunlara bağlı yüzlerce küçük oymak/oba yapılanmasından oluşmaktadır:

Kuştemür Boyu: Tarsus ve Mersin bölgesinde yoğunlaşmıştır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Tapu Tahrir Defterleri (TD): Nr. 254 (Adana), Nr. 450 (Tarsus), Nr. 998 (Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyâr-ı Bekr ve ‘Arab ve Zü’l-Kâdiriyye).

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), A.DVNSMHM.d (Mühimme Defterleri): Nr. 119 (Bozdoğan ve Varsak İskân Kayıtları).

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Kalemi Kayıtları: İ.MMS, İ.MVL, İ.DH (Fırka-i İslâhiye Dosyaları).

Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (TSMA), Doküman Kayıtları: Nr. 8323/1, Nr. 5429/1, Nr. 8336/1.

Arslan, Hasan. “Osmanlı Hâkimiyetinde Maraş’ın İdari Yapısı/Taksimatı I: Maraş/Dulkadir Eyaleti Dönemi (1531-1848).” Maraş Araştırmaları I. Konya, 2020, s. 25-112.

Çelik, Akif Bilge. Fırka-i İslâhiye. Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kahramanmaraş, 2008.

Demirbağ, Hüseyin. XVI. Yüzyılda Anadolu’da Varsak Türkmenleri. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Erzurum, 2024.

Demirbağ, Hüseyin. “Çukurova’nın Fatihlerinden Varsak Türkmenleri.” Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 60, 2023, s. 174-190.

Gökbel, Ahmet. Anadolu’da Varsak Türkmenleri. 2. Baskı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 2007.

Gökbel, Ahmet. Kıpçak Türkleri (Siyasî ve Dinî Tarihi). İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2000.

Halaçoğlu, Yusuf. “Fırka-i İslâhiye ve Yapmış Olduğu İskân.” Tarih Dergisi, Sayı 27, İstanbul, 1973, s. 1-20.

Sarı, Arif. “Dulkadirli Türkmenlerinin Yurtları Hakkında.” Türkbilig, Sayı 35, 2018, s. 29-40.

Tatarel, Özcan. XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Çukurova’da Aşiretlerin Eşkıyalık Olayları ve Aşiret İskânı (1691-1750). Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ, 2005.