Bir Varsak Türkmeni: Karacaoğlan

Bir Varsak Türkmeni: Karacaoğlan

Osmanlı bürokratik geleneğinin tahrir defterleri, şer‘iyye sicilleri, nüfus kütükleri ve vakfiyeler gibi resmî arşiv kaynaklarında, konargöçer Türkmen zümrelerine mensup halk şairlerinin şahsi biyografileri ve hukuki şecereleri doğrudan kayıt altına alınmamıştır. Bu yapısal durum Karacaoğlan araştırmalarının yöntemini belirlemiş; ozanın varlığı resmî tesciller yerine edebî cönkler, Lâtîfî Tezkiresi (1546), III. Murad Surnâmesi (1582), Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Mevâidü’n-Nefâis’i (1600), Evliya Çelebi Seyahatnamesi, şiir içi tarihî ve coğrafi göstergeler ile XIX. ve XX. yüzyıllarda sahada yürütülen etnogrofik derlemeler üzerinden aydınlatılmaya çalışılmıştır. 

Klasik tezkire yazarlarının göçebe halk şairlerini kaydetmeme eğilimine karşın, Karacaoğlan adının ve ona bağlanan varsağıların XVI. yüzyıldan itibaren Osmanlı saray ve kent muhitlerince tanındığı yazılı metinlerle sabittir. Ancak bu yaygın şöhret, edebiyat tarihinde "çoklu Karacaoğlan problemi"ni doğurmuş; XVI. yüzyılda Rumeli muhitinde görülen adaşı, Gelibolulu Mustafa Âlî’nin varsağılarını Halil Abdal adlı bir şaire bağladığı anlatılar ve XIX. yüzyılda Yozgat, Silifke veya Afşin-Andırın havzasında yaşamış Kul Halil gibi yerel âşıkların şiirleri zamanla ana Karacaoğlan külliyatına karışmıştır. M. Fuad Köprülü, Sadettin Nüzhet Ergun, Cahit Öztelli, İlhan Başgöz, Faruk Sümer, Saim Sakaoğlu ve Nurettin Albayrak gibi araştırmacıların ortaklaştığı temel nokta, külliyatın omurgasını oluşturan asıl tarihî şahsiyetin XVII. yüzyılda Güney Anadolu sahasında yaşadığıdır.

Karacaoğlan, Oğuzların Üçok koluna mensup Varsak (Farsak) Türkmen boyunun kültürel ve dilsel mirası içinde yetişmiştir. Tarsus, Silifke, Kadirli, Kozan dağları ve Taşeli platosunda yerleşik veya yarı göçebe bir hayat süren Varsaklar; Ramazanoğulları ve Karamanoğulları dönemlerinden itibaren Çukurova’nın iskânında belirleyici rol oynamış, daha sonraki yüzyıllarda bir kısmı İç Anadolu sahasına da yayılmıştır. Karacaoğlan’ın şiirlerindeki "Kozan dağından neslimiz / Arı Türkmen’dir aslımız / Varsak’tır durak yerimiz" ifadesi bu kökeni açıkça ortaya koyar. 

Ozanın yetiştiği çevre yalnızca Varsaklarla sınırlı kalmamış; aynı yaylak ve kışlak hatlarını paylaşan Avşar teşekkülleri (özellikle Recepli ve Bahadırlı kolları), Tecirli cemaati, Ceridler ve yöredeki Yörük oymaklarıyla doğrudan temas içinde bulunmuştur. Şairin sülale ve oymak aidiyetine dair kaynaklar incelendiğinde; Osmaniye Bahçe kazası Varsak köyündeki Sailoğlu (Sayıloğulları) ailesi, Adana Kozan’a bağlı Göğçeli (Gökçe) köyündeki Çingirciler (Çingiroğlu) sülalesi, Kilis Musabeyli Zobular köyündeki Çavuşlu Türkmenleri ve Antep-Kilis hattındaki Barak Türkmenleri öne çıkar. Özellikle Göğçeli köyünde Çingiroğlu ailesinin varlığı ve ozanın "Bin on beşte göbek adım koyuldu / Çingiroğlu benim özce soyumdu" mısraları, 1920'li yıllarda Ali Rıza Yalman’ın sahada yaptığı araştırmalarda Mehmet Ağa ve ailesi üzerinden derlediği sözlü anlatılarla desteklenmektedir. Buna karşın, günümüze ulaşan hiçbir resmî şer‘iyye sicili veya nüfus kaydı bu ailelerin Karacaoğlan ile olan soy bağını hukuki ve şecerevi açıdan kesin olarak teyit etmemekte; bağlar yerel sözlü aile gelenekleri çerçevesinde varlığını sürdürmektedir.

Kronolojik hayat akışı ve mekânsal hareketlilik değerlendirildiğinde, Karacaoğlan’ın yaklaşık 1606 yılında Çukurova eteklerinde (Osmaniye Bahçe Farsak köyü, Kozan Feke Gökçeli mevkii veya Kadirli-Kozan hattında) doğduğu kabul edilir. Asıl adının İsmail (Simayil), Halil veya Hasan olduğu yönündeki kayıtlar şiir içi imalara ve şifahi rivayetlere dayanır. Akşehirli Hoca Hamdi Efendi’nin aktarımları ile yerel rivayetler, şairin erken yaşta yetim kaldığını, babası gibi uzun süreli askerliğe alınma endişesi duyduğunu, istemediği bir evlilik baskısıyla karşılaştığını ve bölgede egemen olan Kozanoğulları beyleriyle yaşadığı anlaşmazlıklar neticesinde genç yaşta obasını terk ederek gurbete çıktığını kaydeder. Ozanın kendi dilinden aktarılan "Göğceden çıktım çocuktum / Fekeye geldim ayıktım / Kozanda sıcaktan bayıktım / Dön Karacaoğlan dön obana" mısraları, bu erken dönem ayrılığının ve Çukurova-Toros coğrafyasındaki hareketliliğin somut bir yansımasıdır. Andırın Çiçekli köyünden derlenen anlatılarda amcasının kızı Senem ile olan evliliği, gurbet dönüşü çıkan söylentiler üzerine yaşanan ayrılık ve Senem’in intiharı gibi dramatik menkıbeler yerel sözlü bellekte anlatılsa da, bunlar belgesel kanıttan yoksun edebî kurgular olarak değerlendirilir.

Karacaoğlan’ın yaşam çizgisi, Doğu Akdeniz konargöçer Türkmenlerinin geleneksel mevsimlik göç çevrimiyle birebir örtüşür. Kış aylarını Çukurova düzlükleri, Misis, Anavarza, Ceyhan, Kadirli, Kozan, Kars-ı Maraş, Amik Ovası ve Güneydoğu düzlüklerinde geçiren topluluklar; baharla birlikte Feke, Saimbeyli, Tagar Deresi, Arslanlı Meşesi, Karataş Beli ve Meryemçil Geçidi güzergâhlarını izleyerek Toroslar, Aladağlar, Binboğa Dağları, Berit, Göksun, Andırın ve Erciyes eteklerindeki yaylaklara çekilirdi. Karacaoğlan bu iç göç dairesinin yanı sıra Antep, Barak Ovası, Kilis, Tilbaşar, Sacur Suyu hattına inmiş; hatta kışlama ve seyahat menzilini Halep, Şam, Hama ve Humus gibi Suriye sahasına kadar genişletmiştir. Şiirlerinde geçen Bursa, İstanbul, Rumeli, Mısır ve Trablus isimleri ise şairin bizzat bu merkezleri dolaşmasından ziyade, konargöçer muhayyilesinde yer eden gurbet motifleri ve coğrafi klişeler olarak kabul edilir.

Siyasi ve toplumsal duruş bakımından Karacaoğlan, saray veya ordu bürokrasisiyle organik bağı bulunmayan bağımsız bir aşiret saz şairidir. Onun dünyası, XIX. yüzyılda Osmanlı modernleşmesinin iskân baskısına ve Fırka-i İslahiye ordularına karşı silahlı direnişi örgütleyen, aşiret kavgalarını ve koçaklamaları merkeze alan Dadaloğlu’ndan yapısal olarak ayrılır. Karacaoğlan dönemin siyasi iktidarıyla doğrudan bir mücadeleye girmemiş, yerel beylerin baskısına karşı bireysel hürriyetini ve göçebe insanın içsel bağımsızlığını korumayı seçmiştir. Külliyatında geçen III. Murad veya IV. Murad döneminin Doğu seferlerine, Özdemiroğlu Osman Paşa’ya veya Genç Osman olayına dair mısralar ("Sana derim hey Osman Paşa", "Sana derim sana ey Acem Şahı / Sultan Murad kalkmış kendi geliyor"), tarihî olayların halk hafızasında ve ozanlar vasıtasıyla cönklere aktarılması sürecindeki metin kaymalarını ve dönemin genel etkilerini gösterir. Asıl Karacaoğlan şiirinin omurgasını askeri ve siyasi destanlar değil; insan, sevgi, tabiat ve ayrılık temaları oluşturur.

Karacaoğlan’ın edebî dili, Arapça ve Farsça tamlamalarla örülü klasik divan edebiyatı dairesinin tamamen dışında kalarak doğrudan halkın konuştuğu arı Türkçeyi yansıtır. Şiirlerinde hece ölçüsünün 8’li ve 11’li kalıplarını ustalıkla kullanmış; koşma, semai ve özellikle Varsak boyuna özgü bir nazım şekli olan varsağı türünün kurucu temsilcisi olmuştur. Güney Anadolu ve Toros Yörük/Türkmen ağızlarına özgü kalan, siyeç, devresi, kıcı, deyha, annaç, yuka, göynek gibi kelimeler onun şiirinde yaşayan dilin en doğal unsurları olarak yer alır. Fikrî ve kültürel dünyasında tasavvufi tekkelerin soyut ve çileci anlayışı yerine; doğayı, dağı, yaylayı, suyu, konargöçer kadınını ve yaşamın somut güzelliklerini öne çıkaran dünyevi (lâdinî) bir neşe hâkimdir. Bu dil ve duyuş biçimi, XVII. yüzyıldan itibaren Âşık Ömer ve Gevherî gibi çağdaşlarını; XIX. yüzyılda Dadaloğlu ve Seyranî’yi; XX. yüzyılda ise Faruk Nafiz Çamlıbel ve Cahit Külebi gibi Cumhuriyet dönemi Türk şairlerini derinden etkilemiştir.

Şairin ömrünün son evresi ve vefatı da doğum yeri gibi farklı coğrafi iddiaların merkezindedir. Rivayetlere göre XVII. yüzyılın son çeyreğinde (yaklaşık 1679-1689 yılları arasında) doksanı aşkın bir yaşta vefat etmiştir. Kabrinin bulunduğu öne sürülen yerler arasında Mersin’in Mut ilçesine bağlı Çukur köyündeki Karacaoğlan Tepesi, Kahramanmaraş Cezel Yaylası, Osmaniye Düziçi, Erzurum Oltu Penek/Yasamal mevkii, Tarsus Eshab-ı Kehf havzası ve Gaziantep Nizip Çarpın köyü gibi noktalar yer alır. Ayrıca Yozgat’ın Aydıncık ve Çorum’un Kargı ilçelerinde Karacaoğlan adını taşıyan mevki ve köyler, ozanın manevi şöhretinin konargöçer boy hareketleriyle Anadolu’nun içlerine kadar taşındığını kanıtlar. Resmî arşiv vesikalarından yoksun olmasına rağmen Karacaoğlan; dili, sazı, göç yolları ve mensubu olduğu Varsak-Türkmen dünyasının değerleriyle, Türk sözlü kültürünün en canlı ve etkili tarihsel şahsiyetlerinden biri olarak varlığını korumaktadır.

Aytaç Bozkuyu

Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog

Kaynakça

Aça, Mehmet. (2018). "Şiirlerinde Herkesin Kendini Bulduğu Âşık: Çukurovalı Karacaoğlan", Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, s. 1-5.

Ahmet Cevdet Paşa. (1980). Ma'rûzât, (Haz. Yusuf Halaçoğlu), İstanbul: Çağrı Yayınları.

Ahmet Cevdet Paşa. (1991). Tezâkir 21–39, (Haz. Cavid Baysun), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Akın, Fatma. (2014). XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Avşarların İskânı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Albayrak, Nurettin. (2001). "Karacaoğlan", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 24, s. 377-379.

Andırın Tarih ve Kültür Varlıkları Envanteri, Kahramanmaraş. (s. 23, 112-132).

Başgöz, İlhan. (1984). Karacaoğlan, İstanbul: Cem Yayınevi.

Başgöz, İlhan. (1992/2003). Karac’oğlan, İstanbul: Pan Yayıncılık.

Cumbur, Müjgân. (2001). Karacaoğlan Şiirler, Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.

Emeksiz, Abdulkadir. (2006). "Karacaoğlan Kimliği", Türk Halk Edebiyatı Bildirileri, s. 635-646.

Ergun, Sadeddin Nüzhet. (1927). Halk Şairleri: Karacaoğlan, Konya: Vilayet Matbaası.

Ergun, Sadeddin Nüzhet. (1971). Karacaoğlan Hayatı ve Şiirleri, İstanbul. (Yayınevi bilgisi mevcut değil).

Gündüz, Tufan. (2008). Anadolu'da Avşarlar, Kayseri: Dadaloğlu Derneği Yayınları.

Halaçoğlu, Yusuf. (1973). "Fırka-i İslâhiye ve Yapmış Olduğu İskân", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, S. 27, s. 1-20.

Köksel, Behiye. (1996). "Karacaoğlan ve Gaziantep", Gaziantep Kültür Dergisi, s. 95-105.

Köprülü, M. Fuad. (1962). Türk Saz Şairleri, Ankara: Millî Kültür Yayınları.

Özdemir, Ahmet Zeki. (1985). Avşarlar ve Dadaloğlu, Ankara: Dayanışma Yayınları.

Özen, Cemal. (Tarih bilgisi mevcut değil). 1940'larda Çukurova'da Derlenmiş Türküler ve Âşık Deyişleri, Sivas Folkloru / Türk Folklor Araştırmaları.

Öztelli, Cahit. (1970). Karacaoğlan: Bütün Şiirleri, İstanbul: Milliyet Yayınları.

Öztelli, Cahit. (1974). Üç Kahraman Şair: Köroğlu, Dadaloğlu, Kuloğlu, İstanbul: Milliyet Yayınları.

Sakaoğlu, Saim. (2004). Karaca Oğlan, Ankara: Akçağ Yayınları.

Sakaoğlu, Saim ve Ali Berat Alptekin. (1988). Dadaloğlu ve Karacaoğlan Bibliyografyası, Ankara: Feryal Matbaası.

Sümer, Faruk. (1999). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları, 5. Baskı, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.

Şimşek, Emin ve Ruhi Şenesen. (1990). I. Uluslararası Karacaoğlan ve Çukurova Halk Kültürü Sempozyumu Bildirileri, Adana. (Yayınevi/kurum bilgisi mevcut değil).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Sadâret Mektubî Kalemi Meclis-i Vâlâ Evrakı (A.MKT.MVL), Dosya No: 71/32 (Avşarların Bozok İskânı, 1855).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Sadâret Mektubî Mühimme Kalemi (A.MKT.MHM), Dosya No: 342/37 (Sarız İskânı ve Çerkes Muhacirleri, 1865).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL), Dosya No: 638/101 (1862).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL), Dosya No: 711/115 (1865).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL), Dosya No: 714/13 (1865).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Dahiliye, No: 35302 (22 Kasım 1863 tarihli Avşar İskân İradesi).

T.C. Osmaniye Valiliği. (2018). Şehrimiz Osmaniye, Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.

Türkay, Cevdet. (1979). Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğunda Oymak, Aşiret ve Cemaatler, İstanbul. (Yayınevi bilgisi mevcut değil).

Uçakcı, İsmail. (2015). Oğuz Boyları: Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri, Ankara: Berikan Yayınları.

Ünlü, Alemdar. (Tarih ve yayınevi bilgisi mevcut değil). Oğuz Türkmenlerinden Avşarlar, Kayseri.

Vural, M. Şakir. (2008). Yaktım Mangalımı (Hanım Ayşa), Mersin: Mut Belediyesi Kültür Yayınları.

Yalman (Yalgın), Ali Rıza. (1977 / 2000). Cenupta Türkmen Oymakları (Cilt 1-2), (Haz. Sabahat Emir), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Yardımcı, Mustafa. (Tarih ve yayınevi bilgisi mevcut değil). Çukurova’da Ölümle İlgili İnanışlar ve Karacaoğlan, Adana.

Yaşar Kemal (Kemal Sadık Göğceli). (Tarih ve yayınevi bilgisi mevcut değil). Çukurova Ağıtları ve Derlemeleri, s. 144-146, 317.

Yener, Cemil. (1972). "Karacaoğlan Üzerine", Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, C. XXV, S. 244, s. 291-294.