"Cemā‘at-ı Kuduzlu, be-nâm-ı diğer Avcılu: Kadirli'de Kuduz/Kuduzlu Türkmen Cemaatinin Kökeni, İskânı ve Şeceresi"
"Cemā‘at-ı Kuduzlu, be-nâm-ı diğer Avcılu: Kadirli'de Kuduz/Kuduzlu Türkmen Cemaatinin Kökeni, İskânı ve Şeceresi"
Kadirli (tarihî adıyla Kars-ı Maraş veya Kars-ı Zülkadriye), Çukurova havzasının Toroslar’a dayandığı kavşak noktasında yer alır. XIV. yüzyılda Dulkadiroğulları Beyliği'nin teşekkülüyle birlikte bu coğrafya, bütünüyle Oğuz boylarının kışlak, yaylak ve iskân sahasına dönüşmüştür. Bölgenin dağlık uzantıları ile bereketli ovaları arasında mekik dokuyan konargöçer Türkmen teşekkülleri, yüzyıllar boyunca yerel kültürü, coğrafyayı ve iktisadi hayatı biçimlendirmiştir. Bu köklü topluluklardan biri olan ve günümüzde varlığını Kösepınarı ile Narlıkışla hattında sürdüren Kuduz-Kuduzlar (Kuduzlu) sülalesi; XVI. yüzyıl tahrir kayıtlarından XVIII. yüzyıl firar fermanlarına, 1865 Fırka-i İslâhiye iskânından Cumhuriyet dönemi kütüklerine uzanan zengin bir arşivsel geçmişe sahiptir.
Osmanlı Devleti’nin bölgede tesis ettiği idari sayımlarda Kuduzlu cemaatinin izleri açık biçimde takip edilebilmektedir. 1530 tarihli ve 387 Numaralı Muhasebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri icmallerinde cemaatin türevi olan bir yerleşim, Kara-hisâr-ı Demürlü kazası dâhilinde "Kuduzlu" karyesi adıyla zikredilir. Cemaatin Kadirli merkezli tescili ise Kanunî Sultan Süleyman devrine ait mufassal kayıtlarda netleşir. 1562 ve 1563 (H. 971) tarihli Kars-ı Maraş Mufassal Tahrir Defterleri (BOA, TD 168; TKGM KKA, Tapu 101/116), cemaati Kadirli Kalesi civarında, Şeyh Şami çevresinde ve Zâkirlü Taifesi bünyesinde gösterir. Bu kayıtlarda cemaatin toplam 172-173 nefer vergi mükellefi nüfusa sahip olduğu görülür.
Sis Sancağı Mufassal Tahrir Defteri verilerine göre topluluk, "Cemā'at-ı Kuduzlu, be-nâm Avcılu" ibaresiyle kayda geçirilmiştir; yani cemaat yerel hafızada "Avcılı" adıyla da tanınmaktadır. Defterdeki nüfus ve mükellefiyet dökümü; 111 bennâk (evli hane reisi), 54 mücerred (bekâr erkek), iki kethüda, bir muhassıl (Hamdullah veled-i Osman Fakih), bir imam (Sübhanverdi Fakih), bir malul (Hamza veled-i Kara Bıyık), bir pîr-i fânî ve bir avârızdan muaf neferden oluşur. Cemaatin yıllık toplam vergi hasılatı 2.705 akçedir. Bu matrahın kalemleri incelendiğinde; 1.554 akçe resm-i bennâk, 324 akçe resm-i mücerredân, 1.300 akçe âdet-i ağnâm (koyun vergisi), 330 akçe resm-i arûsiyye, 330 akçe bâd-ı hevâ (nısf) ve 167 akçe resm-i yava tahsil edildiği anlaşılır. Bu mali tabloda tarımsal öşür kalemlerinin (buğday, arpa, bağ) yer almayıp ağırlığın sürü vergisi ve şahıs rüsumunda toplanması, cemaatin klasik dönemde bütünüyle hayvancılığa dayalı konargöçer bir nizam sürdürdüğünü kanıtlar. Tahrirdeki "Sis sancağında kışlayub Meğelgin'de yaylarlar" kaydı, cemaatin Çukurova düzlükleri ile Toroslar’ın yüksek yaylaları arasındaki mevsimlik hareket alanını belgeler.
Kuduzlu cemaatinin XVIII. yüzyıldaki durumu, 7 Safer 1152 (16 Mayıs 1739) tarihli resmî bir Osmanlı arşiv hükmünde (Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Ali Emiri Fonu, AE.SMHD.I.. 117-8463) ayrıntılarıyla anlatılır. Belgeye göre; el-Hac Ömer, el-Hac Abdullah ve el-Hac İbrahim isimli mâlikâne mutasarrıflarının uhdesinde bulunan Danişmendli Türkmenleri mukataasına bağlı reayadan Cerid, Çukurovalı, Kıllı, Deliler, Kuduzlu, Civanşir, Ocaklı, Çürüklü, Kaşıkçı ve Karalar cemaatleri; kadim ziraat ve yaylak-kışlak mahalleri olan Çukurova havzasını terk etmiştir.
Cemaat mensupları Adana, Karaman, İçel, Tarsus, Sis ve Silifke gibi çevre sancaklara firar ederek buralardaki yerel ayan ve nüfuz sahiplerinin yanına dağılmıştır. Mîrî vergi ve aşar gelirlerinin aksaması, geride kalan nüfusun da çözülme tehlikesiyle karşılaşması üzerine devlet, firar eden aşiret fertlerinin tespit edilerek kanuni usullerle kadim yurtlarına iade ve iskân edilmelerini emretmiştir. Bu belge, Kuduzlu cemaatinin 1739 yılında Karalu ve Sermayelü tevabii mukataası dâhilinde, Danişmendli Türkmen konfederasyonunun mali ve idari çatısı altında yer aldığını açıkça ortaya koyar.
XIX. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Çukurova ve Toroslar hattındaki aşiretlerin denetim dışı hareketliliği, Osmanlı merkezî idaresini kapsamlı bir askerî ve mülkî müdahaleye yöneltmiştir. 1865 yılında Ahmet Cevdet Paşa ve Müşir İbrahim Derviş Paşa idaresinde teşkil edilen Fırka-i İslâhiye, bölgedeki derebeylik düzenini dağıtarak konargöçer cemaatlerin yaylaklara (özellikle Uzunyayla hattına) kontrolsüz çıkışını sınırlandırmış ve zorunlu iskân sürecini başlatmıştır. Binbaşı Hüseyin Hüsnü Bey eliyle Kadirli ve mülhak köylerinde sayımlar yapılmış, ailelere kasabaya en fazla üç saat mesafedeki araziler tapulanarak dağıtılmıştır.
Konargöçerlerin keçe çadırlardan ve kamıştan yapılan "huğ" barınaklarından çıkarılıp yerleşik köylere intibak etmesi için Osmaniye Mutasarrıfı Halil Paşa ve Kurt İsmail Paşa dönemlerinde sıkı tedbirler alınmış; antik taş ocaklarının malzemeleriyle kâgir evler inşa ettirilmiştir. Bu harekât sürecinde Kadirli sahası yeniden teşkilatlanarak Tatarlı, Savrun ve Sunbas nahiyelerine bölünmüştür. Kadirli’nin yayla güzergâhında bulunan Kösepınarı mevkisi ile kışlak düzlüğü niteliğindeki Narlıkışla köyü, bu iskânın doğrudan uygulama sahaları olmuştur. Nitekim T.C. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü’nün 1935 Genel Nüfus Sayımı cetvellerinde her iki yerleşim de Seyhan vilayetinin Kadirli kazası Merkez nahiyesine bağlı köyler olarak tescillidir; bu sayımda Kösepınarı’nın nüfusu 210, Narlıkışla’nın nüfusu ise 213 olarak kaydedilmiştir. Kuduzlar sülalesi, geleneksel yaylak noktası olan Kösepınarı’ndan tarımsal yerleşim yeri olan Narlıkışla’ya bu tarihsel iskân dinamikleri neticesinde yerleşmiştir.
1562 tahrir defterinde ailenin kök soy kütüğü "Kuduz Osman" şahsına bağlanmaktadır. Kuduz Osman’ın oğlu Ali’den itibaren aile iki ana kola ayrılmıştır:
Osman Kâ Kolu: Ali’nin oğlu Osman Kâ’nın neslinden Ali, Mehmet ve Hüseyin gelmiş; bu kol Cumhuriyet dönemindeki Soyadı Kanunu ile Köksalan soyadını almıştır.
Köse İbrahim Kolu: Ali’nin diğer oğlu Köse İbrahim üzerinden iki hat yürümüştür:
Kara Ali Hattı: Mustafa (oğlu Hakkı), Osman (oğlu eski Kadirli Belediye Başkanı Kâmil Kara) ve Süleyman (oğlu Kırmızı Ali) vasıtasıyla devam etmiş; bu kol Kara soyadını almıştır.Karaceli Osman, Kadirli'nin önemli köklü ailelerinden ve efsanevi eski Belediye Başkanı Kâmil Kara'nın (Kamil Ağa) soy ağacında (şeceresinde) kökleri Karakütük köyüne ve Karaceliler (Karakeçili/Karacalı) Yörük/Türkmen boyuna dayanan önemli bir koldur.Bu koldan gelen aile fertleri ağırlıklı olarak Kara soyadını taşırken, Karakütük'te kalan ya da diğer kollara ayrılan yakın akrabalar bölgedeki köklü ailelerden olan Kekilli, Semercioğlu veya Vayısoğlu gibi sülalelerle doğrudan evlilik bağları kurmuşlardır.
Süleyman Hattı: Süleyman’ın oğullarından Molla Mustafa’nın nesli (Memidik ve Göv Ali) Atılgan soyadını; Molla Mehmet’in nesli (Ahmet ve Mustafa) ise Şişman soyadını almıştır.
Baykal Hattı: Saraç çavuş Mehmet Hakkı Baykal kardeşleri; Fahri Baykal, Ali Baykal, Cennet Yiğenoğlu
Kadirli’deki Kuduz / Kuduzlu / Kuduzlar sülalesinin etnik kökeni tartışılırken, yerel anlatılarda öne sürülen Kıpçak-Tatar iddiaları ile arşiv kayıtlarının sunduğu Oğuz-Türkmen gerçekliği karşı karşıya gelmektedir. Maddi arşiv vesikaları ve tarihsel-sosyolojik veriler, sülalenin neden bir Oğuz-Avşar teşekkülü olduğunu, neden Kıpçak veya Tatar olamayacağını açık delillerle ortaya koymaktadır.
Kıpçak-Tatar İddialarının Dayanıksızlığı
Kıpçak (Kuman) topluluklarının Anadolu’daki tarihsel yerleşim sahaları iki ana hat üzerinde toplanır: Biri XIII. yüzyılda Bizans İmparatorluğu (III. İoannes Vatatzes) eliyle Balkanlar'dan getirilerek Batı Anadolu’ya (Menderes havzası, Bithynia/Paphlagonia) yerleştirilen gruplar; diğeri ise Kuzey Kafkasya ve Ahıska üzerinden Kuzeydoğu Anadolu’ya (Artvin, Ardahan, Kars, Çoruh vadisi) inen kütlelerdir. Çukurova ve Kadirli havzası hiçbir dönemde kitlesel Kıpçak göç ve iskân hattı olmamıştır.
Kadirli ve Kars-ı Maraş sancağındaki Yörük tescillerinde Kıpçak Türklerine ait kayıtlar sabittir. Örneğin Haruniye/Kadirli kışlağında meskun Süleymanlu cemaatine bağlı "Tatar Cemaati", tahrir defterlerinde doğrudan Kıpçak boyu olarak kaydedilmiştir. Buna karşılık, Osmanlı resmi kayıtlarında "Kuduzlu Cemaati" doğrudan Kıpçak kütüğüne yazılmamıştır; kayıt doğrudan Zakirlü / Varsak üzerinedir. Kuduzlu sülalesinin Kıpçak kökenli olma ihtimali, ancak Kadirli ve Haruniye çevresindeki Kıpçak/Tatar gruplarıyla gerçekleşmiş olabilecek evlilikler, komşuluklar veya bölgesel kültürel etkileşimler ölçeğinde tali bir ihtimal olarak değerlendirilebilir.
"Kars" Adı konusunda yanılsamalar: Bölgenin "Kars-ı Maraş" veya "Kars-ı Zülkadriye" olarak anılması ve yöredeki bazı yer adlarının (Göveloğlu, Tozlu, Azaplı vb.) Doğu Anadolu ile benzerlik göstermesi, bazı araştırmacılarca 1064 sonrasındaki Karsak (Kıpçak) göç dalgasıyla açıklanmaya çalışılmıştır. Ancak bu durum, bölgenin ilk fetih dönemlerine veya Doğu Anadolu’dan münferit göç hareketlerine ait coğrafi bir katmandır. Bir yerleşim adının varlığı, XVI. yüzyılda orada yaşayan tüm konargöçer cemaatlerin Kıpçak olduğunu göstermez. Nitekim arşiv belgelerinde Kuduzlu cemaatinin Kıpçak aidiyetine dair tek bir kayıt bulunmamaktadır.
Sözlü anlatılardaki "Tatar Otağı" Efsanesi: Timur’un Şam seferi dönüşünde Kadirli civarında kalan Tatarlardan gelindiği veya sülalenin "kemiğini kemirtmeyen Tatar inadı" yüzünden bu adı aldığı yönündeki anlatılar, halk etimolojisinin ve sözlü yakıştırmaların tipik bir örneğidir. 1563 tahririnde cemaatin 172 vergi mükellefiyle bağımsız ve yerleşik bir Türkmen yapısı sergilemesi, söz konusu iddiaların tarihsel gerçeklikten uzak olduğunu doğrular. Kadirli ve çevresindeki ağız yapısı, kelime hazinesi ve halk edebiyatı ürünleri bütünüyle Güneybatı/Oğuz Türkçesi sahasına aittir; dilde Kıpçak fonetiğine veya gramer yapısına dair hiçbir canlı iz bulunmaz.
Kuduz Sülalesinin Oğuz-Avşar Aidiyetinin Kanıtları
1562 ve 1563 mufassal tahrirlerinde Kuduzlu cemaati, Kars-ı Maraş sancağındaki Zâkirlü Taifesi bünyesinde kayıtlıdır. Zâkirlü taifesi, 2.097 neferlik nüfusuyla bölgenin en büyük Türkmen konfederasyonlarından biri olup Dulkadirli, Avşar ve Varsak boy birliklerinin temel bileşenidir. Osmanlı idaresi, Kıpçak veya yabancı unsurları tahrirde açıkça belirtirken, Kuduzlu cemaatini doğrudan bölgenin yerli "Yörükân" zümresi içinde tescil etmiştir.
16. ve 17. yüzyıl tapu tahrir defterlerinde (BOA TT/405) Kuduzlu Cemaati’nin birincil kışlak sahası olarak Dibekburnu tescil edilmiştir. Burası günümüz Kadirli sınırları içerisinde kışlama sahasından kalıcı köy yerleşimine dönüşmüş ana merkezlerdendir.1739 tarihli fermanda Kuduzlu cemaati, Danişmendli Türkmenleri mukataası reayası olarak yer alır. Tarihsel olarak Danişmendlü konfederasyonu, Bozulus bünyesinde şekillenen ve omurgasını Avşar, Bayat ve Begdili gibi Oğuz boylarının oluşturduğu bir Türkmen birliğidir. Cemaatin bu mukataa dâhilinde anılması, Oğuz ana gövdesine mensubiyetini resmîleştirir.
İsmail Uçakcı’nın Oğuz Boyları kütüğünde "Kuduzlar" doğrudan Oğuz dizinlerinde kayıtlıdır. Ayrıca XIX. yüzyıl Kırşehir nüfus defterlerinde "Koduzzâde / Kuduzzâde" aile unvanı yer almaktadır. Avşar ve genel Türkmen aşiret yapısında boylar alt obalara ayrılırken, boyun kurucu atasının lakabını, şahıs unvanını benimsemesi çok yaygın bir gelenektir. Çorum Yeşilyayla, Sungurlu ve Tufanbeyli çevresinde Avşar boyu bünyesinde "Kuduzlar" adını taşıyan yerleşimlerin bulunması da bu adlandırmanın Avşar sahasındaki yaygınlığını gösterir.
Kadirli, Kozan, Andırın ve Göksun hattı; tarihsel olarak Avşar boyunun kışlak ve yaylak güzergâhıdır. Cemaatin kışladığı Sis (Kadirli düzlüğü) ve yayladığı Meğelgin dağları, yüzyıllar boyunca Avşar ve Bozdoğan obalarının ortak hareket sahası olmuştur.
Kuduzlu (Kuduzlar) sülalesi; 1562-1563 tahrirlerindeki Zâkirlü/Dulkadirli bağı, 1739 belgesindeki Danişmendli Türkmen konfederasyonu tescili, sürdürdüğü yaylak-kışlak hayatı ve 1865 Fırka-i İslâhiye iskânıyla Kösepınarı’ndan Narlıkışla’ya uzanan çizgisiyle Oğuzların Avşar boyuna bağlı köklü bir Türkmen cemaatidir. Kıpçak ve Tatar iddiaları, bölgenin erken dönem coğrafi geçmişinden ve sözlü halk yakıştırmalarından beslenen zayıf anlatılardan ibarettir. Sülalenin gerçek tarihî kimliği, Osmanlı arşiv belgelerinin ortaya koyduğu Oğuz-Türkmen ana zemininde sabittir.
Kadirlide meskun olan Kuduz/Kuduzlu Sülalesiyle Kuduzcu/Kuduzcular Sülalesi aynı Kökten mi?
Osmanlı tahrir defterlerinde Kadirli şehir merkezinde Fakı Mahallesi kütüğüne kayıtlı olan Kuduzlu Cemaati, doğrudan Zakirlü kabilesi altında bağımsız bir boy/cemaat kütüğüdür. Kadirli şehir merkezinde Mehmedli Mahallesi kütüğüne kayıtlı olan "Kuduzcu / Kuduzcular" sülalesi ise boy adı olmayıp ocaklık/şifacılık fonksiyonu olan ayrı bir hane kökenine işaret eder. 1872 Tapulama defterinde aile reisi "Kuduzcu Ali" ismiyle kaydedilmiştir.
Kuduzlara bağlı Sülaleler: Şişmanlar, Atılganlar, Baykallar, Köksalanlar ve Kara(Karaceller) birbiriyle doğrudan şecere bağı olan 1. derece kan akrabalarını kapsar. Kuduzlar (Kuduzoğlu): İsimdeki -oğlu / -lar eki doğrudan soy bağını ve ata şahsın lakabını/unvanını temsil eder. Kuduzlar, tahrir şerhinde açıkça belirtildiği üzere Karaceller (Karacalı) boyuna mensuptur ve Şişmanlar, Atılganlar,Baykallar, Köksalanlar, Karalar ile soydaştır.
Kuduzculara bağlı sülaleler: İsimdeki -cu / -cü aidiyet ve meslek eki, bu adlandırmanın doğrudan bir boy lakabından ziyade meslekî, icraat veya ocaklık unvanına dayandığını gösterir. Yörük-Türkmen halk hekimliği kültüründe kuduz hastalığına karşı şifa dağıtan, efsunlayan veya halk veterinerliği yapan ailelere "Kuduz Ocağı / Kuduzcular" unvanı verilmektedir. Çukurova ve Kadirli kültüründe "Kuduzcu" unvanı, geleneksel halk hekimliğinde kuduz olan insan veya hayvanları dağlama ve dağlama duasıyla tedavi eden "Kuduz Ocağı" mensubu ailelere verilen mesleki/işlevsel bir lakaptır. Dandıllılar, Işıklar, Çikioğulları, Pinegözler ve Kocaoğulları grubuyla birlikte Mehmedli/Alibeyli yerleşim sahasında bulunmaktadır. Dandıllar, Işıklar, Çikioğulları, Pinegözler ve Kocaoğulları ise kendi içinde bağımsız bir aile silsilesi oluşturmaktadır. Bu grupla doğrudan ilişkili olan Dandıllılar sülalesi ise Alibeyli Mahallesi kütüğünde "Dandıloğlu Mustafa" kaydıyla yer almaktadır. Kadirli’ye Elbistan Yapalak’tan, Elbistan’a ise Yozgat/Boğazlıyan/Yapalak’tan gelmişlerdir. Türkmendirler. Dolayısıyla Kuduzcu Sülalesi, Mehmedli-Alibeyli mahalleleri ekseninde kümelenmiş müstakil bir sülale gurubudur.
Kuduzcular sülalesinin yerleşim alanlarına bakılırsa (Dandıllar, Işıklar, Çikioğulları, Pinegözler, Kocaoğulları),
Sumbas ve Karaömerli / Düğenli Havzası: Kadirli ile Sumbas arasındaki sınır hattında, tarihi Sumbas Nahiyesi köylerinde (Karaömerli, Düğenli, Çaygeçit, Akçakoyunlu/Kulağıkurtlu) Kuduzcular sülalesinin hane kollarının yerleşimi mevcuttur.
Sumbas Kalesi ve Savrun Boyu Köyleri: Savrun Çayı boyunca kışlayan ve Fırka-i İslahiye sonrasında toprağa bağlanan oymak yapıları içerisinde Işıklar, Dandıllar ve Kocaoğulları hane reisleri bu havzada tarımsal mülkiyet edinmişlerdir.
Kozan - Kadirli Sınır Köyleri (Naşidiye / Çukurköy Çevresi): Kozan-Kadirli yol ayrımındaki kışlak sahalarında Pinegözler ve Çikioğulları hane kollarının komşuluk ve iskân izleri takip edilmektedir.İki sülalenin köken olarak farklı hane reislerinden türemiş olması, isim benzerliğinin ise fonetik ve yerel ağız yakınlığından kaynaklanmasından dolayıdır. "Kuduzlar" bir soy/boy adından, "Kuduzcular" ise bir halk hekimliği/ocaklık unvanından türemiştir. Sonuç olarak Kuduzlar (Şişmanlar, Atılganlar, Köksalanlar, Baykallar, Karaceller) ile Kuduzcular (Dandıllar, Işıklar, Çikioğulları, Pinegözler, Kocaoğulları) sülaleleri; Osmanlı arşiv kütükleri ve yerel kültüründe ölçeğinde farklı tarihsel kökenlere ve ocaklık unvanlarına sahip iki ayrı sülale zinciridir.
Aytaç Bozkuyu
Tarih Bilimi ve Arşiv Uzmanı/Etnolog
Kaynakça
T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü (1997). 387 Numaralı Muhasebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (H. 937 / M. 1530). Cilt II, Yayın No: 36. Ankara.
T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü (1999). 998 Nolu Muhasebe-i Vilayet-i Diyar-ı Bekr ve 'Arab ve Zü'l-Kadiriyye Defteri (H. 937 / M. 1530). Yayın No: 39. Ankara.
T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 397 Numaralı Haleb Livası Mufassal Tahrir Defteri (H. 943 / M. 1536). Ankara.
T.C. Başvekillik İstatistik Genel Direktörlüğü (1937). 1935 Genel Nüfus Sayımı: Köyler Nüfusu. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri Fonu (BOA, A.DVNS.MHM.d / MD): Defter No: 3, 5, 7, 8, 9, 12, 22, 34, 39, 41, 55, 60, 73, 75, 91, 98, 100, 109, 119, 122, 135, 146, 276.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Bâb-ı Âlî Evrak Odası ve Cevdet Tasnifi (BOA, BEO / C.DH / Cevdet Eyalet-i Mümtaze): C.DH, nr. 11/501; Fırka-i İslâhiye Defterleri ve Evrakı (H. 1282 / M. 1865-1866).
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İrade Dahiliye Fonu (BOA, İ.DH): nr. 540/37540.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Maliyeden Müdevver Defterler Fonu (BOA, MAD): nr. 7574, nr. 8458, nr. 9876, nr. 23010.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Nüfus Defterleri Fonu (BOA, NFS.d): Kadirli Kazası Nüfus Defteri (1246/1831 - 1261/1845); NFS.d. nr. 2115; NFS.d. nr. 2780; NFS.d. nr. 2781.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Sultan I. Mahmud Dönemi Ali Emiri Fonu (BOA, AE.SMHD.I..): Gömlek No: 117-8463, H. 07-02-1152 (M. 16 Mayıs 1739).
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Tapu Tahrir Defterleri Fonu (BOA, TD / TT.d): nr. 101, nr. 102, nr. 114, nr. 168, nr. 229, nr. 254, nr. 387, nr. 402, nr. 405, nr. 450, nr. 998; H. 981 Tarihli Defter-i Mufassal-ı Livā-i Maraş ve Kars-ı Maraş.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Temettuat Defterleri Fonu (BOA, ML.VRD.TMT / TMT.d): H. 1260-1261 (M. 1844-1845) Tarihli Kadirli Kazası ve Kozan Sancağı Temettuat Defterleri.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Yıldız Esas Evrakı Fonu (BOA, Y.EE): nr. 35/17, nr. 42/240.
T.C. İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü. Alt-Üst Soy Belgesi
T.C. Osmaniye Valiliği (2018). Şehrimiz Osmaniye. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadîme Arşivi (TKGM KKA / TKA). Tahrir Defterleri Fonu (TKG.KK.TTd): Tapu nr. 101 / Tapu nr. 116 (TTd 168), Tapu nr. 108, Tapu nr. 114.
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadîme Arşivi (TKGM KKA). Kuyûd-ı Kadîme Arşiv Kataloğu (Mufassal, İcmal ve Derdest Defterleri Kataloğu). Ankara: Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Yayınları.
Abouamsha, Deniz Zühdi (2021). Fırka-i İslâhiye ve Çukurova Göçerlerinin Sosyo-Kültürel Dönüşümü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Ahmet Cevdet Paşa (1980). Mâ'rûzât. Haz. Yusuf Halaçoğlu / Şerif Baştav. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Ahmet Cevdet Paşa (1991). Tezâkir (21-39). Haz. Cavid Baysun. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Alıcı, Samet (2012). Dulkadir Beyliği'nin Komşu Beylikler ve Osmanlı Devlet Zamanında Maraş'ta Yapılan Vakıf Eserler. Uluslararası Dulkadir Beyliği Sempozyumu Bildirileri (29 Nisan-1 Mayıs 2011). Kahramanmaraş.
Aşçı, Halide (2022). Kadirli Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Osmaniye.
Çeribaş, Mehmet (2004). Kadirli ve Çevre Folklorunda Eski Türk İnançlarının İzleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya.
Demir, Alpaslan. XVIII. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Anadolu'da Bozdoğan Yörükleri. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi / Arşiv Transkripsiyon Yayınları.
Demirbağ, Hüseyin. XVI. Yüzyılda Anadolu'da Varsaklar. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Doğan, Enver (2018). Fırka-i İslâhiye ve Çukurova İskânları. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kahramanmaraş.
Halaçoğlu, Yusuf (1973). Fırka-i İslâhiye ve Yapmış Olduğu İskân. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Sayı: 27, ss. 1-28.
Halaçoğlu, Yusuf (1988). XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Halaçoğlu, Yusuf (1996). Fırka-i İslâhiyye. TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 13, ss. 35-36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Halaçoğlu, Yusuf (2009). Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650). Cilt 1-6. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Kadirli Tapu Dairesi Arşivi. Halep Vilayeti Tapu Tahrir / Tapulama Defteri (Rumi 1288 / Miladi 1872). Kars-ı Zülkadriye (Kadirli) Kazası Mahalle ve Köy Mülkiyet Kütükleri, Cilt 1-4.
Kanlıdere, Ahmet (2012). XVI. Asır Başında Dulkadırli Türkmenleri Hakkında Önemli Bir Kaynak: Maraş'ın İlk Mufassal Tahrir Defteri. Uluslararası Dulkadir Beyliği Sempozyumu Bildirileri (29 Nisan-1 Mayıs 2011), Cilt I, ss. 79-92. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Yayınları.
Kâşgarlı Mahmud (2018). Dîvânu Lugâti't-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Haz. Ahmet B. Ercilasun ve Ziya Akkoyunlu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kemal, Yaşar (Kemal Sadık Göğceli). Çukurova Ağıtları. İstanbul: Toros Yayınları / Yapı Kredi Yayınları.
Kırpık, Cevdet (2016). İskân, İsyan ve Değişim: XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Kadirli. OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), Sayı: 40, Güz 2016, ss. 407-439.
Kırzıoğlu, M. Fahrettin (1992). Yukarı-Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar (İlk-Kıpçaklar ve Son-Kıpçaklar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Kurt, Yılmaz (2002). Çukurova Tarihinin Kaynakları V: 1563 Tarihli Kars-ı Maraş (Kadirli) Mufassal Tahrir Defteri (TD 168). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Kurt, Yılmaz (2002). Kars-ı Maraş Sancığında Mülk ve Tımar Kayıtları. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
Kurt, Yılmaz (2005). 1572 Tarihli Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri (TD 114). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Kurt, Yılmaz (2007). XVI. Yüzyılda Kars-ı Maraş Sancağında Muâflar ve Muâfiyet Sebepleri. 38. ICANAS Kongresi Bildirileri, Cilt IV, ss. 2007-2022.
Kurt, Yılmaz. Kars-ı Maraş Sancağında Mülk ve Vakıf Arazi. Ankara Üniversitesi OTAM Dergisi.
Kurt, Yılmaz. XVI. Yüzyılda Çukurova'da Oğuz Boyları ve Cemaatleri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi.
Orhonlu, Cengiz (1987). Osmanlı İmparatorluğu'nda Aşiretlerin İskânı / Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretleri İskân Teşebbüsü (1691-1696). İstanbul: Eren Yayıncılık / İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Özdemir, Ahmet Z. (1985). Avşarlar ve Dadaloğlu. Ankara: Dayanışma Yayınları.
Öztürk, Mustafa (1997). XVIII. Yüzyılda İfrâz-ı Zu'l-kadriyye'nin İskânı Sorunu. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), Sayı: 8, ss. 245-260.
Sansar, M. Fatih. 1865-1866 Cebel-i Bereket Kozanoğulları İsyanı ve Fırka-i İslahiye. Erciyes Üniversitesi Lisansüstü Araştırma Dizisi / Arşiv Belgeleri-1.
Sümer, Faruk (1988). Çukurova Tarihine Dair Araştırmalar I. Adana: Çukurova Üniversitesi Yayınları.
Sümer, Faruk (1999). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. 5. Baskı. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
Türkay, Cevdet (2001). Başbakanlık Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu'nda Meskûn Yerler, Aşiretler, Cemaatler ve Oymaklar. İstanbul: İşaret Yayınları / Türk Tarih Kurumu.
Uçakcı, İsmail (2015). Oğuz Boyları: Aşiret, Oymak, Cemaatler (Cilt 1: Bozoklar; Cilt 2: Üçoklar). İstanbul: Bilgeoğuz Yayınları.
Ünlü, Alemdar. Oğuz Türkmenlerinden Avşarlar. Kayseri.
Yakar, İbrahim (1984). Kadirli Ağzı. Yayımlanmamış Lisans Tezi. Fırat Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Elazığ.
Yalman (Yalgın / Yalkın), Ali Rıza (1977). Cenupta Türkmen Oymakları. Cilt 1-2. Haz. Sabahat Emir. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
Yinanç, Refet (1989). Dulkadir Beyliği. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Yinanç, Refet ve Mesut Elibüyük (1988). Maraş Tahrir Defteri (1563). Cilt I-II. Ankara: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi (OTAM) Yayınları No: 1.
Yorumlar
Yorum Gönder